Ferzende

Hasenanlı Ferzende Bey^{[1]Uğur Mumcu, Kürt Dosyası, Tekin Yayınevi, 1993, p. 140.} veya Ferzende Beg^{[2]Susan Meiselas, Martin van Bruinessen, Kurdistan: in the shadow of history, Random House, 1997, p. 142.} (Kürtçe: Ferzende Begê Hesenî^{[3]Celal Sayan, La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938, Presses universitaires du septentrion, 2002, p. 595.},1881; Hınıs - 1939; Kasr-ı Kaçar Hapishanesi, Tahran, İran), Hasenanlı aşiretine mensup olan Kürt asıllı isyancı ve siyasetçi.

Hayatı

Şeyh Said İsyanı

Ferzende Asîye ve Süleymanê Ahmed'in oğlu olarak dünyaya geldi. Şeyh Said İsyanı'na katılıp Malazgirt bölgesinde savaştı. İsyanın başarısızlığından sonra 150 adamı ile birlikte İran'a sığındı. İran hükûmeti silahsızlaştırılmasını istedi. Fakat Ferzende bunu reddedince iki taraf arasında çatışma patlak verdi. Bu çatışmada Hasenanlı Halit'in oğullarından Şemseddin, Ferzende'nin babası Süleymanê Ahmed, Kolağası Kerem Bey ve Abdülbaki gibi savaşçılar öldürüldüler. Ferzende de bu çatışmada yaralandı.^{[4]Mehmet Şerif Fırat, Doğu İlleri ve Varto Tarihi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1983, p. 183.} Hayatta kalanlar ise Simko'ın yanına sığındılar.

Ağrı ayaklanmaları

1927 yılında Türkiye'ye geri dönüp Ağrı ayaklanmalarına katıldı. Hemen hemen bütün muharebelere ve sabotaj eylemlerine katıldı. 1930 yılında Kürtlerin Taşburun saldırısı esnasında yaralandı ve isyanın bastırılmasından sonra sınırı geçerek İran'a sığınmak zorunda kaldı.

Maku ayaklanması

1931 yılında Maku civarında Fars (İran) Ordusu ile Kürtler arasında şiddetli çatışma yaşandığında^{[5]Great Britain Foreign Office, British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the second world war. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Allies take control, 1920-1921, University Publications of America, 1985, ISBN 978-0-89093-603-0, p. 180.} Albay Muhammed Ali Han'un komutasındaki 2 nci Azerbaycan Tuğayı bununla uğraştı ve takviye kuvveti olarak Tabriz ve Erdebil'den Albay Kalb Ali Han'ın komutasındaki birlikleri gönderildi.^{[6]Robert Michael Burrell, Iran: political diaries, 1881-1965. 1931-1934, Archive Editions, 1997, ISBN 978-1-85207-710-5, p. 186.} 25 Temmuz tarihinde, Çaldıran'ın Siyahçeşme civarında yaşanan çatışmada, Albay Kalb Ali Han öldürüldü ve Kürtler de başta İbrahim Heski ve onun kardeşleri olmak üzere üç ya da dört önderini kaybetti.^{[7]Great Britain Foreign Office, ibid, p. 252.} Ferzende de bu çatışmada yaralandı ve Fars (İran) güvenlik kuvvetleri tarafından yakalandı.

Ölümü

Bir yandan, 1941 yılında Osman Sabri iki yıl önce Ferzende'nin Hoy'daki hapishanede öldürülmüş olduğunu yazar.^{[8]Osman Sebri, "Agirî", Hawar, No. 36, 1941.} Öte yandan, Kör Hüseyin Paşa'nın oğlu Nadir Süphandağ'ın ikinci eşi olup Tehran'da dört yıl Ferzende'nin eşi Besra Hanım ile birlikte yaşamış olan Zarife Hanım'a göre ise, kendisinin 1939 yılında Türkiye'ye geri dönmesinden dört yıl önce Ferzende Kasr-ı Kaçar Hapishanesinde ölmüştür.^{[9]Kemal Süphandağ, Ağrı direnişi ve Haydaranlılar, Fırat Yayınları, 2001, p. 320.}