# Erzurum Tabyaları

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Tabyalar%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Erzurum Tabyaları, https://tr.wikipedia.org/wiki/Erzurum_Tabyalar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

![Aziziye Tabyası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Aziziye_Tabyas%C4%B12.jpg/1280px-Aziziye_Tabyas%C4%B12.jpg)
*Aziziye Tabyası (Eğitmen Mahmut, CC0-1.0)*

![Mecidiye Tabyası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Mecidiye_Tabyas%C4%B13.jpg/1280px-Mecidiye_Tabyas%C4%B13.jpg)
*Mecidiye Tabyası (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)*

![Tabyaların dağılımı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Erzurum_Tabyalar%C4%B1.png/1280px-Erzurum_Tabyalar%C4%B1.png)
*Tabyaların dağılımı (Hsn69, CC-BY-4.0)*

**Erzurum Tabyaları**, [1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nda [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'u savunmak için yapılan ve silahlarla güçlendirilen askeri yapılardır. Antik dönemden beri [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da şehirlerin savunma ve korunmasına özel bir önem gösterilmiştir. [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Roma), [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) ve [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) dönemlerinde şehirlere güçlü sur duvarları yapılarak korunmuştur. 16. yüzyıl başlarında kale ve sur savunma sisteminin uzun menzilde dahi etkili olan toplar karşısında yetersizliği sebebiyle Avrupa devletleri ülkelerinde tabya sistemini uygulamaya başlamışlardı. 18. yüzyılın başından beri de Osmanlı şehirlerinin savunmasında tabyalar kullanılmıştır. Stratejik öneme sahip konumdaki [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) şehri çevresine yapılan tabyalarla Osmanlı İmparatorluğu döneminde şehir korunmaya çalışılmıştır.[^1]

## Tarihçe

[Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun siyasi ve askeri alanda yaşadığı sıkıntıyı fırsata dönüştürmek isteyen [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), Osmanlı İmparatorluğuna karşı savaş başlatmışlardı. *Tabyaların* yapılış nedeni tamamen Ruslara karşı Erzurum şehrini savunma amaçlıdır. Özellikle Erzurum'un doğusunda olmak üzere çevresinde de *tabyalar* vardır. Kale savunma sisteminin o dönemde topla yapılan saldırılara karşı yetersiz kalışı, savunma maksatlı yapılan tabyaların önemini artırmıştı. Bu sebeple şehrin çevresinde çok sayıda özellikle Ruslara karşı savunma gücünü artırmak maksadıyla *tabyalar* yapılmıştır. Ruslar, Erzurum'a yakın tarihte üç defa saldırı, işgal ve istilada bulunmuşlardır. Bunlar sırasıyla 1828-1829, 1878 ve 1916 yıllarında olmuştur. Her ne kadar bu istilalar geçici olsa da Ruslara karşı Erzurum halkının gösterdiği direniş çoğu zaman yetersiz kalmış, şehir ve şehir halkı çok büyük tahribata maruz kalmıştır. Öncelikle 1828 Rus saldırısında, *Toprak tabya* olarak adlandırılan tabyaların yetersizliği bu anlamda yeni tabyaların inşa edilmesini zaruret haline getirmişti. Osmanlı Devleti, ilk defa Kars kalesine ve çevresine doğu sınırlarında tehdit olarak gördüğü İran'dan gelebilecek saldırılara karşı koyabilmek için, toprak tabya diye adlandırılan savunma maksatlı askeri yapılar yapmıştı. Erzurum'un kuzeyinde bulunan [Gürcü Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_Bo%C4%9Faz%C4%B1), doğusunda bulunan Deveboynu Geçidi, güneyinde bulunan Palandöken geçidini muhtemel Rus ve Iran saldırılarına karşı koruyabilmek için 21 tabya inşa etmiştir. 1821 yılında Erzurum'da ilk olarak *Hasani Basri* Toprak Tabyası yapılmış, daha sonra diğer tabyaların yapımı gerçeklestirilmiştir. Erzurum'daki tabyalarda genellikle taş malzeme kullanılmış olup, sadece tonozlar tuğladan örülmüştür. Tabyaların yapım süresi toplam beş yıl sürmüştür. Türk Subay ve Mühendisleri tarafından yapılmıştır. Tabyalar Sultan [Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) devrinde [Fosfor Mustafa Sıdkı Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fosfor_Mustafa_S%C4%B1dk%C4%B1_Pa%C5%9Fa) başkanlığında bir komisyon oluşturulmuş, bu komisyonun hazırladığı projelere göre tabyalar özellikle inşa edilmiştir. 93 Harbi olarak da adlandırılan ve Osmanlı - Rus Savaşlarının en kanlı çatışmalarının yaşandığı Erzurum Aziziye Tabyaları'nın tarihimizde özel bir yeri ve önemi vardır. Ateşli silahlar ve tahrip gücü yüksek uzun menzilli topların geliştirilmesiyle birlikte, kentleri çevreleyen surlar özelliklerini kaybetmeye başlayınca yeni savunma sistemleri geliştirme zarureti ortaya çıkmıştır. Çünkü savaş teknolojileri alanındaki gelişmeler, [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) kale savunma sistemini de değiştirmiş, sivillerle askerlerin birbirinden ayrıldığı ve içerisinde halkın olmadığı savunma yapıları inşa edilmesini gündeme getirmiştir. 16. yüzyıl başlarında Avrupa devletleri tabya sistemini uygulanmış, 18. yüzyılın başından beri de Osmanlı şehirlerinin savunmasında kullanılmıştır. Osmanlı Devleti'nin sıkıntılı dönemlerinde büyük masraf ve emek harcanarak inşâ edilen tabyaların, savunma yapıları arasında çok özel bir yeri vardır.

