# Enver Paşa'nın Buhara seferi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa'n%C4%B1n_Buhara_seferi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Enver Paşa'nın Buhara seferi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa%27n%C4%B1n_Buhara_seferi (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/Enver_Pasha%27s_Domain_in_Central_Asia.jpg) * (public-domain)* - **Çatışma:** Enver Paşa'nın Buhara Seferi - **Parçası:** Enver Paşa'nın İsyanı - **Tarih:** 18 Ocak – Mayıs 1922 - **Yer:** Orta Asya - **Sonuç:** Basmacı zaferi - **Coğrafi değişiklikler:** Türkistan Geçici Hükümeti'nin kurulması - **Savaşan:** 25px Basmacı Hareketi; Askeri destek:; Afganistan Emirliği; Rusya SFSC; Buhara SHC; Harezm SHC; 25px Taşnaksutyun - **Komutan:** 25px Enver Paşa; 25px Molla Abdülkahhar; 25px Devletmend Bey; 25px İbrahim Bek; 25px Faysal Maksum; 25px Turdu Toksab; 25px Hurram Bek; 25px Cüneyt Han; 25px Abdülhay Arifov; 25px Korşirmat; Leon Troçki; Mihail Frunze; Semyon Budyonni; Sergey Kamenev; Jēkabs Peterss; M. Marosin; Feyzullah Hocayev; Nikolay Kakurin; Dmitri Pavlov; Georges Agabekov - **Güç:** 7.000 – 26.000; 100.000 – 200.000 (yedekler dahil); 20.000+ aktif muharip - **Kayıp:** (Bkz. § Zayiatlar); (Bkz. § Zayiatlar) Ocak 1922'de, eski [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) komutasındaki [Basmacı Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi), [Mihail Frunze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Frunze), [Semyon Budyonni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semyon_Budyonni) ve [Kamenev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_Kamenev) liderliğindeki [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) kuvvetlerinden [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) ve [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'in kontrolünü geri almak amacıyla bir askeri harekât başlattı. Basmacılar, Mayıs ayına kadar [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) ve [Harezm Sovyet Halk Cumhuriyetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nin büyük bölümünü ele geçirerek bölgedeki Sovyet otoritesine meydan okudu; ancak Haziran ayındaki Sovyet karşı taarruzları, Basmacıları operasyonlarını sonlandırmaya zorladı. Bu harekât, [Rus İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ardından Orta Asya'daki Sovyet yönetimine karşı yürütülen daha geniş kapsamlı [Basmacı Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi)'nin bir parçasını teşkil etmiştir. ## Arka Plan Eski [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), Moskova tarafından 1921 sonbaharında Buhara'ya gönderilmiş ve 8 Kasım 1921'de bölgeye varmıştır. Sadece Sovyet hedeflerine odaklanmak yerine, Afganistan Emiri [Emanullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emanullah_Han) ile münasebet kurmuştur. Bir Orta Asya konfederasyonuna liderlik etme hırsı taşıyan Amanullah, en yetenekli komutanlarını kuzey sınırına konuşlandırmış ve resmen taahhütte bulunmaksızın Enver Paşa ile yazışmaya başlamıştır. Şuhrat Salamov (Shukhrat Barlas) ve A. Sh. Kidyrbayev dahil olmak üzere bazı Sovyet sonrası akademisyenler, [Ermeni Devrimci Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Devrimci_Federasyonu) ve bağlı Ermeni grupların 1917-1922 yılları arasında Türkistan'daki faaliyetlerini incelemişlerdir. Özbekistan, Rusya ve Kazakistan arşiv belgelerine dayanarak; eski Türkistan Genel Valiliği dahilindeki özellikle güney ve güneydoğu Kazakistan'da yerel nüfusun belirli kesimlerine yönelik silahlı şiddet olaylarını, misillemeleri ve katliam olarak niteledikleri hadiseleri tarif etmektedirler.[^1] Bir Rus belgesine göre, 1918 yılındaki Taşnak Ermeni birliklerinin mevcudu 7 tren vagonu kadardır.[^2][^3] 1922 yılına gelindiğinde Sovyet kuvvetleri; kasabaların kırsal ile bağını keserek askeri, siyasi ve ekonomik tedbirleri bir arada uygulamıştır. Gıda maddeleri kentsel merkezlere ulaşmaya devam ederken, Basmacılar ve kırsal nüfus kıtlıktan muzdarip olmuş, bu durum hareketin yerel desteğini zayıflatmıştır. [Enver Paşa'nın Türkistan'daki ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa%27n%C4%B1n_%C4%B0syan%C4%B1) sırasında Sovyet kuvvetleri, onun birlikleriyle yüzleşmek üzere [Mihail Frunze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Frunze) komutasında yaklaşık 100.000 asker konuşlandırmıştır. Bazı tahminler bu gücü 100.000 ile 160.000 arasına, hatta 200.000'e kadar çıkarmaktadır. Birlikler esasen süvarilerden oluşmaktaydı; ancak kuvvet aynı zamanda topçu, zırhlı araçlar ve uçaklarla iyi teçhiz edilmişti. ## Enver Paşa'nın Seferi ![Bolşevik Kızıl Ordu ile birleşen Taşnak Ermeni askeri birlikleri.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/Dashnak_Armenian_Military_Units_United_with_the_Bolshevik_Red_Army.png) *Bolşevik Kızıl Ordu ile birleşen Taşnak Ermeni askeri birlikleri. (A. Lalayan, public-domain)* ### Ocak–Şubat Taarruzları Ocak 1922 sonunda [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), yaklaşık 200 Basmacı savaşçısı ve zayıf teçhizatlı 2.000 Tacik’ten müteşekkil bir orduyla [Düşenbe'yi başarıyla kuşatmıştır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281922%29).[^4] 18 Ocak'ta Enver Paşa’nın kuvvetleri Düşenbe'ye yönelik bir taarruz başlatmış; yaklaşık 50 zayiat verdirerek 180 tüfek ve iki makineli tüfek ele geçirmiştir.[^5] 20–22 Ocak tarihlerindeki muharebeler sırasında Enver Paşa, Rus kuvvetlerine ağır zayiat verdirmiştir. Kasaba, 28 Ocak veya 8 Şubat'ta kuşatılmıştır. Ruslar; [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent), [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) ve [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) garnizonlarından telsiz mesajlarıyla takviye kuvvet talep etmişlerdir. Bu sırada, Düşenbe'de mahsur kalan Bolşevikleri kurtarmak için [Denov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denov)'dan sevk edilen bir Rus süvari müfrezesi pusuya düşürülmüş; askerleri etkisiz hale getirilmiş ve makineli tüfekleri, tüfekleri ve mühimmatları ganimet olarak ele geçirilmiştir. Enver Paşa, 28 Ocak'ta Berlin'deki kardeşi Kamil'e yazdığı bir mektupta, son on gün içinde Rus kuvvetleriyle beş ayrı çatışmaya girdiğini belirtmiştir. Yaklaşık elli Rus askerinin öldüğünü veya yaralandığını, kendi kuvvetlerinin ise sadece bir kayıp verdiğini ifade etmiştir. 31 Ocak'ta Sovyet birlikleri Kampçı köyüne bir baskın girişiminde bulunmuş ancak nihayetinde başarısız olmuşlardır. Basmacılar bir at ele geçirmiş, Ruslara ağır kayıplar verdirmiş ve onları [Düşenbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe)'ye kadar kovalamışlardır. 7 Şubat'ta Sovyetler 100'den fazla zayiat vermiştir. Basmacılar bir makineli tüfekle birlikte çok sayıda tüfek ve mühimmat ele geçirmişlerdir. Yetmiş iki Rus askeri saf değiştirerek Basmacılara katılmıştır. Cemal Kutay'a göre Düşenbe'deki Rus komutan Mazarof; Enver Paşa'nın yerel desteği giderek artan güçlü bir direniş hareketi organize ettiğini, Rus kuvvetlerine ağır kayıplar verdirdiğini ve onları şehri terk etmeyi düşünmeye sevk ettiğini rapor etmiştir. 14 Şubat'ta, dumanlı ve karlı bir öğle vaktinde kasaba tamamen ele geçirilmiş ve Enver Paşa, geri çekilen Rus kuvvetlerini [Mirtyube](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0strav%C5%9Fan)'ye kadar takip etmiştir. Birlikleri 120 tüfek ve iki makineli tüfek ele geçirmiş, Rus garnizonuna yaklaşık 100 zayiat verdirmiş, 88 asker ise kendi safına geçmiştir. Mirtyube'de Enver'in kuvvetleri Bolşeviklerle tekrar çatışmış ve bu çatışma Enver'in birlikleri için kesin bir zaferle sonuçlanmıştır.[^6] 7. Sovyet Alayı'nın kalan unsurları [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun)'a çekilmiştir. 28 Ocak ile 22 Şubat tarihleri arasında, Enver Paşa'nın yaklaşık 1.500 kişiden oluşan kuvvetleri; tahminen 7.000–8.000 askerlik bir Sovyet gücüne karşı [Sarıasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1asya), [Kabadiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabadiyan), [Yürçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCr%C3%A7i_Muharebesi) ve [Denov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denov)'u ele geçirmiştir. Bu çatışmalar sırasında Ruslar yaklaşık yetmiş ölü vermiş; ikmal malzemelerini, mühimmatlarını, beş makineli tüfeği, iki topu ve yüzlerce tüfeği terk etmişlerdir. Enver Paşa harekâtlar sırasında yaralanmış, ancak bazı Rus askerleri Basmacı saflarına katılmak üzere taraf değiştirmiştir.[^7][^8] ![Kabadiyan harekâtının kroki haritası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/21/Kabadiyan_operations.png) *Kabadiyan harekâtının kroki haritası (public-domain)* Bu zaferler Enver Paşa’nın [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) genelindeki itibarını artırmış ve [İslam dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1)ndaki prestijini güçlendirmiştir. Şubat ayında Enver Paşa, yaklaşmakta olan bir Rus karşı taarruzu konusunda uyarılmış ve [Kofarnihon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vahdat_B%C3%B6lgesi)'a geri çekilmiştir.