# Eski Uygur Türkçesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Eski Uygur Türkçesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi (CC-BY-SA-4.0) - **Dilin adı:** Eski Uygur Türkçesi - **Dilin alt adı:** Eski Uygurca - **Ülkeler (ülke):** Uygur Kağanlığı, Karahoca Uygur Krallığı, Kansu Uygur Krallığı - **Bölge:** Hami, Turfan, Kansu - **Tükenme:** 14. yüzyıl - **Aile rengi:** Altay - **Aile:** Türki diller; Şaz Türkçesi; Sibirya kolu; Eski Türkçe - **Alfabe:** Orhun alfabesi, Eski Uygur alfabesi - **İso:** oui **Eski Uygurca** veya **Eski Uygur Türkçesi**, 9. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında çeşitli devletlerde konuşulmuş ve yazılmış olan, [Türki diller](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ailesinin [Sibirya koluna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri) mensup bir dildir. [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e)nin [Göktürkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk%C3%A7e)den sonraki ikinci bölümünü oluşturmuştur. Dil, isim benzerliğine karşın, günümüzde Türk dillerinin [Çağatay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu) grubuna ait modern [Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca)'nın atası değildir ve bu modern dilin [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar)'ın konuştuğu dilden türediği düşünülmektedir.[^1] Ancak [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu)'da konuşulan [Batı Yugurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurca)'nın Eski Uygurca'dan türediğine inanılmaktadır. ## Tarih ### Dönem Bu dönemde Türk halkları birçok kültür ile etkileşim içine girmişlerdir. Bu durum dilin yapısında da kendisini göstermiştir. Yine bu dönemde, değişik kültürlerle etkileşimle birlikte, dilde ilk kez yabancı kaynaklı sözcükler girmeye başlamıştır. Sanskritçe, Soğdça, [Toharca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri), Çince sözcükler bunlardan bazılarıdır.[^2] ## Dil özellikleri Uygurlardan kalan eserler dört gruba ayrılarak incelenebilir:[^3] 1. [Manici](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) çevreye ait metinler. 2. [Burkancı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) (Budist) çevreye ait metinler. 3. [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) çevreye ait metinler ([İncil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ncil) çevirileri).[^4][^5] 4. [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) çevreye ait metinler. Eski Türkçenin gramerini yazmış olan [Annemarie von Gabain](https://turkipedia.org/tr/wiki/Annemarie_von_Gabain), Uygur metinlerini y ve n ağzı olmak üzere iki ana ağız grubuna ayırır. KökTürkçedeki ń sesini n'ye çeviren metinler n ağzını, y'ye çeviren metinler y ağzını oluştururlar. Eski Uygur Türkçesi dönemi, yazı dili olarak [Göktürkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk%C3%A7e)ye dayanan, onun devamı olan bir dönemdir. Başka bir deyişle GökTürkçe ile Uygurca aynı yazı dilinin iki koludur. Eski Uygur Türkçesinde görülen az sayıdaki ses ve biçim farklılıklarından bir kısmı ağız farkından, bir kısmı da zaman farkından kaynaklanmaktadır. GökTürkçe ve Uygurca arasındaki asıl önemli fark, söz varlığında ortaya çıkar. GökTürkçenin söz varlığında Türkçe kökenli sözcükler egemendir; [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) veya [Soğdakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca)dan girmiş olan alıntı sözcükler çok azdır. Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili sözcükler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili sözcükler egemendir. Bunlar da [Sanskritçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanskrit), [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) ve [Soğdakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca)dan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.[^6] KökTürkçede sadece kişi, konçuy gibi insanla ilgili sözcüklerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygurcada her türlü isim, zamir ve sıfatta kullanılabilen, genel çokluk eki biçimine evrilmiştir ve çokluk eki uyumuna uygundur.[^7] ## Söz varlığı Morris Swadesh'in 100 temel sözcüğünün Uygurcadaki karşılıklarından bazıları şöyledir:[^8] - ad: ad/at - ağaç: ıgaç/sögüt - balık: balık - diş: tiş - erkek: er/erkek - vermek: birmek Ahmet Caferoğlu'nun, Eski Uygur Türkçesi sözlüğünde[^9],günümüz Türkçe karşılıklarını da verdiği bazı sözcükler şunlardır: - töpü: tepe - til: dil - yastuk: yastık - köl: göl - bilig: bilgi[^10] ## Alfabe ### Orhun alfabesi GökTürkçe gibi, ilk yıllarında [Orhun alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1) ile kayda alınmıştır. Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt. ## Ayrıca bakınız - [Irk Bitig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irk_Bitig) - [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) - [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) - [Maniheizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) - [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) ## Dış Bağlantılar - [Eski Uygurca çeviriyazım](https://turkdilleri.com/Araclar/eski-uygurca-cevirici) [^1]: Arik, Kagan. One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost. University of California Press, 2008, s. 145. [^2]: Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi [^3]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3 [^4]: Witek, John. “Christianity in China: Universal Teaching from the West.” In China and Christianity: Burdened Past, Hopeful Future, ed. Stephen Uhalley, Jr. and Xiaoxin Wu, 2001, p. 16. [^5]: Sutin, Lawrence. All is change: the two-thousand-year journey of buddhism to the west, 2006, pp. 56-7. [^6]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3 [^7]: Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkez [^8]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3 [^9]: Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi [^10]: Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi