# Enver Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Enver Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/ENPER_PASHA_WARMINISTER.jpg) * (Nicola Perscheid, public-domain)* - **Unvan-ön:** Hürriyet Kahramanı · Edirne Fatihi - **Makam:** Harbiye Nazırı; Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Reisi; Osmanlı Orduları Başkomutan Vekili; Osmanlı Orduları Başkomutanlık; Kurmay Başkanı - **Dönembaşı:** 3 Ocak 1914; 8 Ocak 1914; 8 Ocak 1914; 3 Temmuz 1918 - **Dönemsonu:** 14 Ekim 1918; 14 Ekim 1918; 3 Temmuz 1918; 14 Ekim 1918 - **Öncegelen:** Ahmed İzzet Paşa; Mehmed Hadi Paşa - **Sonragelen:** Ahmed İzzet Paşa; Ahmed İzzet Paşa - **Hükümdar:** V. Mehmed; VI. Mehmed - **Doğum adı:** İsmail Enver - **Doğum tarihi:** veya 6 Aralık 1882 - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm yeri:** Çeğen köyü, Türkistan, Rusya SFSC (bugünkü Tacikistan) - **Ölüm nedeni:** Ateşli silahla vurulma - **Yattığı yer:** Abide-i Hürriyet, İstanbul - **Partisi:** İttihat ve Terakki - **Çocukları:** Türkân Mayatepek; Ali Enver; Mahpeyker Enver - **Öğrenim:** Mekteb-i Erkân-ı Harbiye - **Meslek:** Asker, siyasetçi - **Dini:** İslam - **Takma adı:** Edirne Fatihi; Gazi-i Namdar; Şehid-i Âla; Hürriyet Kahramanı - **Bağlılığı:** Osmanlı İmparatorluğu - **Hizmetyılları:** 1899-1918 - **Rütbesi:** 25px Ferîk-i evvel - **Birimi:** Berlin Askeri Ataşesi, 10. Kolordu Kurmay Başkanı - **Kumandaettiği:** Bingazi Bölgesi Genel Komutanlığı, 3. Ordu - **Savaşları:** 31 Mart Vakası; Trablusgarp Savaşı; Derne Muharebeleri; Tobruk Muharebeleri; Beyrut Muharebesi; Birinci Balkan Savaşı; Bâb-ı Âli Baskını; İkinci Balkan Savaşı; Edirne'nin Kurtuluşu; I. Dünya Savaşı; Kafkasya Cephesi; Köprüköy muharebeleri; Sarıkamış Harekâtı; Trabzon Harekâtı; Göyçay Muharebesi; Binegedi Savaşı; Bakü Muharebesi; İran Cephesi; Tebriz'in işgali; Çanakkale Cephesi; Suriye-Filistin Cephesi; Birinci Ürdün Saldırısı; Birinci Amman Muharebesi; İkinci Ürdün Saldırısı; Basmacı Hareketi; Enver Paşa'nın İsyanı; Çeğan Tepesi Muharebesi; Karşı Muharebesi; Duşanbe Muharebesi - **Milliyeti:** Türk **İsmâil Enver Paşa** (انور پاشا ‏اسماعیل; 23 Kasım 1881[^1] veya 6 Aralık 1882 – 4 Ağustos 1922) veya doğum adıyla **İsmâil Enver** (اسماعيل انور), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son yıllarında etkili olan [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [asker](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker), [siyasetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset%C3%A7i) ve [devrimci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devrimci)dir. [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) ve [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) ile birlikte "[Üç Paşalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_Pa%C5%9Falar)" olarak anılan ve [İttihat ve Terakki Cemiyetinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetim kadrosunu oluşturan bu üçlü, fiilî olarak Osmanlı idaresini yönetti ve devletin siyasi kaderini belirleyen başlıca aktörler hâline geldi. Enver, [Osmanlı Makedonyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_Makedonya)'nda görevliyken, [Sultan II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in [despotik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Despotizm) yönetimine karşı faaliyet gösteren [Jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) hareketine bağlı bir örgüt olan İttihat ve Terakki Cemiyetine katıldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda [anayasal düzeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE) ve [parlamenter monarşiyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_parlamenter_monar%C5%9Fi) yeniden tesis eden [1908 Jön Türk Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrk_Devrimi)'nin önde gelen liderlerinden biri olarak, [Ahmed Niyazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resneli_Niyazi_Bey) ile birlikte "devrim kahramanı" olarak selamlandı. Ancak, [31 Mart Vakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1), [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) ve [Hürriyet ve İtilaf Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCrriyet_ve_%C4%B0tilaf_F%C4%B1rkas%C4%B1) ile yaşanan iktidar mücadelesi gibi bir dizi kriz, Enver ve İttihatçıların liberal [Osmanlıcılığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1k) duyduğu inancı sarstı. 1913'te [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) adı verilen [askerî darbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Darbe)yle İttihat ve Terakki'nin yeniden iktidara gelmesinin ardından Enver, [Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) olurken, Talat ise [sivil hükûmetin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_h%C3%BCk%C3%BBmeti) kontrolünü ele geçirdi. 1914'te Enver, [Sultan Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid)'in torunu [Naciye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naciye_Sultan) ile evlenerek [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)'nın damadı oldu ve siyasi gücünü artırdı. Aynı yıl [Alman İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [askerî ittifak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1) kurulmasına önayak oldu ve Osmanlı İmparatorluğu'nun [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na girmesinde etkili oldu. Savaş yıllarında Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili sıfatıyla askerî politikayı yönetti.[^2][^3][^4] [Kafkasya Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi)'nde [Ruslara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) karşı [Sarıkamış Harekâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F_Harek%C3%A2t%C4%B1)'nı düzenledi ve askerî taktik hataları sebebiyle yaklaşık 40 bin Osmanlı askerinin donarak ölmesine sebep oldu. Bu dönemde [1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'ndan [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na kadarki süreçte bağımsız bir Ermeni devleti kurmak için mütemadiyen ayaklanan, [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda da ayaklanmalara devam eden ve Ruslarla işbirliği yapan Ermeniler sebebiyle savaşta olan [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin dış güvenliğini ve asayişini sağlamak amacıyla [Sevk ve İskan Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu) hazırlanmıştır.[^5][^6][^7] Tasarıyı hazırlayıp [Başvekalet'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_V%C3%BCkel%C3%A2)e sunan dönemin [Dahiliye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dahiliye_Nez%C3%A2reti) [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa)'dır. Bu [Kanunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu) askeri açıdan ele alınması ve cephe boyutu ise **Enver Paşa** yönetimindeki [Harbiye Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) tarafından idare edilmiştir.[^8][^9][^10] Bu [Kanunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu) uygulanması neticesinde tehcir edilen kişi sayısı [TSK](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) [Genelkurmay Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri_Genelkurmay_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) arşivinde bulunan belgeye göre 413.067 kişidir.[^11] Enver Paşa, I. Dünya Savaşı'ndaki yenilginin ardından diğer önde gelen İttihatçılarla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'ndan kaçtı. [Osmanlı Askerî Mahkemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1919-1920_%C4%B0stanbul_yarg%C4%B1lamalar%C4%B1), onu ve diğer İttihatçıları, imparatorluğu I. Dünya Savaşı'na sokmak, Rum ve Ermenilere karşı katliamlar düzenlemekten suçlu bularak gıyabında [idama](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96l%C3%BCm_cezas%C4%B1) mahkûm etti. Ancak bu mahkemede yapılan 1919-1920 yargılamalarında hüküm giyen kişiler, 31 Mart 1923 tarihinde yeni kurulan [Kemalist Hükümet](https://turkipedia.org/tr/wiki/4._%C4%B0cra_Vekilleri_Heyeti) tarafından affedilmişlerdir. Bununla birlikte savaş suçlarının baş sorumlularından biri olarak gösterilip bu mahkemece idam edilen [Mehmed Kemal Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Kemal), 1922 yılında [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından millî şehit olarak ilân edildi.[^12] Enver ise [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler)e karşı [Basmacı Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi)'nı yönetirken [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da şehit edildi. ## İlk yılları ve eğitimi ### Ailesi ![Enver Paşa, Babası Hacı Ahmet Paşa ve kardeşi Nuri Paşa (Killigil)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Enver_Bey%2C_Hac%C4%B1_Ahmet_Pasha%2C_Nuri_Bey_1909.jpg/1280px-Enver_Bey%2C_Hac%C4%B1_Ahmet_Pasha%2C_Nuri_Bey_1909.jpg) *Enver Paşa, Babası Hacı Ahmet Paşa ve kardeşi Nuri Paşa (Killigil) (Elisa Zonaro, public-domain)* 23 Kasım 1881'de İstanbul [Divanyolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divanyolu)'nda dünyaya geldi.[^13][^14][^15] Ancak doğum tarihi kimi kaynaklarda tartışma konusudur.[^16] Babası bayındırlık teşkilatında inşaat teknisyeni [Hacı Ahmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Ahmed_Pa%C5%9Fa_%281860_do%C4%9Fumlu%29) (kendi aynı zamanda [Malta sürgünleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_s%C3%BCrg%C3%BCnleri)ndendir),[^17] annesi Ayşe Dilara Hanım'dır.[^18] Annesi [Kırım Tatarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1)dır,[^19] baba tarafından soyu [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)a veya [Gagavuz Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar)ne dayanmaktadır. Ancak büyük olasılıkla kafkasya kökenlidirler ve bunla bağlantılı gagavuz türkü olma olaslığı yüksektir çünkü hacı ahmet paşanın bizzat kafkasya ziyaretleri olmakla beraber Beşiktaş spor kulübünün kurucuları arasındadır ve bu klübü kafkas kökenli insanlar tarafından kurulmuştur[^20][^21][^22] Ailenin beş çocuğundan en büyüğüdür.[^23] Kendi deyimine göre ailesi pek varlıklı olmasa da eğitimi için çok emek vermiştir.[^24] Önce [Nafia Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti)'nde fen memurluğu yapan daha sonra Surre Emini ([Surre-i Hümâyûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Surre-i_H%C3%BCm%C3%A2y%C3%BBn) Alayı Emini) görevine getirilen ve sivil paşalığa yükselen Hacı Ahmet Paşa'nın tayinleri nedeniyle çocukluğu farklı şehirlerde geçti. Kardeşleri Nuri ([Nuri Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Killigil)-Killigil), Kâmil (Killigil-Hariciyeci), Mediha (General [Kazım Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Orbay) ile evlenecektir) ve Hasene'ydi (Selanik Merkez Kumandanı Nazım Bey ile evlenecektir). Enver Paşa, Genelkurmay eski başkanlarından [Kazım Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Orbay)'ın da kayınbiraderiydi. Ayrıca "Kût'ül-Amâre Kahramanı" olarak anılan [Halil Kut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut), Enver Paşa'nın amcasıdır.[^25] ### Eğitimi ![Harp Akademisi 2. sınıf öğrencisi Enver Bey, arkadaşlarıyla birlikte süvari stajı sırasında (1901)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Enver_Pasha_-_Turkish_Military_Academy%2C_1901.jpg/1280px-Enver_Pasha_-_Turkish_Military_Academy%2C_1901.jpg) *Harp Akademisi 2. sınıf öğrencisi Enver Bey, arkadaşlarıyla birlikte süvari stajı sırasında (1901) (public-domain)* Üç yaşında evlerinin yakınındaki [İbtidaî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1byan_mektebi) Okulu'na (ilkokul) gitti. Daha sonra Fatih Mekteb-i İbtidaîsi'ne girdi ve ikinci sınıftayken babasının [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya)'a tayin olması nedeniyle bırakmak zorunda kaldı. Yaşı küçük olmasına karşın 1889'da [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya) Askeri [Rüştiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BC%C5%9Ftiye)si'ne (ortaokul) kabul edilmeyi başardı ve oradan 1893'te mezun oldu. Eğitimine 15. sırada girdiği [Manastır Askerî İdadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r_Asker%C3%AE_%C4%B0dadisi)'nde devam etti ve 1896 yılında 6. sırada mezun oldu. [Harp Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu)'na geçti ve bu okulu 1899'da 4. sırada piyade teğmeni olarak bitirdi. Harp Okulu'nda okurken kendi gibi henüz öğrenci olan amcası [Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut) ile birlikte tutuklandı ve [Yıldız mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_mahkemesi)nde yargılanıp serbest bırakıldı. [Harp Akademisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Enstit%C3%BCs%C3%BC)ni 2. olarak bitirdi ve Osmanlı Ordusu'na kurmay subay yetiştiren [Mekteb-i Erkân-ı Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Enstit%C3%BCs%C3%BC)'nin 45 kişilik kontenjanına girmeyi başarmıştır. Buradaki eğitiminden sonra, 23 Kasım 1902'de [Kurmay Yüzbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCzba%C5%9F%C4%B1) olarak [Üçüncü Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'nun emrinde [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya) 13. Topçu Alayı 1. Bölüğü'ne verildi.