## Tabyaların imar ve yerleşim konumu

![Avlulu yapı planı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b5/Atrium_corinthicum.png)
*Avlulu yapı planı (public-domain)*

![Avlulu yapı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/Atrium_displuviatumum.png)
*Avlulu yapı (public-domain)*

Mimari açıdan diğer yapılardan farklı olan tabyalar, uzun menzilli topların etkisine karşı korunabilmek için muhtemel saldırının gelebileceği yöne, yaklaşık olarak 10 metre kalınlığında toprak yığmak suretiyle yarı yüksekliğe kadar toprak içine gömülü bir şekilde yapılmışlardır. Çoğunun yapımı bu şekildedir. Uzaktan bakıldığında hemen hemen hiç fark edilemeyecek durumda olan tabyalar, mimari açıdan da dayanıklı ve kullanışlı olmaları konusunda ilk plânda dikkate alınarak imar edilmişlerdir. [Tabya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabya)larda; nizamiye, [askeri kışlalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1%C5%9Fla), eğitim yerleri, [karargâh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kararg%C3%A2h) binaları, [bölük](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6l%C3%BCk) veya [tabur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabur) binaları, [cephanelik](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChimmat), topçu ve pusu odaları türünde savunma maksatlı yapılar, asker ve subayların [yatma koğuş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yatak_odas%C4%B1)ları, [mutfak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutfak), [fırın](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1r%C4%B1n) erzak deposu, [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam), çamaşırhane gibi yaşam için gerekli olan unsurlar bulunur. Tabyaların en merkezi konumunda kışla ve karargâh binaları yer alır. Yapılaşma hilâl şekline dayalı ve yan yana sıralı bir halde birbirlerine bir kapı girişiyle irtibatlı olup, içlerindeki oda birimleri dikdörtgen şeklindedir. Koridor durumundaki alandan kışlayı oluşturan odalara girilebilir. [Avlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avlu) kısmına bakan pencerelerden ışık almak suretiyle aydınlanan odalar tek katlı olarak başlangıçta imar edilmişlerdir. Gerek duyulan hallerde oluşturulan ahşap kirişler üzerine ahşap döşeme çakmak suretiyle iki katlı hale getirilmişlerdir.

## Erzurum'daki tabyalar

![Aziziye Tabyalarında Türk Bayrağı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Aziziye_Tabyas%C4%B1_T%C3%BCrk_Bayra%C4%9F%C4%B1.jpg/1280px-Aziziye_Tabyas%C4%B1_T%C3%BCrk_Bayra%C4%9F%C4%B1.jpg)
*Aziziye Tabyalarında Türk Bayrağı (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)*

