# Eski Türk yazısı > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Eski Türk yazısı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![Ongin Yazıtı'nda Bumin Kağan'a ithaf edilen bir satır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Ongin_inscription_Bumin_Qaghan.svg/1280px-Ongin_inscription_Bumin_Qaghan.svg.png) *Ongin Yazıtı'nda Bumin Kağan'a ithaf edilen bir satır. (Kurmanbek, CC0-1.0)* - **Orijinal isim:** Orhun alfabesi - **Tür:** Alfabe - **Diller:** Eski Türkçe - **Dönem:** 8-10. yüzyıllar arası - **Aile:** Belirsiz (?) - **Etkilenenler:** Eski Macar yazısı - **İso:** Orkh - **Unicode:** U+10C00–U+10C4F ![Göktürk yazısını taşıyan en eski belge Kızıl şehrinde bulunmaktadır.](https://bogbdlvmjlzadqhxozxt.supabase.co/storage/v1/object/public/media/wikimedia/b8/b8a1ffadd4e65477ab490f0e16602bd24b8db269b1cbac34bf97a64524bab349/1280.webp) *Göktürk yazısını taşıyan en eski belge Kızıl şehrinde bulunmaktadır. (Philipp Roelli, CC-BY-SA-3.0)* **Orhun,** **Göktürk** ya da **Köktürk alfabesi**, [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) ve diğer erken dönem [Türk kağanlıkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_devletleri_listesi) tarafından kullanılmış, Türk dillerinin yazılması için kullanılmış ilk yazı sistemlerinden biridir. Alfabe, 4'ü ünlü olmak üzere 38 damga (harf) içermektedir.[^1] Eski Türk yazıtları ise yaklaşık olarak 7-9. yüzyıllar arasında Yenisey boylarından Orhun Vadisi'ne, Tanrı Dağları'nın eteklerinden Talas'a kadar Türkistan coğrafyasındaki Türk boyları ve devletlerinden kalan anıtlara verilen addır.[^2] 7. yüzyıldan 10. yüzyıla değin kullanılmış[^3] yazı sisteminin kökenleri genellikle Arami asıllı [Pehlevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pehlevi_alfabesi) ve [Soğut alfabelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fd_alfabesi)[^4] ya da [tamgalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Damga_%28i%C5%9Faret%29)a dayandırılmaktadır dense de aslına bakıldığı zaman, devrin Türkleri tarafından kullanılan tamgalar bütünü olduğu görünmektedir. Av hayvanları ve günlük kullanılan silahlar da dahil olmak üzere birçok etken bu durumda söz konusudur. Hükümdar hanedanı olan Aşina boyuna ait tamganın ve yine silah olarak kullanılan ok ve yay figürünün örnekleri yazım şekillerinde kendini gösterir. Orhun alfabesi, [Yenisey Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'nda 100'ün üzerinde olan damga (harf) sayısı, [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'nda 38 damgaya düşmüştür. Damgaların temsil ettikleri sesleri: ab ‘av’, eb ‘ev’, ay, er, at, it (köpek), ok, ök (keçi), gibi Türkçede anlamları bulunmaktadır, bu damgaların kaya resimlerinden zamanla harflere dönüştüğü düşünülmektedir. Orhun alfabesi, Eski İskandinav yazıtlarında kullanılmış [Runik yazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Runik_yaz%C4%B1)nın karakterlerine benzediği için geçmişte Avrupa literatüründe, *Sibirya Run harfleri*, *Yenisey Run harfleri*, *Runik alfabe* ve *Türk Run Yazısı* olarak da adlandırılmıştır.[^5] Göktürklere ait [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'nda kullanılmasından ötürü bu adla anılmaktadır. [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) tarafından kullanılmış [Rovaş alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rova%C5%9F_alfabesi)nin Orhun alfabesi baz alınarak oluşturulduğu düşünülmektedir.[^6] ## Tarihçe ![Bilge Kağan Balbalı'nın Ankara'da bir kopyası.](https://bogbdlvmjlzadqhxozxt.supabase.co/storage/v1/object/public/media/wikimedia/42/42c3140de02c3a356c1b001e797887ba088209acfd69ed94a0d46f252d173aa5/1280.webp) *Bilge Kağan Balbalı'nın Ankara'da bir kopyası. (Original uploader was Kızılsungur at en.wikipedia, CC-BY-3.0)* ### İlk buluntular ve çözülmesi Orhun alfabesinden günümüze kalan en büyük kalıntılar olan [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) döneminde dikilen yazıtların çözülüp değerlendirilmeleri ancak 19. yüzyıl sonunda gerçekleşebilmiştir. Bu yazıtlardan ilk bulunanları [Yenisey Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey) boyundakilerdir. 1889'da ise [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) denilen iki büyük yazıt daha ortaya çıkarılmıştır. Bunların öteki yazıtlardan farklı olarak arka yüzlerinde Çince metinler bulunuyordu. Bu yazıtlar 1893'te Danimarkalı [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji) [Vilhelm Thomsen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilhelm_Thomsen) tarafından çözülmüş ve böylece, bu yazıtların [Kültigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin) ve [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan) tarafından diktirilmiş oldukları, bu yazının Göktürklere özgü bir alfabe olduğu ve bu dilin de [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e)nin bir lehçesi olduğunu ortaya çıkarılmıştır. Günümüzde, gün geçtikçe Asya'da bu yazı sistemiyle yazılmış yeni Türk yazıtları ortaya çıkarılmakta ise de en tanınmış Türk yazıtları hala [Orhun Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Vadisi)nde, [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey) ve [Yedisu bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi)ndekilerdir. ### Tarihî kullanımı En eski Eski Türk alfabesi örneği, Orhun mezar külliyesindeki anıtların dikilişinden iki yüzyıl önce [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey)'deki [anıtlarda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talas_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) görülür, Göktürkler, [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar), [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) tarafından doğduğu topraklarda kullanılan Orhun yazısı, kimi Türk boylarınca Avrupa'ya da taşınmıştır. 16. yüzyıla kadar [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan)'da [Sekeller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sekeller) arasında kullanıldığı bilinmektedir. ### Kökeni hakkında tartışmalar Göktürk alfabesinin [Arami alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arami_alfabesi) kökenli [Pehlevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pehlevi_alfabesi) veya [Soğut alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fd_alfabesi)nden türediği de öne sürülmüştür.[^7][^8][^9][^10] Aynı dönemde yazılmış Zhou Kitabı gibi Çin kaynakları, Türklerin 7. yüzyılda [Soğdlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdya)ınkine benzer bir yazı dili kullanmış olduğunu kaydetmiştir. Buna karşılık Sui Kitabı ve Kuzey Hanedanlarının Tarihi adlı çağdaş kaynaklar Türklerin bu dönemde yazılı bir dili olmadığını yazmıştır.[^11] Tarihçi ve Türkolog István Vásáry'ye göre, Orhun alfabesi Göktürklerin ilk kağanları tarafından Soğut alfabesi baz alınarak oluşturulmuştur.[^12] ## Yapı Orhun alfabesi ve bu alfabeyle yazılmış metinler [Marcel Erdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marcel_Erdal),[^13] [Wolfgang Scharlipp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wolfgang_Scharlipp),[^14] [Talat Tekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C3%A2t_Tekin)[^15][^16][^17][^18] gibi araştırmacılar tarafından ayrıntılı olarak çalışılmıştır. Orhun alfabesinde 38 harf vardır (Orhun harflerinin prototipi olarak görülen Yenisey yazı sisteminde 150'den fazla işaret vardır. Bu işaretlerin elenerek Orhun alfabesi'nde 38'e indirildiği görülüyor). Bu harflerin dört tanesi ünlü, geriye kalan 34 tanesi ünsüz işaretleridir. Doğal olarak Türkçede bu kadar sessiz harf bulunmaz. Bu durumun nedeni Orhun alfabesi'nde birçok sessiz harfin iki işaret ile gösterilmesidir. Somutlaştırılırsa, yanındaki seslinin kalın ya da ince oluşuna göre, "b, d, g, ğ, l, n, r, s, t, y" seslerini veren ikişer adet harf mevcuttur. Yani "**b**ilge" sözünü yazarken kullanılan "b" ile "**b**ars" sözünü yazarken kullanılan "b" birbirinden farklıdır. Ayrıca "ık, ok, nç, yn" gibi