[^9] ### Dağıstan ve Çeçenistan'daki Ayaklanmalar Enver Paşa'nın Buhara'da elde ettiği başarılar, huzursuzluk belirtilerinin halihazırda ortaya çıktığı [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan) ve [Çeçenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enistan)'a yayılmaya başlamıştır. [N. Gotsinski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necmeddin_Gotsinski)'nin silahlı müfrezelerine cevaben Sovyet makamları, 30 Ocak 1922'de Dağıstan'da "Eşkıyalıkla Mücadele Cumhuriyet Askeri Konseyi"ni kurmuştur. Ağustos 1922'ye gelindiğinde durum, Dağıstan'ın sıkıyönetim altına alınmasını gerektirecek derecede tırmanmıştır. 1922 başlarında Sovyet makamları, Dağıstan'daki durumun kritik olduğu konusunda uyarıda bulunmuştur. Mart 1922 tarihli bir telgrafta "eşkıyalıkta" bir artış olduğu; mollalar ve "Türk emisyonerleri" tarafından yürütülen anti-Sovyet ajitasyonun büyüdüğü tarif edilmekte ve ayaklanmanın Dağıstan geneline yayılmasından endişe edilmekteydi. Aynı yıl Gotsinski'nin ortakları, geniş Müslüman direniş hareketleriyle dayanışma içinde olduklarını belirterek, gelecekteki bağımsız bir Kafkas devleti için Milletler Cemiyeti'nden uluslararası tanınma talep etmişlerdir. ### Mart–Nisan Taarruzları Galip Paşa'nın raporunun dokuzuncu sayfasına göre, ilkbaharda [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara), [Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1), [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana) ve [Çarcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenabat) şehirleri Sovyet kontrolü altındayken, Emirliğin geri kalan toprakları Enver Paşa'nın kuvvetlerinin elindeydi. Buhara'nın diğer vilayetleri [Şehrisebz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrisebz), [Şerabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerabad) ve Doğu Buhara'da ise [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz), [Düşenbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe), [Hisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hisar_Da%C4%9Flar%C4%B1) ve [Garm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garm_Oblast%C4%B1) şehirleri olarak listelenmişti.[^10] İlkbahar başlarında veya Ocak ayında Basmacılar; Karşı, [Şehrisebz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrisebz) ve [Güzar](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCzar) bölgelerini 10.000 kişilik bir kuvvetle işgal ederek Batı Buhara yollarını açmış ve [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'nın merkezini kuşatmışlardır. Aynı dönemde, 300 kişilik tam bir Buhara süvari bölüğüne komuta eden Buhara Cumhuriyeti askeri komiseri Abdülhay Arifov, Basmacı tarafına geçmiştir.[^11] Yine aynı dönemde Basmacılar, [Maça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mast%C3%A7oh_%C4%B0l%C3%A7esi)'yı ele geçirmek için birkaç girişimde bulunmuş ve nihayetinde ağır zayiatlar vererek bölgeye girmeyi başarmışlardır. Hindistan'daki Britanya kuvvetleri Başkomutanı'nın 10 Mayıs 1922'de Savaş Ofisi'ne sunduğu rapora göre; Mart ayında [Aşkabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat) bölgesinde Zaloni pazarının yağmalandığı bir huzursuzluk patlak vermiştir. Bölgeye birlikler sevk edilmiş, ancak asayiş sağlandıktan sonra bu birlikler geri çekilmiştir. Bu sırada [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz) isyancı kuşatması altında kalmaya devam etmiş ve Bolşevikler [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki)'den takviye kuvvet göndermiştir. Buhara'daki resmi [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) Rus temsilcisi Koyenikov, [Dışişleri Halk Komiserliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_SFSC_D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Halk_Komiserli%C4%9Fi)'ne sunduğu raporda; *"Basmacıların Doğu Buhara'da güçlendiğini ve organize olduğunu, Batı Buhara'da da faal olduklarını ve hatta başkent Buhara'nın bizzat tehlike altında olduğunu"* bildirmiştir. 25 Mart'ta 'da çatışmalar patlak vermiş, burada Enver Paşa'nın kuvvetleri yaklaşık 245 Rus askerini öldürmüş ve üç makineli tüfek ele geçirmiştir. Ertesi gün Enver Paşa, emrinde sadece yaklaşık 500 tüfek bulunmasına rağmen adamlarının yaklaşık 5.000 Rus askeriyle karşı karşıya olduğunu rapor etmiştir. [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun_%C4%B0l%C3%A7esi)'un doğusundaki Tal köyünde, iki top ve dört makineli tüfekle desteklenen yaklaşık 400 kişilik Rus birlikleri, üç gün boyunca Enver Paşa'nın ileri karakollarına defaatle saldırılar düzenlemiştir. Her seferinde püskürtülen Ruslar, geri çekilmeden önce yaklaşık 80 ölü bırakmışlardır. Bu zaferler; [Kulab](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kulob), [Darvaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dervaz), [Karategin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karategin), [Belcivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcivan) ve [Kurgan-tepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgantepe) üzerinde Enver Paşa'nın tam kontrolünü sağlamıştır. 26 Mart 1922 tarihli [Mezâr-ı Şerîf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mez%C3%A2r-%C4%B1_%C5%9Eer%C3%AEf) çıkışlı bir mektupta Ali Nazif Bey, [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'ya; Buhara diplomatik heyetlerinin Afgan desteği arayışında olduğunu, bölgedeki Rus birliklerinin sayısının ise olduğundan az veya fazla rapor edildiğini bildirmiş; Danyal ve Cabbar gibi liderler komutasındaki yerel anti-Sovyet kuvvetlerinin büyüdüğü, Türkmen müfrezelerinin harekete geçmeye hazırlandığı ve [Merv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv) ile [Çarcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenabat) üzerinden geçen demiryolu hatlarını sabote etmek için çalışmaların sürdüğü konusunda uyarda bulunmuştur. Mektup, Nazif’in yakın zamanda bir harekât beklentisi içinde olduğunu ve Kabil’den gelecek emirlere itimat ettiğini göstermektedir. Bu başarılar neticesinde, 28 Mart 1922'de [Emir Alim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alim_Han) tarafından yayımlanan bir fermanla [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), Doğu Buhara'daki tüm kuvvetlerin komutanı ilan edilmiştir. Buhara Başkonsolosu A. Nagornov, 2 Nisan 1922'de gönderdiği raporda Doğu Buhara'da Sovyet kontrolünün kaybedildiğini, bu durumun olumsuz etkilerini ve yakın gelecekte ülkenin gıda kaynakları üzerinde muhtemelen daha da büyük bir tesir yaratacağını tarif etmiştir.[^12] O sırada yaklaşık 3.000 Basmacı süvarisi [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki)'yi kuşatmış, [Türkmenabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenabat) ve [Tecen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tecen)'de ayaklanmalar başlatmıştır. Basmacılar nihayetinde Kerki'yi ele geçirmiş ve Sovyet kuvvetlerine ağır zayiat verdirmişlerdir.[^13][^14] 13 Nisan 1922'de Ruz Muhammed Bek ve bir grup Basmacı birliği, [Korşirmat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kor%C5%9Firmat)'tan bir at, bir kuş, bir sandık ve bir mektup getirerek Enver Paşa'nın karargâhına varmıştır. 20 Nisan 1922'de, o dönem [Merkez Komite Sekreteri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi_Kom%C3%BCnist_Partisi_genel_sekreteri) olarak görev yapan [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin), [Sergo Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze)'ye Türkistan Cephesi'ndeki durumu tetkik etmek üzere Tiflis'ten Taşkent'e gitmesi talimatını içeren gizli bir telgraf göndermiştir. Stalin; [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi) ve [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'daki Basmacı ayaklanması hakkında derhal bir soruşturma açılmasını emretmiş; Orconikidze'yi yerli birliklerin isyancılara silah sağlayıp sağlamadığı, yerel makamların askeri harekâtları engelleyip engellemediği ve Türkfront (Türkistan Cephesi), Turkbüro veya Türkistan Komisyonu’nun teşkilat yapısının yeniden düzenlenmesinin gerekip gerekmediğini belirlemekle görevlendirmiştir. Telgraf ayrıca Buhara ve Türkistan'da sıkıyönetim ilan edilmesini zorunlu kılmış, isyanın bastırılması ve kontrolün yeniden tesisi için alınacak önlemlere dair ayrıntılı tavsiyeler talep etmiştir.[^15] Orconikidze'ye ayrıca "Buhara ve Fergana'yı \[kaybetme\] tehlikesinin ne kadar büyük olduğunu" tespit etme görevi de verilmiştir.[^16] Sovyet kuvvetleri, [Basmacı isyancılarıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) mücadele ederken hastalık, bitkinlik ve sert iklim koşulları nedeniyle ağır zayiat vermiş ve ciddi şekilde yıpranmıştır. Sürekli Basmacı saldırılarıyla birleşen gıda, su ve tıbbi malzeme kıtlığı, birlikleri kritik bir vaziyette bırakmıştır. Komutan Vladimir Martinovski, Türkistan Cephesi karargâhına sunduğu raporda şu ifadeleri kullanmıştır:[^17] "Hastalıklar ve bitkinlik personel mevcudunun %80'ini savaş dışı bıraktı. Onlarca Kızıl Ordu askeri öldü veya yaralandı. Sıkı kuşatma çemberini yarmak fiilen imkansızdır." ### Fergana Vadisi Harekâtı Enver Paşa'nın gelişi, [Fergana bölgesindeki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi) Basmacı hareketinin yeniden canlanmasına katkıda bulunmuş; Semerkant ve çevresinde yeni bir direniş ve isyan merkezi ortaya çıkmıştır.