[^26] ## Askerlik yaşamı ### İlk dönemi ![Kolağası Enver Bey Taksim Topçu Kışlası önünde, 15 Mayıs 1909](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cb/1909_05_10_Enver_Bey_Taksim_Kislasinda.jpg) *Kolağası Enver Bey Taksim Topçu Kışlası önünde, 15 Mayıs 1909 (Şehbal dergisi, public-domain)* [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya) 13. Topçu Alayı 1. Bölüğü'ndeyken, Bulgar çetelerinin izlenmesi ve cezalandırılması için yapılan harekât görevlerine katıldı. 1903 yılı Eylül'ünde [Koçana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7ana)'da bulunan 20. Piyade Alayı'nın birinci bölüğüne, bir ay sonra da 19. Piyade Alayı'nın birinci taburunun birinci bölüğüne nakledildi. Nisan 1904'te [Üsküp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCp)'teki 16. Süvari Alayı'nda görevlendirildi. Ekim 1904 tarihinde ise [İştip](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Ftip)'teki alaya giden Enver Bey, iki ay sonra "sunûf-ı muhtelife" hizmetini tamamlayarak [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya)'daki karargâha geri döndü. Burada kurmaylık dairesinin birinci ve ikinci şubelerinde yirmi sekiz gün çalıştı, ardından Manastır Mıntıka-i Askeriyesi'nin [Ohri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohri) ve [Kırçova](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C3%A7ova) mıntıkaları müfettişliğine tayin edildi. 7 Mart 1905'te [kolağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kola%C4%9Fas%C4%B1) oldu. Bu görevi sırasında Bulgar, Rum ve Arnavut çetelerine karşı girişilen askerî harekâtta üstün başarılar gösterdiğinden üçüncü ve dördüncü [Mecidiye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecidiye_Ni%C5%9Fan%C4%B1), dördüncü [Osmaniye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osm%C3%A2niye_Ni%C5%9Fan%C4%B1) ve altın [Liyakat Madalyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liyakat_Madalyas%C4%B1) ile ödüllendirildi; 13 Eylül 1906 tarihinde binbaşılığa yükseltildi. Bulgar çetelerine karşı yürüttüğü faaliyet onun üzerinde milliyetçilik fikirlerinin etkili olmasında rol oynadı. Çatışmalarda bacağından yaralanarak bir ay hastanede kaldı. Eylül 1906 dönemi içinde [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'te kurulan [Osmanlı Hürriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_H%C3%BCrriyet_Cemiyeti) Cemiyetine on ikinci üye olarak katıldı. [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya)'a dönüşünde cemiyetin, buradaki örgütlenmesini kurma eylemlerinde bulundu. Bu eylemleri, [Osmanlı Hürriyet Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_H%C3%BCrriyet_Cemiyeti) ile merkezi [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te olan Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyetinin birleşmesi ve ilk örgütün Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti Dahilî Merkez-i Umûmisi adını almasından sonra daha yoğun olarak sürdürdü. Terakkî ve İttihat Cemiyeti tarafından başlatılan ihtilal girişimlerine katıldı. Eylemlerinin ihbar edilmesi üzerine İstanbul'a davet edildi. Ancak 24 Haziran 1908 akşamı dağa çıkarak ihtilâlde öncü rol oynadı.[^27] ### Hürriyet kahramanı Amcası [Yüzbaşı Halil Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut) ile konuşarak[^28] merkezi [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te bulunan [Jön Türk Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler)'nin [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'teki bir kolu olan [Osmanlı Hürriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) Cemiyetine (sonraki adıyla [İttihat ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)) katılmayı kabul etti. (Tahminen Mayıs 1906)[^29] [Bursalı Mehmet Tahir Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursal%C4%B1_Mehmed_Tahir_Bey)'in rehberliği[^30] ile cemiyete, on ikinci üye olarak kabul edildi. Kendisine cemiyetin Manastır şubesini kurma görevi verildi.[^31] [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'nin başlattığı ihtilal hareketleri içinde yer alan Binbaşı Enver Bey, kız kardeşi Hasene Hanım'ın eşi olan ve sarayın adamı olarak bilinen Selanik Merkez Kumandanı Kurmay Albay Nazım Bey'i öldürme planı içinde yer aldı.[^32] 11 Haziran 1908 günü gerçekleşen suikast girişimi Nazım Bey'in ve onu öldürmekle görevli fedai Mustafa Necip Bey'in yaralanması ile sonuçlanırken Enver Bey, [Divan-ı Harb](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_mahkeme)'e sevk edildi. Ancak İstanbul'a gitmek yerine 12 Haziran 1908 gecesi dağa çıkıp ihtilal başlatmak üzere Manastır'a doğru yola çıktı. Resne'de, [Resneli Niyazi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resneli_Niyazi_Bey)'in dağa çıktığını öğrenince Manastır yerine [Tikveş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tikve%C5%9F)'e yöneldi ve cemiyeti orada yaymaya çalıştı.[^33] [Ohrili Eyüp Sabri Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ey%C3%BCp_Sabri_Akg%C3%B6l) de onu izledi. Bu hareket padişah tarafından [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilan edilmesinde önemli rol oynadı. Dağa çıkan subaylar arasında en kıdemlisi olduğu ve önemli faaliyetler gerçekleştirdiği için Enver Bey, bir anda "*hürriyet kahramanı*" olarak kabul edildi, [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) Cemiyetinin askeri kanadının en önemli isimlerinden birisi oldu. Gittiği her yerde anayasanın yeniden yürürlüğe girmesi konusunda ateşli konuşmalar yaptı, söylevlerinde Meşrutiyet çağrısı yaptı, bunu yeterli görmeyen Enver Bey, görkemli törenler düzenletti.[^34] [Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)‘in sonrasında 23 Ağustos 1908'de Rumeli Vilâyâtı Müfettişliği başkanlığı görevine verilen Enver Bey, 5 Mart 1909'da 5000 kuruş maaşla [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin) askerî ataşesi olarak görevlendirildi. Çeşitli aralıklarla iki yılı aşkın bir süre devam eden bu görev, Almanya'nın askerî durumuna ve sosyal yapısına büyük hayranlık duymasına yol açtı ve onu Alman sempatizanı haline getirdi. ### Berlin askeri ataşeliği ![Enver Bey ve Resneli Niyazi Bey (1908)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/90/Enver-Niyazi.jpg) *Enver Bey ve Resneli Niyazi Bey (1908) (public-domain)* ![307x307pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/Staff_of_the_Ottoman_Action_Army.jpg) *307x307pik (Boğos Tarkulyan, public-domain)* 5 Mart 1909'da Berlin Askeri Ataşesi olarak görevlendirilen Enver Bey, bu görev sırasında [Alman kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ile tanıştı ve çok etkilendi.