Feraizcizade Mehmet Şakir

Feraizcizade Mehmet Şakir (24 Ocak 1853^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.}, Bursa – 1911), Türk oyun yazarı.

Molière etkisinde oyunlar yazmış bir Tanzimat dönemi yazarıdır. Osmanlı toplumunu ve insanını inceleyip eleştirmiştir. Dönemin en iyi komedi yazarı olarak nitelendirilir ve "Tanzimat Moliere'i" olarak anılır.

Yaşamı

1853'te Bursa'da doğdu. Babası, Feraizcizade Hacı Hasip Efendi; annesi Fatma Hanım'dır. "Feraizci" (miras ve mehir hukukçusu) olan dedesi Buhara'dan Kastamonu'ya gelmiş, daha sonra Bursa'ya yerleşmişti.^{[2]Feraizcizade Mehmet Şakir Hayatı ve Eserleri. 4 Haziran 2013.} Babasını küçük yaşta kaybetti, ailesinin Alacamescit mahallesindeki konağında annesi tarafından büyütüldü.^{[2]Feraizcizade Mehmet Şakir Hayatı ve Eserleri. 4 Haziran 2013.} Özel öğrenim görerek yetişti; kendi çabalarıyla Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi.^{[3]Üstün, Koray. Feraizcizade Mehmed Şakir. 18 Mayıs 2018.}

1868'de Bursa Mektubî Kaleminde memurluğa başladı ve genç yaşta çeşitli memurluklarda bulundu. Sekiz yıl Kırklareli'ndeki memuriyeti dışında hep Bursa'daki evinde yaşadı.

1872'de Hüdavendigar Basımevi müdürlüğüne getirildi; iki yıl sonra matbaada başyazarlığa yükseldi.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.} Ahmet Vefik Paşa'nın Bursa valilsi olduğu 1879-1882 yıllarında basımevinin müdürlüğünü yaptı.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.}

Ahmet Vefik Paşa'ya şehirde tiyatro kurma çalışmalarında yardım etti. O devirde kurulan altı kişilik Tiyatro Muhipleri Encümeni'nde üye olarak yer aldı.^{[2]Feraizcizade Mehmet Şakir Hayatı ve Eserleri. 4 Haziran 2013.} Paşa'nın İstanbul'dan şehre getirttiği ''Fasulyeciyan'' Topluluğu'na diksiyon ve edebiyat dersleri verdi. Ahmet Vefik Paşa'nın izinden giderek oyunlar yazdı. Eserlerinde geleneksel Türk oyunlarının öğelerini ve yöntemlerini Batı'nın sahne teknikleriyle kaynaştırmaya çalıştı. Oyunlarında Molière'in etkileri görülen Feraizcizade'yi Metin And, "Tanzimat Molierei" olarak tanımlamıştır.^{[2]Feraizcizade Mehmet Şakir Hayatı ve Eserleri. 4 Haziran 2013.} Oyunlarının o zamanlar sahnelenip sahnelenmediği konusunda henüz kesin bir bilgi yoktur.^{[4]Albayrak, Nurettin. Ferâzicizâde Mehmed Şâkir. 1995.}

Asmalımescit mahallesindeki evinde 1883'te Bursa'nın ilk özel basımevini kurdu.^{[5]Alev SINAR ÇILGIN, "Bursa'nın İlk Edebiyat ve Sanat Dergisi: Nilüfer", Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl: 7, Sayı: 10, 2006/1} Yazdığı altı oyunu 1885-1886 'da kendi basımevinde kitap olarak ayımladı. Basımevinde ayrıca 1887-1891 yıllarında ''Nilüfer'' dergisini yayımladı. Dergide Batı dillerinden çeşitli tercümeler ve tiyatro incelemeleri, astronomi ve sanayi üzerine makaleler, Arap ve Acem atasözlerinden çeviriler, İslâmiyet’le ilgili hikâye ve kıssalar yayımladı. Nilüfer dergisinin kapanmasının ardından Gündoğdu adındaki üç sayı yayımlanabilen dergiyi çıkardı.^{[3]Üstün, Koray. Feraizcizade Mehmed Şakir. 18 Mayıs 2018.} Bu dergide "dilde tasfiyeciIik” görüşüne uygun bir anlayışla kaleme aldığı incelemelere yer verdi^{[4]Albayrak, Nurettin. Ferâzicizâde Mehmed Şâkir. 1995.}

1892-1896 yılları arasında Bursa İdadisi'nde öğretmenlik yaptı. Bu dönemde dilin yabancı sözcüklerden arınmasını konusunda Persenk (1894) adlı elyazması yapıtı kaleme aldı ve II. Abdülhamit'e sundu.^{[4]Albayrak, Nurettin. Ferâzicizâde Mehmed Şâkir. 1995.} Türk dilinin Arapça ve Farsça’dan üstün olduğunu, hatta bütün dillerin Türkçe’den doğduğunu ileri sürdüğü bu eser, Cumhuriyetten sonra gelişen Güneş-Dil Teorisi'ne zemin hazırlayan çalışmalardandır.^{[4]Albayrak, Nurettin. Ferâzicizâde Mehmed Şâkir. 1995.}

1899 yılında memurluktan uzaklaştırıldı; 1902 yılında danıştay kararı ile yeniden memurluğa döndü.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.} Ertesi yıl Kırklareli sancağına tahrirat müdürlüğüne atandı ve sekiz yıl burada görev yaptı. 1911'de Niğde'ye tayin edilmesinin ardından devlet memurluğu görevinden istifa etti. Aynı yıl kalp krizi sonucu öldü. Cenazesi Deveciler Mezarlığı’nda toprağa verildi.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.}

İsmi, 1970'lerde Bursa Devlet Tiyatrosu bünyesinde 'cFerâizcizâde Mehmet Şâkir Gençlik Kursu adıyla sürdürülen gençlik tiyatro kurslarına ve 1985'te oda oyunlarının sahnelediği sahneye verilmiştir.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.} İstanbul Tatbiki Güzel Sanatlar Akademisi’nde yaptırılan büstü tiyatronun fuayesindedir.^{[1]Özen, Uğur Ozan. Bursalı Bir Entelektüel: Feraizcizade Mehmet Şakir.}

Eserleri

• Menazırü'l Letaif

• Teehhül yahut İlk Göz Ağrısı (5 perde, 1882)

• İnatçı yahut Çöpçatan(Bursa,1882)

• Evhami (3 fasıl 1881)

• İcâb-ı Gurur yahut İnkılâb-ı Muhabbet (3 perde, 2 tablo, 1881)

• Kırk Yalan Köse (1882)

• Yalan Tükendi (1882)

• Perseng (1894)

• Sarf-ı Lisan-ı Âdemî, Şükûfe-nisâr-ı Zebân-ı Umûmî ve Osmânî