- ***Aziziye Tabyaları ***: Güneyden kuzeye doğru üç adettir. *I, II ve III nolu* diye adlandırılırlar. [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) ili sınırları içerisinde bulunan Top dağı eteklerinde yer alırlar. Tabyalar C şeklinde bir plan üzerine yerleşiktir. Erzurum - Kars yolunun geçtiği Hamam deresi'ni kontrol altında tutmak amacıyla yapılmışlardır.
- ***Mecidiye Tabyası***: Erzurum'un doğusundaki Top dağının kuzey ucunda 2042 m. yükseklikte yer almaktadır.
- ***Ağzıaçık Tabya***:Erzurum-Kars karayolunun güneyinde yer alan ve 2390 m yükseklikte olan tepe üzerine kurulmuştur.
- ***Sivişli Tabyası***: Erzurum-Kars karayolunun 5. kilometresinde bulunan Paşapınarı'ndan sola yöne ayrılan yoldan varılan tepe üzerinde yer almaktadır.
- ***Ahali Tabyası***: 3000 Erzurumlu gönüllünün ücretsiz olarak çalışıp yaptığı için tabyaya Ahali Tabyası adı verilmiştir. Erzurum'un Kars yolu çıkısında şehrin Asri mezarlığı yanında yer alan askerî birliğin içindedir.
- ***Dolangez Tabyası***: Erzurum - Kars karayolunun 15. kilometresinden kuzeye doğru 2 km mesafe uzakta, Pasinler ovasının başladığı kısımdaki [Büyüktuy](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCkt%C3%BCy%2C_Pasinler) ve [Küçüktuy](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCkt%C3%BCy%2C_Pasinler) köylerinin batısındaki tepe üzerinde yer almaktadır.
- ***Gez Tabyası***: Toparlak köyünün batı kısmında, Gez yaylasında bulunan bir tepe üzerindedir.
- ***Küçük Höyük Tabyası***: Eski Erzurum - Kars karayolu Pasinler ovasına inişteki noktasından 500 m güneyde, Nebihanı Köyünün 1 km güneydoğusunda yer almaktadır.
- ***Büyük Höyük Tabyası***: Küçük Höyük Tabyasinin kuzeyindeki yolun 300 m ilerisinde bulunan yüksek bir tepe üzerinde yer almaktadır.
- ***İlâve Tabya***: Erzurum-Kars karayolunun güneyinde, Pasinler ovasının batıdaki son kısmından başlayan Deveboynu dağlarında bulunan yüksek sarp bir tepe üzerinde yer alamktadır.
- ***Uzun Ahmet Tabyası***: Uzunahmet Köyünün batı kesimde bulunmaktadır. İlave Tabyanın yaklaşık 1 km güneyinde yer almaktadır.
- ***Büyük Kiremitlik Tabyası***: Aziziye Tabyalarının güney batısında, Erzurum'un güneydoğu kısmına düşen, şimdiki Atatürk Üniversitesi Kampusu ile Yenişehir semti arasında kalan ve Erzurum atlama kulelerinin de yer aldığı Kiremitlik adı verilen tepe üzerinde yer almaktadir. 1867 yılında yapılmıştır.
- ***Küçük Kiremitlik Tabyası***: Aziziye Tabyalarının güney batısında kiremitlik tepesine 1872 yılında yapılmıştır. Büyük Kiremitlik Tabyasının bulundugu tepenin doğu kısmına yapılmıştır.
- ***Çobandede Tabyası***: Pasinlerler ovasindan Erzurum'u ayıran ve kuzeyden ve güneyden uzanan dağların en kuzeyindeki noktada Çobandede tepesinde yapılmıştır.
- ***Toparlak Tabya***: [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) - [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) karayolunun güneyinde bulunan Agzıaçık Tabyasının yaklaşık 1 km güneyinde, Toparlak Köyünün batısındaki 2405 m yüksekliğinde bir tepenin üzerinde yer almaktadır.
- ***Küçük Palandöken Tabyası***: Erzurum - Tekman karayolunun 20. kilometresinde yolun sağında yer almaktadır.
- ***Büyük Palandöken Tabyası***: Erzurum-Tekman karayolunun 20. kilometresinden sonra sağ yöne ayrılan stabilize yolun sonundaki 2850 m yüksekliğe yapılmıştır.
- ***Karagöbek Tabyası***: [Gürcü Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_Bo%C4%9Faz%C4%B1) diye de adlandırılan [Tortum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tortum) ve [Oltu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oltu) yollarının geçtiği vadiden Erzurum'a muhtemel bir saldırı ve tehlikeyi önlemek maksadıyla [Karagöbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%B6bek%2C_Yakutiye) köyünün 1 km güneyinde bulunan bir tepe üzerinde yer alır.
- ***Tafta Tabyası***: Erzurum- Tortum yolu üzerinde bulunan Köşk köyü yakınlarındaki bir tepe üzerinde yer almaktadır. [Tortum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tortum)'dan [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin)’e ulaşan boğazdan gelebilecek muhtemel bir tehlikeyi önlemek için yapılmıştır.[^2]