[^35] Enver Bey bu görev sırasında, 1910 yılında [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra)'da onuruna verilen bir yemeğe, çağrı üzerine [Britanya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya) gitmiştir. Bu gezide "Türk Devrimcisi" olarak karşılanmış, İngilizler "İttihatçıların" yanında olduklarını belirtmiştir.[^36] İstanbul'da [31 Mart Olayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)'nın patlak vermesi üzerine geçici olarak yurda döndü. İsyanı bastırmak üzere [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'ten İstanbul'a giden ve komutanlığını [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'nın üstlendiği [Hareket Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu)'na katıldı; hareketin kurmay başkanlığını [Kolağası Mustafa Kemal Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'den devraldı. Bu başkaldırı bastırıldıktan sonra [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) tahttan indirilmiş, yerine [Mehmet Reşat](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed) geçmişti. Kurulan [İbrahim Hakkı Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa) kabinesinde [Harbiye Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) görevi beklenildiği gibi Enver Bey'e değil, [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'ya verildi. 12 Ekim 1910 tarihinde [Birinci](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) ve [İkinci Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) manevralarında yönetici olarak görev yapmak üzere yeniden [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a geldi ve kısa bir süre sonra geri döndü. Mart 1911'de [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a çağrılan Enver Bey, 19 Mart 1911'de görüştüğü [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa) tarafından [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya)'daki çete faaliyetlerine karşı alınacak tedbirleri denetlemek ve bu alanda bir yazanak hazırlamak üzere bölgeye gönderildi. Enver Bey dolaştığı [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik), [Üsküp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCp), [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya), [Köprülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC%2C_Kuzey_Makedonya) ve [Tikveş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tikve%C5%9F)'te bir yandan çetelere karşı alınacak önlem üzerinde çalışırken öte yandan [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)‘nin ileri gelenleriyle görüştü. 11 Mayıs 1911 tarihinde İstanbul'a döndü. 15 Mayıs 1911'de Sultan [Mehmed Reşad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed)'ın yeğenlerinden [Nâciye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naciye_Sultan) ile nişanlandı. 27 Temmuz 1911'de Malisör isyanı sebebiyle [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra)'da toplanan [İkinci Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'nun kurmay dairesi başkanı (erkânıharp) olarak [Trieste](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trieste) üzerinden [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra)'ya gitmek üzere İstanbul'dan ayrıldı. 29 Temmuz 1911'de ulaştığı İşkodra'da, Malisör isyanının bastırılması [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) Cemiyetinin Arnavut üyeleriyle olan sorunlarının çözümünde önemli rol oynadı. Bu gelişmelerden sonra Enver Paşa, görev yeri [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)'e geçtiyse de [İtalyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Kraliyet_Ordusu)'ın, [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp)'a saldırmaları üzerine yurda döndü. Orada "Enveriye" denen asker şapkasını yaptı. Bu şapka, Osmanlı Ordusu'nun gözdesi oldu. ### Trablusgarp Savaşı ![Enver Bey Trablusgarp'ta (1911)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Ismail_Enver_Bey_in_Cyrenaica.jpg/1280px-Ismail_Enver_Bey_in_Cyrenaica.jpg) *Enver Bey Trablusgarp'ta (1911) (Kâmil Efendi, public-domain)* Enver Bey, İtalyanlara karşı bir gerilla savaşı yürütülmesi fikrini [İttihat ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) üyelerine kabul ettirdikten sonra [Kolağası Mustafa Kemal Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ve Paris Ataşemiliteri [Binbaşı Fethi (Okyar) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) gibi isimlerle bölgeye gitmeye koyuldu. 8 Ekim 1911'de padişah ve hükûmet yetkilileriyle bu durumu görüştükten sonra İskenderiye'ye gitmek üzere 10 Ekim 1911'de İstanbul'dan ayrıldı. Mısır'da ileri gelen Arap liderleriyle çeşitli temaslar kurup 22 Ekim'de Bingazi'ye hareket etti. Çölü geçerek, 8 Kasım'da Tobruk'a ulaştı. 1 Aralık 1911'de Aynülmansûr'da askerî karargâhını kurdu. İtalyanlar'a karşı yapılan muharebe ve gerilla harekâtında büyük başarılar elde etti. 24 Ocak 1912'de resmen Umum Bingazi Mıntıkası kumandanlığına getirildi. 17 Mart 1912 tarihinde bu görevine ek olarak Bingazi mutasarrıflığına atandı. 10 Haziran 1912'de kaymakam oldu. Kasım 1912 sonlarında Balkan Savaşı'na katılmak üzere Bingazi'yi terkederek tedbili kıyafetle İskenderiye'ye, oradan da bir İtalyan gemisiyle Brindisi'ye gitti. Viyana üzerinden İstanbul'a dönen Enver Bey, 1 Ocak 1913 tarihinde [Onuncu Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/10._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) Kurmay Komutanlığı başkanlığına tayin edildi. [Kâmil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa) hükûmetinin barış antlaşması imzalanması yolundaki çabaları aleyhindeki [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) eylemlerinde öncü rol oynadı. 10 Ocak 1913'te [Nâzım Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2z%C4%B1m_Pa%C5%9Fa) ile görüşen Enver Bey, Harbiye nâzırı ile Kâmil Paşa'nın istifaya zorlanması ve yerine savaşa devam edecek bir hükûmetin kurulması konusunda anlaşmaya vardı. Daha sonra bu fikri, Kâmil Paşa'nın görevde kalmasını isteyen Sultan [Mehmed Reşad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed)'a da kabul ettirmeye çalıştı.[^37] [Bingazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bingazi) ve [Derne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derne)'deki kuvvetlerin başına geçti; Hanedan damadı olmasının da kazandırdığı saygınlıkla 20 bin kişiyi seferber etmeyi başardı ve adına para bastırarak bölgeye hakim oldu.[^38] Bir yıl süren mücadele sonunda, [Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nın başlaması üzerine diğer Türk subaylarla birlikte İstanbul'a çağrıldığı için bölgeyi 25 Kasım 1912'de terk etti.[^39] İtalyan kuvvetlerine karşı verdiği başarılı mücadele nedeniyle 1912'de [yarbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarbay)lığa yükseldi.[^40] ### Balkan Savaşı ve Bâb-ı Âli Baskını Balkan Savaşı'na katılmak üzere diğer gönüllü subaylarla birlikte [Bingazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bingazi)'den ayrılan Yarbay Enver Bey, düşman kuvvetlerinin [Çatalca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87atalca)'da durdurulmasında önemli rol oynadı.[^41] [I. Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1) yenilgi ile sonuçlanmıştı. [Kamil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa) hükûmeti, kendilerine [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281913%29)'nda önerilen [Midye-Enez sınırını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midye-Enez_Hatt%C4%B1) kabule yanaşıyordu. İttihatçıların kendi aralarında yaptığı ve Enver Bey'in de katıldığı toplantıdan zor kullanarak hükûmeti devirme kararı çıktı. 23 Ocak 1913 günü Enver Bey'in öncü rolü oynadığı [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) gerçekleşti. Baskın sırasında Harbiye Nazırı [Nâzım Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2z%C4%B1m_Pa%C5%9Fa), [Yakup Cemil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Cemil) tarafından öldürüldü; Enver Bey, [Mehmet Kamil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa)'ya istifasını imzalattı ve padişahı ziyaret ederek [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'nın sadrazam olmasını sağladı. Böylece İttihat ve Terakki Cemiyeti askerî darbe ile iktidarı ele geçirmiş oldu. [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1)'ndan sonra, Enver Bey, Bulgar ordusu başka cephelerde savaşmakta olduğundan, direnişle karşılaşmadan, 22 Temmuz 1913'te [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_%28il%29)'ye girdi. Bu gelişme üzerine saygınlığı artan Enver Bey, "*Edirne Fatihi*" unvanını aldı.[^42] Rütbesi albaylığa (18 Aralık 1913), kısa bir süre sonra da generalliğe (5 Ocak 1914) yükseltildi.[^43] Hemen ardından istifa ettirilen Harbiye Nazırı [Ahmet İzzet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_%C4%B0zzet_Furga%C3%A7)'nın yerine Harbiye Nazırı oldu. Bu arada, Sultan Mehmet Reşat'ın yeğeni Emine Naciye Sultan ile Baltalimanı'ndaki Damat Ferit Paşa Konağı'nda yapılan düğünle evlenerek "*Damad-ı Şehriyari*" oldu (5 Mart 1914). ### Harbiye Nazırlığı Harbiye Nazırı olduktan sonra orduda bazı düzenlemeler yapan Enver Paşa, binden fazla sayıda yaşlı subayı ordudan tasfiye etti, genç subayları önemli görevlere getirdi.[^44] Orduda Fransız modeli yerine Alman stilini uyguladı, birçok Alman subayı Türk ordusunda danışman olarak görevlendirildi. Alaylı subayların çoğunun işine son verdi, ordunun gençleşmesini sağladı.[^45] Üniformalar değiştirildi; orduda okur yazarlığın artmasına çalıştı ve bunun için ["''enveriye yazısı''"](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBf-%C4%B1_munfas%C4%B1la) denilen bir alfabe uygulamaya kondu.[^46] [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'nın suikast sonucu öldürülmesinden sonra kurulan [Said Halim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Halim_Pa%C5%9Fa) kabinesinde ve onun görevden çekilmesi üzerine 1917'de kurulan [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) kabinesinde de devam ettiği Harbiye Nazırlığı, 14 Ekim 1918'e kadar sürdü. ## I. Dünya Savaşı Harbiye Nazırı Enver Paşa, 2 Ağustos 1914'te Rusya'ya karşı gizli bir [Türk-Alman ittifak anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1) imzalanmasında önemli rol oynadı.[^47] 10 Ağustos'ta Boğazlar'dan girmesine izin verilen iki Alman kruvazörünün 29 Ekim'de [Rus Çarlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) liman ve gemilerine saldırması için gerekli onayı verdi. 14 Kasım'da [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'nde okunan Cihad-ı Ekber ilanı ile devlet, resmen [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na katılmış oldu. ![288x288pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/Enver_Pasha_visiting_the_Dome_of_the_Rock.jpg) *288x288pik (American Colony (Jerusalem). Photo Dept., photographer., public-domain)* ### Sarıkamış Harekâtı Enver Paşa, ülke I. Dünya Savaşı'na girdikten sonra Harbiye Nazırı olarak askerî harekâtın yönetimini eline aldı. [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'nun Doğu Cephesi'nde Rus kuvvetlerine karşı giriştiği [Sarıkamış Kış Harekâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F_Harek%C3%A2t%C4%B1)'nın komutanlığını üstlendi. Enver Paşa, ordunun komutasını [Hakkı Hafız Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haf%C4%B1z_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa)'ya bırakıp İstanbul'a döndü ve savaş boyunca başka hiçbir cephede komutanlık üstlenmedi.[^48] Uzun bir süre İstanbul basınında [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F_Harek%C3%A2t%C4%B1) hakkında herhangi bir haber veya yayın yapılmasına izin vermedi.[^49] 26 Nisan 1915'te [Harbiye Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti)'nın yanı sıra Başkomutan Vekili olan Enver Paşa, Eylül ayında [korgeneral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korgeneral)liğe yükseldi.[^50] ### Ermeni Tehciri 1877-1878'deki [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) sırasında da bazı yerli [Ermenilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Ermenileri), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya karşı yayılmacı [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ordularının yanında çarpıştığını ve cephe gerisinde isyanlar çıkarttığını bilen Enver Paşa, 2 Mayıs 1915'te Dahiliye Nazırı [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa)'ya gönderdiği gizli telgraf ile isyancı [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)in bölgeden uzaklaştırılmasını istedi.[^51] Uygulama, Talat Paşa tarafından başlatıldı ve 27 Mayıs 1915'te [Tehcir Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu) çıkartılarak yürürlüğe konuldu.