çift ses, çift ünsüz işaretleri de mevcuttur. Sessiz harfler açısından kalabalık olan Orhun alfabesi, Türkçenin sekiz sesli harfine karşılık dört harfe sahiptir. "a, e", "ı, i", "o, u", "ü, ö" sesleri ayrılmadan yazılır ve ünlü uyumlarına göre gerektiği biçimde okunur. [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) ile devrin öteki yazıtları arasında, hatta [Orhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun)'daki yazıtlar arasında kullanılan harflerin biçimleri bakımından (özellikle Tonyukuk Anıtı'nda kullanılan yazıda) kimi farklılıklar vardır. Yine [Tonyukuk Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tonyukuk_Yaz%C4%B1t%C4%B1)'nda ötekilerde olmayan "baş" [logogram](https://turkipedia.org/tr/wiki/Logogram)ı ile s, ş seslerini ünleyen kare biçiminde bir harf daha vardır. Bu harfler Göktürk alfabesinde olduğu gibi [Türkiye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)nde de çok kullanılır. ### Yazma şekli ![Azerbaycan manatı üzerinde Orhun yazıları](https://bogbdlvmjlzadqhxozxt.supabase.co/storage/v1/object/public/media/wikimedia/47/47fe94b2f368fa1a029bc64c0d049995a9746bcc10042ce07d5cc0282c175b50/1280.webp) *Azerbaycan manatı üzerinde Orhun yazıları (Robert Kalina, public-domain)* Orhun harfleri kullanılarak yazılan metinde (günümüzde kullanılan Latin harfleriyle yazımda olduğu gibi) harfler bitişmez, ayrı yazılır.Sözcükler, aralarına üst üste iki nokta koyulmak suretiyle birbirinden ayrı yazılır. Bunun dışında herhangi bir noktalama işareti yoktur. Yazı genellikle (Arap ve Fars alfabesindeki gibi) sağdan sola yazılır. Soldan sağa yazıldığı durumlarda harfler de ters dönük olarak yazılır. Orhun yazısında seslilerin çoğu kez yazılmadığı görülür. Sesliler ilk hecede yazılır, sonrasında gelen sesliler de aynıysa diğerleri yazılmaz. Son harf sesliyle bitiyorsa o sesli de yazılır. Orhun yazısının sessiz harf yazımı da sağlamdır. Harf fazlalığına karşın önemli bir karışıklık ve karıştırma durumu görülmez. Ancak kalın ve ince sessizlerin, kimi yerlerde birbirinin yerine kullanıldığı da görülür. Ayrıca "s" harfi birçok kez "ş" için de kullanılmış ve ayrıca birbirine benzediği için (tabii ki Orhun alfabesinde) bir iki sözde de "l" yerine "ş" ve "kalın s" yazılmıştır. Yazma kuralları Türkolog Mehmet Kömen tarafından da kitaplaştırılmıştır.[^19] ### Tamgalar ![Vilhelm Thomsen'ın Yayınladığı İlk Çözüm Tablosu (1893)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b0/Thomsen_Orkhon_table_1893.png) *Vilhelm Thomsen'ın Yayınladığı İlk Çözüm Tablosu (1893) (Vilhelm Thomsen, public-domain)* ### Örnekler ![Orhun Yazıtlarında yazılışına göre Tengri sözcüğü](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Orkhon.svg/1280px-Orkhon.svg.png) *Orhun Yazıtlarında yazılışına göre Tengri sözcüğü (Ch1902, public-domain)* — yazıt **T²NGR²I** — harf çevirisi **/teŋri/** — ses değerlerinin IPA abecesiyle çevriyazısı **teñri** — Türk Latin ### Bazı ideografik yorumlar *ev* sözü: harfi ince ünlülerle kullanılır ve sözcük içinde /*be*/ veya /*eb*/ diye okunur. Şekli bir çadırı andırmaktadır. Tek başına /*eb*/ diye okunur ve *ev* anlamına gelir. Nitekim *ev* sözü zaten /*b*/ sesinin sonradan /*v*/ sesine dönüşmesiyle *eb* \> *ev* şekline dönüşmüştür. *ok* sözü: harfi söz içinde /*ok*/, /*ko*/, /*uk*/, /*ku*/ gibi okunuşlara sahiptir. Açıkça şekli aşağı doğru bir *ok*tur, zâten tek başına okunduğunda /*ok*/ sesini verir. *ay* ve *yay* sözcükleri: harfi söz içinde /*ay*/ veya /*ya*/ diye okunur, kalın ünlülerle kullanılır. Şekli yarım *ay*a benzetilebilir. Ayrıca /*ya*/ diye okunduğunda *yay* anlamına gelir, kaldı ki şekli aynı haklılıkla *yay*a benzetilebilir. Nitekim, *ya* \> *yağ* \> *yay* dönüşümü olduğu düşünülmektedir. *at*, *dağ* sözcükleri ve atmak eylemi: harfi söz içinde /*at*/ veya /*ta*/ diye okunur, kalın ünlülerle kullanılır. Şekli *yükseklik*, *uzaklık* kavramlarını çağrıştırabilir. Tek başına *dağ* ya da *at* anlamına gelir. *ta* \> *tağ* \> *dağ* dönüşümüne uğradığı açıktır. Kaldı ki Anadolu'da hâlâ *uzaklık*, *büyüklük* ya da *abartı* belirtmek için *taa* deyişi yaygındır. Bunun yanında farklı zamanlarda şekli değişmiştir. Genelde bu şekillerin *bir atın üstüne binmiş adam* çağrışımı yaptığı da düşünülmektedir. Gökbey Uluç'a göre ise "atmak" eyleminden türemiştir ve "ok"la "yay" dan oluşan damgalar, atılmayı simgeler.