[^18] Mart ayı ortasında Basmacılar [Margilan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Margilan)'ı kuşatmış ve aynı gün ele geçirmişlerdir; bu sırada [Hokand bölgesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand) meydana gelen şiddetli çatışmalar civardaki petrol kuyularına zarar vermiştir. Yaklaşık 2.500 Bolşevik askeri, beraberlerinde dört makineli tüfek alarak saf değiştirmiş ve isyancılara katılmıştır. [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'te bulunan 14. Özbek Alayı da silah ve mühimmatlarıyla birlikte topluca taraf değiştirmiştir. Basmacı hareketinin bölge genelinde daha fazla yayılmasıyla Taşkent'in kuzeyindeki demiryolu hattı defaatle kesilmiştir. Kerki'ye Bolşevik takviye birlikleri sevk edilirken, sayıları giderek artan firariler [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'a kaçmıştır.[^19] Askeri komiser Urastemov'a göre Basmacı kuvvetleri Mart ayında [Üçkorgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7korgan_%C4%B0l%C3%A7esi)'ı ve nihayetinde [Nemengan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nemengan)'ı ele geçirmiştir. Harekât sırasında 51 komünisti öldürmüş ve 75 kişiyi esir almışlardır.[^20] 1922 baharında [Leon Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki), Basmacılara karşı yürütülen operasyonların idaresini bizzat üstlenmiş ve [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana)'ya gitmiştir. Basmacılar bu süreçte sert çarpışmalara girmiş; köyleri kurtardıktan sonra başta komiserler olmak üzere tüm Sovyet yetkililerini infaz etmişlerdir.[^21][^22] O dönemde Taşkent halkı, genel bir kıyam başlatmak için Enver Paşa'nın kuvvetlerinin güçlenmesini beklemekteydi.[^23] Sovyet kayıtları, ayaklanmayı bölge için ekonomik açıdan yıkıcı olarak nitelendirmiştir. Türkistan Çeka'sının eski başkanı Peters tarafından kaleme alınan bir makalede; Basmacı çetelerinin dört yılı aşkın bir süredir "Türkistan'ın en zengin bölgesi olan Fergana'yı çöle çevirdiği" ve [Korşirmat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kor%C5%9Firmat), Muhiddinov ve Rahmankul gibi isimlerin liderliğindeki grupların ülkeyi ağır bir ekonomik krize soktuğu iddia edilmiştir. 1922 ortalarında Fergana'dan gelen bir [Devrim Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devrimci_komite_%28Sovyet%29) raporu; bölgedeki beklenmedik güçteki Basmacı saldırılarına cevaben, şehrin sivil savunma tedbirleri organize etmek zorunda kaldığı konusunda uyarıda bulunmuştur.[^24] ## Molla Abdülkahhar'ın Seferi ### Arka Plan Batı Buhara'da da [Basmacı Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) güç kazanmaktaydı ve 1921 sonlarına gelindiğinde bölgenin tüm vilayetleri [Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar) ve [Faysal Maksum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Faysal_Maksum) tarafından idare ediliyordu. Artan nüfuzları yerel katılımı çoğaltmış ve Basmacılara daha fazla gönüllü çekmiştir. Bu dönemde [Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar); [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan_Emirli%C4%9Fi)'daki [Emir Alim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alim_Han), [Lakay İbrahim](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Bek) ve [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'daki [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ile haberleşme ağı kurmuştur. Emir Alim Han'a göre, Abdülkahhar'ın ordusu [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) civarında 6.000, [Vabkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vabkent)'ten 2.000, [Kızıltepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1ltepe_%C4%B0l%C3%A7esi)'den 2.000, [Şafirkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eafirkan_%C4%B0l%C3%A7esi)'dan 2.000, [Romitan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romitan) ve [Peşku](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C5%9Fku_%C4%B0l%C3%A7esi)'dan 2.500 ve [Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan%2C_%C3%96zbekistan) bölgesinden 2.000 kişilik kuvvetlerle takviye edilmiştir.