[^52] 1917'de [Kut ül-Amare](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BBt%27%C3%BCl-Am%C3%A2re_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'de İngiliz general [Townshend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Charles_Vere_Ferrers_Townshend)'in tutsak alınması ve Kafkasya cephesinde Ruslara karşı elde edilen başarılar üzerine Enver Paşa'nın rütbesi orgeneralliğe yükseltildi.[^53] ### Yurt dışına kaçışı ![İkdamın Talat, Enver ve Cemal Paşaların yurt dışına kaçışını duyuran ilk sayfası, 4 Kasım 1918.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/%C4%B0kdam%2C_4_Kas%C4%B1m_1918.jpg) *İkdamın Talat, Enver ve Cemal Paşaların yurt dışına kaçışını duyuran ilk sayfası, 4 Kasım 1918. (İkdam, public-domain)* [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin_%28b%C3%B6lge%29), [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'de Osmanlı ordusunun İngilizler karşısında sürekli yenilgiye uğraması üzerine Osmanlı Devleti'nin savaştaki yenilgisi kesinleşti. 14 Ekim 1918'de [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) kabinesi, ateşkes anlaşmalarını kolaylaştırmak için istifa ettiğinde Enver Paşa'nın harbiye nazırlığı görevi de sona erdi. İngilizlerin İttihat ve Terakki üyeleri hakkında yakalatma emri çıkarmasından sonra partili arkadaşlarıyla birlikte bir Alman denizaltısıyla[^54] yurt dışına kaçtı. Ardından Kafkasya, İngiliz denetimine alındı; İngilizler Enver Paşa'nın Kafkasya'da bir hareket başlatacağından kuşkulansa da bu olasılık gerçekleşmedi.[^55] Önce [Odessa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Odessa)'ya, oradan da [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)'e gitti; burada ziraatçi kimliğiyle bir yıl boyunca saklandı.[^56] Daha sonra [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya geçti. İstanbul'da [Divan-ı Harp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_mahkeme), rütbelerini geri aldı ve gıyabında ölüm cezasına çarptırdı. 1 Ocak 1919'da hükûmetçe askerlikten ihraç edildi.[^57] ### İttihat ve Terakki'yi örgütleme çalışmaları 1918-19 kışlarını kimliğini gizleyerek Berlin'de geçiren Enver Paşa, [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'yi yeniden örgütleme çalışmalarına girdi. Almanya'daki devrimci ayaklanmalara katılmak için Berlin'de bulunan Sovyet siyaset adamı ve gazeteci [Karl Radek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karl_Radek) ile görüştü ve onun davetiyle Moskova'ya gitmek üzere yola çıktı. Ancak üçüncü denemesinde, 1920'de [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'ya gitmeyi başardı ve orada Sovyet Dışişleri Bakanı [Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin) ve [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) kurucu önderi [Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin)'le görüştü. 1-8 Eylül 1920 tarihinde [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'de gerçekleşen [Birinci Doğu Halkları Kurultayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Do%C4%9Fu_Halklar%C4%B1_Kurultay%C4%B1)'na [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya), [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus), [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir) ve [Fas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fas)'ı temsilen katıldı. Ancak kongre önemli sonuçlar getirmedi. Sovyetlerin, Türkiye ve başka Müslüman ülkelerdeki milliyetçi hareketleri gerçekten desteklemediği izlenimi alarak Ekim 1920'de Berlin'e döndü. 15 Mart 1921'de [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa)'nın öldürülmesinden sonra İttihat ve Terakki'nin başlıca önderi durumuna geldi. 1921'de tekrar Moskova'ya giden Enver Paşa, [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'nin Moskova'ya gönderdiği [Bekir Sami Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_Sami_Bey) başkanlığındaki Türk delegeleriyle görüştü. Anadolu'daki [Millî Mücadele](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) hareketine katılmak istediyse de kabul edilmedi. TBMM'de bulunan bazı eski İttihatçılar, onun [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'nın yerini almasını istiyorlardı. Temmuz 1921'de [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum)'da bir İttihat ve Terakki kongresi topladı. 30 Temmuz'da Ankara'ya Yunan saldırısı başlayınca bir kurtarıcı gibi Anadolu'ya girmeyi umut eden Enver Paşa'nın bu umudu 13 Eylül 1921 günü kazanılan [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi) ile boşa çıktı. ## Basmacı Hareketi ve ölümü Enver Paşa, bu aşamadan sonra hem Anadolu'da ikilik çıkarmamak hem de kendi için bir başarı şansı görmediğinden, yanında [Teşkîlât-ı Mahsûsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Mahs%C3%BBsa)'nın eski liderlerinden Kuşcubaşı Hacı Sami Bey ve bir takım eski İttihatçılarla birlikte [Bolşevik Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm)lara karşı [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) bağımsızlık hareketini yürüten [Basmacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi)lara destek vermek amacıyla [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya gitme kararı aldı.[^58] [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'yü terk eden Enver Paşa, [Aşkābâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat) ve [Merv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv)'e uğradıktan sonra Ekim 1921 tarihinde [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'ya gitti.[^59] 8 Kasım'da Türk subaylarla birlikte tekrar yola çıktı ve 19 Kasım'da Akbulağ, 21 Kasım'da Başçardak [kışlağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1%C5%9Flak)ına ve 24 Kasım'da [Korgantepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korgantepe)'ye ulaştı. Burada [Basmacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) reislerinden [İbrahim Lakay](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Bek) tarafından bir [Cedidçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cedidcilik) ve Rus casusu olabileceğinden şüphelenildiği[^60] için 1 Aralık 1921'de esir alındı.[^61] Şubat 1922 sonunda buradan kurtulan Enver Paşa Basmacılar'ı örgütlemek için tekrar [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe) ilerisindeki kışlaklara gitti. 24 Temmuz'da Ruslar'ın, Duşanbe'yi alması üzerine geri çekilerek Satılmış kışlağına vardı. Buradan [Belcuvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcivan) bölgesindeki Abı-Derya mevkiine geçti ve son karargâhını burada kurdu. 