[^20] *en* pekiştirme sıfatı: harfi /*eŋ*/ diye okunur. Şekli, *tek kolunu açılı olarak kaldırmış bir kişi* olarak düşünüldüğünde *büyük bir şeyi gösteren kişi* çağrışımı yapmaktadır. Zaten bugün de buna benzer olarak *pekiştirme* anlamı taşır ("en büyük", "en yüksek", vb.). ## Bugünkü uygulama ve sayısal ortam [ISO](https://turkipedia.org/tr/wiki/ISO)'nun eski/yeni tüm "yazı sistemleri adlarının kodları" için önerdiği [ISO 15924](https://turkipedia.org/tr/wiki/ISO_15924) standardında, *Old Turkic - Orkhon Runic* adı ve *Old\_Turkic* *alias*ıyla yer alıyor; kodu *Orkh* ve numarası da *175*. [Unicode](https://turkipedia.org/tr/wiki/Unicode)'un şu an geçerli son sürümü 6.0[^21] içinde, Orhun ve Yenisey yazıtlarında kullanılmış harfler tek bir tabloda[^22] birleştirilerek "Old Turkic" olarak adlandırılmış ve bu karakter tablosuna 10C00-10C4F aralığındaki blok ayrılmış durumdadır. Eski Türk dilinin Unicode bloğu U + 10C00-U + 10C4F olmaktadır. Bu sürüm 5.2 sürümü ile, 2009 yılı Ekim ayında Unicode standartlarına eklendi. Bireysel karakterlerin ayrı bir "Orhun" ve "Yenisey" türevlerini içermektedir. ## Ayrıca bakınız - [Irk Bitig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irk_Bitig) - [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) - [Yenisey Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) ## Dış bağlantılar - [Orhun Alfabesi'ni öğrenmeye yönelik el kitabı](https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Gok-Turk_Alfabesi.pdf) [^1]: Orkun, Hüseyin Namık. Eski Türk Yazıtları. Türk Dil Kurumu, s. 17. [^2]: Güler, Hakan. Eski Türk Yazıtlarında Tarih Verme Yöntemi Üzerine -Köktürk / Uygur Yazıtları Esasında ve Eski Uygur Sivil Belgeleriyle Karşılaştırmalı-. 2 Temmuz 2024, s. 50-61. [^3]: Talas (Turan-Hunnen) - MÖ 3. yüzyıl. [^4]: Kara, György. The World's Writing Systems. Oxford University Press, 1996. [^5]: Hatice Şirin User, Başlangıçtan Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ, Ankara 2006, s. 27. [^6]: András Róna-Tas: On the Development and Origin of the East Turkic "Runic" Script (In: Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungariae XLI (1987), p. 7-14 [^7]: Kara, György. The World's Writing Systems. Oxford University Press, 1996. [^8]: Mabry, Tristan James. Nationalism, Language, and Muslim Exceptionalism. University of Pennsylvania Press, 2015, s. 109. [^9]: Turks, A. Samoylovitch, First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936, Vol. VI, (Brill, 1993), 911. [^10]: Campbell, George. The Routledge Handbook of Scripts and Alphabets. Routledge, 2013, s. 40. [^11]: Lung 龍, Rachel 惠珠. Interpreters in Early Imperial China. John Benjamins Publishing, 2011, s. 54-55. [^12]: Mouton, 2002, Archivum Ottomanicum, p. 49 [^13]: Erdal, Marcel (2004). A Grammar of Old Turkic. Brill Academic Publishers. ISBN 978-9004102941. [^14]: Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Engelschoff: Verlag auf dem Ruffel. ISBN 393384700X. [^15]: Tekin, Talat (2010). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 9789751600653. [^16]: Tekin, Talat (2004). Makaleler 2 : Tarihi Türk Yazı Dilleri. Öncü Kitap. ISBN 9789757447122. [^17]: Tekin, Talat (2000). Orhon Türkçesi Grameri. İstanbul: Mehmet Ölmez Yay. ISBN 9789759364601. [^18]: Tekin, Talat (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı İstanbul: Simurg. ISBN 9789757172192. [^19]: Kömen, Mehmet (2005). Türük Bil Yazısı Yazım Kuralları : Kök Türkçe. Töre Yay. ISBN 9789759267049. [^20]: At damgasının kökeni üzerine çalışma... , Gökbey Uluç [^21]: 6.0 [^22]: tabloda