[^25] Buhara'daki Bolşevik gücünün ise 20.000 asker olduğu tahmin edilmekteydi. ### Buhara Taarruzu [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) üzerine gerçekleştirdiği harekâtı müteakip;[^26] Abdülkahhar; [Gicduvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gicduvan), [Şafirkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eafirkan_%C4%B0l%C3%A7esi), [Vabkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vabkent), [Romitan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romitan_%C4%B0l%C3%A7esi) ve [Nürata](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCrata_%C4%B0l%C3%A7esi) bölgelerini ele geçirmiştir. Mart 1922'de Buhara'ya yönelik büyük bir taarruz başlatarak şehrin büyük bölümünü zapt etmiş ve eski Buhara'ya yaklaşık 12,8 km (12 [verst](https://turkipedia.org/tr/wiki/Verst)) mesafedeki kilit demiryolu kavşağı [Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan%2C_%C3%96zbekistan)'a doğru ilerlemiştir.[^27][^28][^29][^30] [Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar) ayrıca [Nakşibendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik) tarikatının kurucusunun ebedi istirahatgahı olan [Bahâeddin Nakşibend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_Bah%C3%A2edd%C3%AEn) türbesini de ele geçirmiştir. Kızıl Ordu, [Zerefşan Nehri üzerindeki Mehta Kasım Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeref%C5%9Fan) yakınlarında mağlubiyete uğratılmıştır. [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'ya giden ikmal hatlarını korumak isteyen Sovyet komutanlığı; [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'tan süvari birlikleri, Hazar ötesi cephesinden [Budyonni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semyon_Budyonni)'nin kuvvetlerini ve [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent), [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi) ile Merkezi Türkistan'dan ilave birlikler sevk etmiştir. Sovyetler, Buhara'ya toplamda yaklaşık 12.000 ek asker ve birkaç zırhlı tren göndermiştir.[^31] Genel olarak bu harekât Bolşeviklere ağır zayiat verdirmiş ve Basmacıların Buhara'yı ele geçirmesiyle sonuçlanmıştır.[^32][^33] Ancak, Sovyet birimleri bölgeye ulaştıkça derhal Basmacılara karşı muharebeye girmişlerdir. [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) komutasında [Şehrisabz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrisebz_%C4%B0l%C3%A7esi) ve [Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1) üzerinden ilerleyen kuvvetler [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'ya ulaşamamıştır. Harici destekten mahrum kalan Batı Buhara Basmacı kuvvetleri, sayıca oldukça üstün düşman birlikleriyle karşı karşıya kalmış ve 11 Mart'taki şiddetli çarpışmaların ardından Buhara civarından çekilmek zorunda kalmıştır. [Vabkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vabkent_%C4%B0l%C3%A7esi), [Gicduvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gicduvan) ve [Şafirkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eafirkan) dahil olmak üzere birçok yerleşim yeri Sovyet birlikleri tarafından ele geçirilmiş ve pek çok Basmacı esir alınmıştır. Sayısal ve teknolojik üstünlüklerine rağmen Sovyet kuvvetleri direnişi tamamen kıramamıştır. Nisan 1922'de, Buhara'ya yaklaşık 15 verst mesafedeki [Candar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Candar_%C4%B0l%C3%A7esi) köyünde şiddetli çatışmalar devam etmiştir.[^34] [Kafirun Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa%27n%C4%B1n_Buhara_seferi)'nde Enver Paşa, [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'nın zaptı ve tüm [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) genelinde Basmacı hareketinin birleştirilmesi planını ana hatlarıyla belirlemiştir. Plana göre; [Molla Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar) idaresindeki Batı Buhara isyancıları [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana) ve [Nürata](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCrata_%C4%B0l%C3%A7esi) üzerinden [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'a ilerleyecek, ardından [Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1)'yı ele geçirecekti. Doğrudan Enver Paşa'nın komutası altındaki müfrezeler ise [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun)'u aldıktan sonra taarruzun sivri ucunu [Şehrisebz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrisebz_%C4%B0l%C3%A7esi) ve Karşı'ya yöneltecekti. Karşı'da, Buhara'ya yönelik koordineli bir saldırı için Abdülkahhar'ın müfrezeleriyle birleşme planlanmıştır. 13 Mayıs'ta [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana), [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun), [Şerabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerabad), [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz), [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki) ve diğer kasabalardaki Sovyet birliklerine eş zamanlı saldırılar başlatmışlardır.