4 Ağustos 1922'de karargâhta düzenlenen [kurban bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurban_Bayram%C4%B1) töreninde maiyetinde kalan askerlerle bayramlaşırken [Yakov Melkumov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakov_Melkumov) komutasındaki bir Rus müfrezesinin baskınına uğradı; yanındaki otuza yakın atlı ile giriştiği çarpışmada Abı-Derya mevkiinde şehit edildi. Cenazesi Cegan Tepesi'ne getirilerek orada defnedildi.[^62] ### Naaşının Türkiye'ye getirilmesi Naaşının taşınması, dönemin cumhurbaşkanı [Süleyman Demirel](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Demirel)'in Eylül 1995'te yaptığı Tacikistan gezisi sırasında gündeme geldi. Yetkililerin temaslarından sonra, başkent [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe)'nin yaklaşık 200 km doğusundaki [Belcivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcivan) ilçesindeki Obtar köyünde bulunan Enver Paşa'nın mezarı, Cumhurbaşkanlığı Başdanışmanı [Münif İslamoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_M%C3%BCnif_%C4%B0slamo%C4%9Flu) başkanlığındaki uzmanlar ve bilim adamlarından oluşan sekiz kişilik bir kurul tarafından 30 Temmuz 1996'da açıldı. Dış yapısından Enver Paşa'ya ait olduğu anlaşılan cenaze, Tacikistan'daki [siyasi karışıklıklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) nedeniyle zorlukla başkent Duşanbe'ye getirilebildi. Burada Türk bayrağına sarılı tabuta konularak İstanbul'daki resmî tören için hazırlandı.[^63] 3 Ağustos 1996'da İstanbul'a getirilen naaşı bir gece Gümüşsuyu Askeri Hastanesi'nde tutuldu. Ölüm yıl dönümü olan 4 Ağustos 1996 tarihinde, [Şişli Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ei%C5%9Fli_Camii)'nde sekiz imamın kıldırdığı cenaze namazının ardından [Şişli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ei%C5%9Fli)'deki [Abide-i Hürriyet Tepesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82bide-i_H%C3%BCrriyet)'nde, [İstanbul Büyükşehir Belediyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_B%C3%BCy%C3%BCk%C5%9Fehir_Belediyesi) ve [Kültür Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCr_ve_Turizm_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)'nca ortak olarak hazırlanan, [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa)'nın yanındaki mezara defnedildi.[^64] Törene dönemin Cumhurbaşkanı [Süleyman Demirel](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Demirel), Millî Savunma Bakanı [Turhan Tayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turhan_Tayan), Devlet Bakanı [Abdullah Gül](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdullah_G%C3%BCl), Sağlık Bakanı [Yıldırım Aktuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Aktuna), Genelkurmay Başkanı [İsmail Hakkı Karadayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Hakk%C4%B1_Karaday%C4%B1), Kültür Bakanı [İsmail Kahraman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Kahraman), [ANAP](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anavatan_Partisi) Milletvekili [İlhan Kesici](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhan_Kesici) ve İstanbul Valisi [Rıdvan Yenişen](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1dvan_Yeni%C5%9Fen)'le Enver Paşa'nın torunu Osman Mayatepek'le diğer yakınları katıldı. ## Özel yaşamı Kendisi Farsça, Rusça, Almanca ve Fransızca olmak üzere 4 yabancı dil bilmekteydi.[^65] Ayrıca kendi portre resimle uğraşırdı. Sıkıldığı zaman eşi [Naciye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naciye_Sultan)'ın portresini çiziyordu.[^66] Alman askerî çevrelerince kendi şık, kibar ve iyi bir kurmay olarak tanınıyordu.[^67] Enver Paşa, Türk izciliğine özellikle önem vermiş, keşşaf ocakları açıp, baş izci seçilmiştir. Enver Paşa'nın da içinde bulunduğu İttihat ve Terakki hükûmeti döneminde Türk izciliğinde gelişmeler kaydedilmiştir.[^68] Enver Paşa, [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) sonrası dönemde kadınların, Osmanlı'nın toplumsal ve ekonomik yaşantısına uyum sağlaması ve katılması amacıyla "[Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Kad%C4%B1nlar%C4%B1_%C3%87al%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1rma_Cemiyeti)"ni kurmuştur. Bu cemiyet sayesinde kadınlar, gönüllü olarak savaşa katılmaya başlamış, Türk feminizmi gelişme kaydetmiş, kadın taburları kurulmuştur.[^69] ## Etkileri ve anısı Enver Paşa, Türk halk yazınında kimileyin Ruslara karşı direnişiyle, kimileyin [Sarıkamış Harekâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F_Harek%C3%A2t%C4%B1)'nda gerçekleşmiş başarısızlıklar ile anılagelmiştir.[^70] Suat Yalaz'ın "Enver Paşa Efsanesi" adlı romanında yaşamının bir kısmı anlatılmıştır.[^71] Enver Paşa'nın anılarını kendi ağzından anlattığı *Enver Paşa'nın Anıları (1881-1908)* adlı bir kitap bulunmaktadır. ### Hakkında yazılan kitaplar - [Şevket Süreyya Aydemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_S%C3%BCreyya_Aydemir) - [*Makedonya'dan Ortaasya'ya Enver Paşa*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya%27dan_Ortaasya%27ya_Enver_Pa%C5%9Fa) - [Murat Bardakçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murat_Bardak%C3%A7%C4%B1) - *Enver* - [Suat Yalaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suat_Yalaz) - *Enver Paşa Efsanesi* - [Nevzat Kösoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevzat_K%C3%B6so%C4%9Flu) - *Şehit Enver Paşa* - Mustafa Çolak - *Komitenin Kahramanı Enver Paşa* - Richard Euringer - Serasker *Enver Paşa* - Onur Emrullah Şavlığ-Bir Enver Masalı(Roman) ## Popüler kültürdeki yeri - 1994 yapımı [*Kurtuluş*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurtulu%C5%9F_%28dizi%29) dizisinde [Aytaç Arman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayta%C3%A7_Arman) tarafından canlandırıldı. - 20 Eylül 2007'de başlayan [*Elveda Rumeli*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elveda_Rumeli) adlı Türk dizisinde Binbaşı Enver Bey karakterini [Deniz Özmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_%C3%96zmen) canlandırmıştır. - 2012'de başlayan [*Kurt Kanunu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurt_Kanunu_%28dizi%29) adlı Türk dizisinde Enver Paşa karakterini [Necati Şaşmaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necati_%C5%9Ea%C5%9Fmaz) canlandırmıştır. - 18 Ocak 2018'de başlayan [*Mehmetçik Kut'ül Amare*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet%C3%A7ik_Kut%27%C3%BCl_Amare) adlı Türk dizisinde Enver Paşa karakterini [Serkan