### Aziziye Tabyaları ve Nene Hatun

![Erzurum Aziziye Tabyası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/NeneHatunmezari.JPG)
*Erzurum Aziziye Tabyası (No machine-readable author provided. Bahar assumed (based on copyright claims)., public-domain)*

![Aziziye Tabyası Nene Hatun'un Mezarı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Aziziye_Tabyalar%C4%B1-Nene_Hatun%27un_Mezar%C4%B1.jpg/1280px-Aziziye_Tabyalar%C4%B1-Nene_Hatun%27un_Mezar%C4%B1.jpg)
*Aziziye Tabyası Nene Hatun'un Mezarı (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)*

Aziziye Tabyaları [Sultan Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) 'in emriyle Erzurum Valisi Müşir Fosfor Mustafa Sıtkı Paşa tarafından Topdağı'nda yaptırılmıştır. [Gazi Ahmed Muhtar Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Muhtar_Pa%C5%9Fa) emrindeki [Osmanlı Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu) nun 27 Ekim, 1877 de Ruslara karşı geri çekilmesi üzerine Aziziye Tabyalarında Osmanlı Ordusu ile omuz omuza veren Erzurum halkı, başarılı bir savunma vererek Rusları geri püskürtmüştür. Söz konusu Erzurum savunması dünya kamuoyunda yankı bulmuştur. Kahraman Erzurumlu kadınların temsilcisi olarak günümüzde kabul gören [Nene Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nene_Hatun), Türk tarihinde "93 Harbi" diye adlandırılan 1878 yılındaki Türk-Rus savaşında destanlaşan yiğit, kahraman bir Türk kadını, Türk anasıdır. Aziziye Tabyalarında Ruslara karşı silah olarak kullandığı satırı ile bütünleşen yüreği, o'nu adeta destanlaştırmıştır.[Bkz.](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nene_Hatun).[^3]

## Tabyalar Üzerine

![" Erzurum Tabyalarındaki Nene Hatun heykeli](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6a/Nene_Hatun_Heykeli_%28Erzurum_Tabyalar%29.jpg)
*" Erzurum Tabyalarındaki Nene Hatun heykeli (Eğitmen Mahmut, CC-BY-3.0)*

[Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [Şair](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eair) [Bekir Sıtkı Erdoğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_S%C4%B1tk%C4%B1_Erdo%C4%9Fan), "*Erzurum Tabyalarından*" adlı yedi dörtlükten oluşan şiirinin ikinci dörtlüğünde:

![Erzurum Özgürlük Anıtı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Erzurum_%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BCk_An%C4%B1t%C4%B12.jpg/1280px-Erzurum_%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BCk_An%C4%B1t%C4%B12.jpg)
*Erzurum Özgürlük Anıtı (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)*

Yediden Yetmişe tek vücut, tek can Erzurum bir sevda, Erzurum vatan, Taptaze bir yara gibi o kan, Akıyor Erzurum Tabyalarından. ifadesine,

beşinci dörtlüğünde ise; Dadaşıma ha ateş ha kar Burada savaşın adı kanlı bar Ovaya sis değil mücahit ruhlar Çöküyor Erzurum tabyalarından.

ifadelerine yer vermek suretiyle; [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'u, [Erzurumluyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dada%C5%9F) ve Erzurum Tabyalarını dizelerinde anlatmıştır.

![Erzurum Aziziye-Mecidiye ve Kiretmitlik Tabyaları adını taşıyan şehir girişindeki Özgürlük Anıtı ve sütunlar](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Erzurum_%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BCk_An%C4%B1t%C4%B1.jpg/1280px-Erzurum_%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BCk_An%C4%B1t%C4%B1.jpg)
*Erzurum Aziziye-Mecidiye ve Kiretmitlik Tabyaları adını taşıyan şehir girişindeki Özgürlük Anıtı ve sütunlar (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)*

## Dış bağlantılar

- [www.kenthaber.com Erzurum Tabyaları maddesi](http://www.kenthaber.com/dogu-anadolu/erzurum/.../erzurum-tabyalari)
- [www.tarihnotlari.com Erzurum Tabyaları maddesi](http://www.tarihnotlari.com/erzurum-tabyalari/)
- [biyografi.net www.biyografi.net Nene Hatun Maddesi](http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=2475)

[^1]: Rehber Ansiklopedi, cilt 5, sayfa 200
[^2]: Rehber Ansiklopedi, cilt 5, sayfa 200
[^3]: Rehber Ansiklopedi, cilt 5, sayfa 200