[^35] ## Cüneyd Han'ın Seferi ### Arka Plan Kasım 1921'de [Cüneyt Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCneyt_Han), [Harezm Halk Sovyet Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nin kontrolünü ele geçirmek için uygun bir anı beklerken Cumhuriyet ile bir barış anlaşması imzalamıştır. Modern tahminler farklılık gösterse de, 1922 yılında yaklaşık 15.000 kişilik bir kuvvete komuta ediyordu.[^36] [Basmacı Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi)'nin zirveye ulaştığı 1922 yılının ilk aylarında [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Karakum Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakum_%C3%87%C3%B6l%C3%BC)'nde Bolşeviklere karşı direniş gösteren Cüneyt Han'a konvoylar ve mektuplar göndermiştir. Birçok Türkmen kabilesi, Enver Paşa ile birlikte "İslam Ordusu Komutanı" unvanını taşıyan Cüneyt Han'a katılmıştır.[^37] Neticede, [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive) Basmacılarının kontrolü altındaki topraklar önemli ölçüde genişlemiştir. ### Hive Taarruzu Nisan 1922'de Cüneyd Han, [Boldumsaz İlçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Boldumsaz_%28il%C3%A7e%29)'ni ele geçirmiştir. 12 Nisan'da Sovyetlerle müttefik olan [Çavdur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87avuldur_boyu) kabilelerine saldırmış ve ağır zayiat verdirmiştir.[^38] 1922 yılında [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive)'de Sovyet hükümetine karşı Basmacı ayaklanmaları patlak vermiş; Sovyetler Hive'de Cüneyt Han ve [Molla Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar) karşısında ağır bir yenilgiye uğramıştır. Bu galibiyet Cüneyt Han'ın [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm)'in kontrolünü ele geçirmesini sağlamıştır. Ancak bölgeye yönelik Sovyet sevkiyatının artmasıyla birlikte, Cüneyd Han birliklerinin bir kısmı [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) ile müzakerelere başlamış ve yaklaşık 150 Basmacı nihayetinde teslim olmuştur. ## Kafirun Kongresi 9 Nisan'da Enver Paşa, Basmacı birliklerine iç birlik, sıkı disiplin ve eş güdümlü harekât çağrısında bulunan dokuz maddelik bir tamim yayımlamıştır: Savaşçılardan yerel ihtilafları çözmelerini, tek bir sancak altında birleşmelerini, baskınlar yoluyla Sovyet ikmal hatlarını kesmelerini, etkili istihbarat ağları kurmalarını ve 10 Nisan'dan sonra planlanan kongreye heyetler göndermelerini istemiştir. [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun) güney cephesini denetleyen [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ve adamları, yaklaşık 2 km uzaklıkta bulunan Kafirun köyünden geçmişlerdir. 15 Nisan 1922'de karargâhın emri altında devasa bir kalabalık toplanmıştır. O gün yapılması planlanan şura için Türkistan'ın dört bir yanından gelen yüze yakın Basmacı liderine, Enver Paşa'nın sancağı altında ortak bir ideal için birleşmiş yaklaşık 3.000 silahlı savaşçı eşlik etmiştir. Tam saat sekizde, Kurmay Başkanı Hasan Bey, Afgan Yüzbaşı Afzaleddin ve Ahmet Han komutasındaki Afgan gönüllülerin eşlik ettiği [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), toplanan komutanların huzuruna çıkarak onlara Osmanlı Türkçesi ile hitap etmiştir:*"«ای ترکستانِ مُجاهدلَرِنین قهرمانلاری! سیزلَر بو گؤزل و مُثِلْسِز وطنِیْنینیزی، یِت(?) ییل دیر آنونُ مُردَر چِیزمَه‌لَری ایله قَدیْمَلی‌یان روس‌لاردان آزاد ائتمک اُچون بورادا توپلانمیش سیز. قدَرین چِلْوَسی ایله بیz، باشقا بیر مملکتده دوغولوب بِیوُمُوش افغان گؤنُلُلوَر ایله تقدیرینیزده شریک اولوروز.* *بِن و ضابطانیم حُضورونوزدا واعده ائدیریم کی، بو مقدّراتا شریک اولماغ‌dan پِشیمانلیق حسِی اِتمِیرم. سون نفَسیمَغَه قَدَر بو دَوا اوچون چالیشاجام. اینجا وردیغیم یَمینی شَرَفْینِیز ایله تَصْدِیق ائدِمَنِیزی طلب ائدیرم.»"* *Türkçe Tercümesi:* *"Ey Türkistan mücahitlerinin kahramanları! Sizler bu güzel ve eşsiz vatanınızı, yetmiş (?) yıldır onun murdar çizmeleriyle çiğneyen Ruslardan azat etmek için burada toplanmışsınız. Kaderin cilvesiyle biz, başka bir memlekette doğup büyümüş Afgan gönüllüleri ile takdirinizde şerik oluyoruz.* *Ben ve zabitanım huzurunuzda vaat ederim ki, bu mukadderata şerik olmaktan pişmanlık hissi etmiyorum. Son nefesime kadar bu dava için çalışacağım. Burada verdiğim yemini şerefiniz ile tasdik etmenizi talep ediyorum."*Buna karşılık tüm Basmacılar, Kafirun kararlarını teyit ederek şu beyanda bulunmuşlardır: *"Şerefimiz üzerine yemin ederiz!"