Ercan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serkan_Ercan) canlandırmıştır. - 2023 yapımı [*Atatürk 1881-1919*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_1881-1919) adlı filmde [Sarp Akkaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarp_Akkaya) tarafından canlandırılmıştır. - 2023 yapımı [*Mahsusa: Trablusgarb*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahsusa%3A_Trablusgarb) adlı dizide Baran Akbulut tarafından canlandırılmıştır. ## Ayrıca bakınız - [Hurûf-ı munfasıla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBf-%C4%B1_munfas%C4%B1la) - [Enver Paşa Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC) - [Enver Bey sigara fabrikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Bey_sigara_fabrikas%C4%B1) ## Dış bağlantılar - [Enver Paşa'nın kişisel eşyaları](http://www.ntv.com.tr/galeri/sanat/enver-pasanin-ozel-esyalari-muzayedede-satilacak,wuZMNf2QYUiwYB3XstE9CA/aIETnRjLzUu8Ciwe6EIepw) [^1]: Civgin, Senem. Enver Paşa ve Askeri Alandaki Reform Faaliyetleri (1914-1918). 28 Aralık 2023, s. 129-176. [^2]: Bourne, J. M.. Who's who in World War One. Routledge, 2001, s. 282. [^3]: Maksudyan, Nazan. Ottoman children and youth during World War I. 25 Nisan 2019, s. 52. [^4]: New york times current history volume 9.. 2012, s. 85. [^5]: Arşivlenmiş kopya. [^6]: Ermeni Tehcirine Hukuki Bir Bakış. [^7]: Tehcir Kanunu - Vikikaynak. [^8]: Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Dönem: 3, Cilt: 1, Yasama Yılı: 3, 26 Teşrinisani 1332 (9 Aralık 1916). [^9]: Sarınay, Yusuf. Türk Arşivleri ve Ermeni Meselesi. 1 Nisan 2006, s. 289-310. [^10]: TEHCÎR. [^11]: TSK Genelkurmay Başkanlığı Sitesi(Word Dosyası). 30 Aralık 2008. [^12]: von Voss, Huberta. Portraits of hope : Armenians in the contemporary world. New York: Berhahn Books, 2007, s. 320. [^13]: Halil Erdoğan Cengiz, Enver Paşanın Anıları, İletişim Yayınları, İstanbul, 1991. s. 30. [^14]: ENVER PAŞA - TDV İslâm Ansiklopedisi. [^15]: Ortaylı, İlber. Doğrusuyla yanlışıyla Enver Paşa. Ağustos 2018. [^16]: ENVER PAŞA - TDV İslâm Ansiklopedisi. [^17]: Şimşir, Bilal N.. Malta sürgünleri. Bilgi Yayınevi, 2009. [^18]: Kösoğlu, Nevzat. Şehit Enver Paşa. Ötüken Neşriyat, 2013. [^19]: The Young Turk Legacy and Nation Building, Erik J. Zürcher, 2014 [^20]: Collective Trauma and the Armenian Genocide, Pamela Steiner s;125 [^21]: Thessaloniki: A City in Transition, 1912–2012 Dimitris Keridis, ‎John Brady Kiesling · 2020 [^22]: Aydemir, Şevket Süreyya. Makedonyaʼdan Ortaasyaʼya Enver Paşa. Remzi Kitabevi, 1992. [^23]: İlyas Kara, Basmacılık Hareketi'nde Enver Paşa'nın Rolü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Programı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009] [^24]: Bardakçı, Murat. Enver. 2015. [^25]: Halil Paşa'nın Hatıralarının Tarihî Kıymeti, s. s.70. [^26]: Aydemir, Şevket Süreyya. Makedonyaʼdan Ortaasyaʼya Enver Paşa. Remzi Kitabevi, 1992. [^27]: Kösoğlu, Nevzat. Şehit Enver Paşa. Ötüken Neşriyat, 2013. [^28]: Durdu Mehmet Burak, Enver Paşa'nın Hayatı ve İngiliz Belgelerindeki Düğün Raporu, Kastamonu Eğitim Dergisi Cilt 13 No:1 Mart 2005. [^29]: İnan, yayıma hazırlayan, Arı. Enver Paşa'nın özel mektupları. İmge Kitabevi, 1997. [^30]: Durdu Mehmet Burak, Enver Paşa'nın Hayatı ve İngiliz Belgelerindeki Düğün Raporu, Kastamonu Eğitim Dergisi Cilt 13 No:1 Mart 2005. [^31]: İlyas Kara, Basmacılık Hareketi'nde Enver Paşa'nın Rolü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Programı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009] [^32]: M. Galip Baysan, Enver Paşa’yı Dağa Çıkaran Nedenler, Enverpasadergisi.net 21.11.2008 [^33]: Durdu Mehmet Burak, Enver Paşa'nın Hayatı ve İngiliz Belgelerindeki Düğün Raporu, Kastamonu Eğitim Dergisi Cilt 13 No:1 Mart 2005. [^34]: Bardakçı, Murat. Enver. 2015. [^35]: İlyas Kara, Basmacılık Hareketi'nde Enver Paşa'nın Rolü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Programı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009] [^36]: Akcan, Erol. Enver Paşa'nın Londra Ziyareti (1910). 25 Aralık 2020, s. 25-39. [^37]: Enver Paşa. 2013. [^38]: Buhara Cumhuriyeti ve Enver Paşa. [^39]: Enver Paşa'nın Trablusgarp Günlüğü. 2015, s. 124. [^40]: Enver Paşa. [^41]: Enver Paşa. [^42]: Enver Paşa. [^43]: Enver Paşa. [^44]: Durdu Mehmet Burak, Enver Paşa'nın Hayatı ve İngiliz Belgelerindeki Düğün Raporu, Kastamonu Eğitim Dergisi Cilt 13 No:1 Mart 2005. [^45]: Enver Paşa. [^46]: Enver Paşa. [^47]: Enver Paşa. [^48]: Enver Paşa. [^49]: Mezarlarını Arayan Sarıkamış Şehitlerinin Gizli Kalmış Günlüğü. 26 Aralık 2004. [^50]: Enver Paşa. [^51]: Osmanlı İmparatorluğu’nun Tehcir Kararı Alması ve Uygulaması. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Haziran 2005. [^52]: Before the Holocaust, Ottoman Jews supported the Armenian genocide’s ‘architect’. The Times of Israel, 7 Eylül 2018. [^53]: Enver Paşa. [^54]: Hermann-Baltzer. Talat Enver ve Cemal Paşa'nın Romantik Sonu. 7 Mayıs 2005. [^55]: Dünya Savaşı Sonunda Enver Paşa'nın Kafkasya'daki Planları Ve İngiltere. [^56]: Kara, İlyas. Basmacılık hareketinde Enver Paşa`nın rolü. 6 Ağustos 2018. [^57]: Durdu Mehmet Burak, Enver Paşa'nın Hayatı ve İngiliz Belgelerindeki Düğün Raporu, Kastamonu Eğitim Dergisi Cilt 13 No:1 Mart 2005. [^58]: Çolak, Mustafa. Enver Paşa (1882-1922). Atatürk Ansiklopedisi. [^59]: Enver Paşa. TDV İslam Ansiklopedisi. [^60]: Oğuz, Esedullah. Türkistan'da bir Osmanlı Paşası: Enver Paşa. Independent Türkçe. [^61]: Kara, İlyas. Basmacılık Hareketinde Enver Paşa'nın Rolü. T.C. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Programı, Haziran 2008, s. 100. [^62]: Türk, Fahri. Enver Paşa'nın Naaşının Tacikistan'dan Türkiye'ye Getirilişinin Türk Basınında Yansımaları. Akademik Bakış, Kış 2015, s. 15-16. [^63]: Enver Paşa'nın naaşı bugün İstanbul'da. 3 Ağustos 1996. [^64]: Osmanlı'nın Anıtkabiri Abide-i Hürriyet'di. 29 Nisan 2007. [^65]: Ortaylı, İlber. Doğrusuyla yanlışıyla Enver Paşa. Ağustos 2018. [^66]: Ortaylı, İlber. Rumeli’den Asya’ya Enver Paşa. [^67]: Enver Paşa (1882-1922). 29 Mart 2021. [^68]: Güven, İsmail. Osmanlı'dan günümüze izciliğin gelişimi ve Türk eğitim tarihindeki yeri. 1 Mayıs 2003, s. 65-73. [^69]: Kartal, Cemile. II. Meşrutiyet'in Cumhuriyet'e Mirası: "Makbul Kadınlar". 22 Kasım 2011, s. 0. [^70]: Alptekin, Prof Dr Ali Berat. TÜRK HALK ŞİİRİNDE ENVER PAŞA. 1 Eylül 2009, s. 29-44. [^71]: Gençlere Tarih Bilincinin Aktarılmasında Tarihi Çizgi Romanların Önemi: Suat Yalaz'ın Enver Paşa Efsanesi Adlı Çizgi Romanı Örneği.