* ### Kongre Kararları ve Türkistan Geçici Hükümeti'nin Kurulması ![Türkistan Geçici Hükümeti toprakları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5e/Turkestan_Provisional_Government.png) *Türkistan Geçici Hükümeti toprakları (Selim beg, CC0-1.0)* Kongrenin ardından, Sovyet kontrolünden temizlenen Doğu Buhara toprakları için kapsamlı bir askeri ve idari çerçeve çizen [*Türkistan Geçici Hükümeti*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_Ge%C3%A7ici_H%C3%BCk%C3%BCmeti) kurulmuştur. Alınan kararlar; eyalet komutanları (*leşkerbaşılar*) idaresinde düzenli birliklerin teşkil edilmesini, henüz kurtarılmamış bölgelerde yeni ayaklanmaların seferber edilmesini ve kurtarılan bölgelerde yerel hükümetlerin oluşturulmasını öngörmekteydi. Finansman; tayin edilen tahsildarlarca yönetilecek şekilde [Zekât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zek%C3%A2t), haraç veya servete dayalı ek vergiler yoluyla sağlanacaktı. Kararnameler; lojistik, raporlama ve iller arası koordinasyonu düzenleyerek merkez komutanlığı ile günlük muhabereyi ve acil durumlarda karşılıklı askeri yardımlaşmayı emretmekteydi. Ayrıca birliklere Sovyet altyapısını sabote etmeleri, casusluk faaliyetlerini bastırmaları ve esirlere insani muamele etmeleri talimatı verilmiştir. Tüm siyasi ve askeri operasyonlar üzerindeki nihai yetki Enver Paşa'ya tevdi edilmiştir. 15 Nisan 1922 tarihli Kafirun Kongresi'nde alınan kararlar doğrultusunda [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), kurtarılan bölgelerde yerel ve sivil idareler tesis etmiş; kontrol ve güvenliği muhafaza etmek amacıyla birliklerinin bir kısmını söz konusu noktalarda konuşlandırmıştır. Aynı kongrede, merkezi [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ta bulunan [Türkistan Geçici Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_Ge%C3%A7ici_H%C3%BCk%C3%BCmeti) de ilan edilmiştir. [7 bölüm ve 36 maddeden müteşekkil bir anayasa beyan edilmiştir.](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_Ge%C3%A7ici_H%C3%BCk%C3%BCmeti) Osman Hoca Buhara Cumhurbaşkanı olarak atanırken, İslam Orduları Başkomutanı [Şir Muhammed Bek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kor%C5%9Firmat) devlet başkanı seçilmiştir. Abdülhamit Arifov Harbiye Nazırı, Ali Rıza Bey ise Harbiye Nazırı Vekili olarak tayin edilmiştir. Yeni devlet, özel mülkiyet prensipleri ve [**Şeriat**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat) hukuku altındaki yönetim esasları üzerine bina edilmiştir. [Şir Muhammed Bek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kor%C5%9Firmat) tarafından kurulan hükümet, merkezini üç ay içinde beş kez nakletmiş; sırasıyla [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant), [Namangan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nemengan), [Oş](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C5%9F), [Merginan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Margilan) ve [Narin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nar%C4%B1n) arasında taşınmıştır. [Kabil](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2bil)'den gelen Cora Hoca gibi temsilcilerin de katıldığı Kafirun Kongresi'nde; Doğu Buhara'nın kurtarılmış bölgelerinde düzenli askeri birliklerin organize edilmesi, yerel halkın muharebeye hazırlanması, her bölgedeki devrimci eylemleri sevk ve idare edecek komutanların atanması ve kaynakların yetersiz kalması durumunda vergi toplanması kararlaştırılmıştır. Kongre on altı karardan oluşmaktaydı ve bunlardan sonuncusu [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'ya tüm askeri ve siyasi işlerde tam yetki vermekteydi. Kendisine; otoritesini simgeleyen ve milli mücadelenin komuta desteğini pekiştiren, üzerinde şu ibarenin yazılı olduğu bir mühür resmen takdim edilmiştir: "*Damad-ı Halifet'ül Müslimin, Emir-i Leşker-i İslâm Seyyid Enver*" ("*Müslümanların Halifesinin Damadı, İslam Ordusu Komutanı, Seyyid Enver*"). Kongrede Enver Paşa, [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'nın zaptı ve [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) genelinde Basmacı hareketinin birleştirilmesine yönelik planını ana hatlarıyla belirlemiştir. Plana göre, [Molla Abdülkahhar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Abdulkahhar) idaresindeki Batı Buhara isyancıları [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana) ve [Nürata](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCrata) üzerinden [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'a ilerleyecek ve ardından [Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1)'yı ele geçirecekti. Doğrudan Enver Paşa'nın komutası altındaki müfrezeler ise [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun)'u aldıktan sonra taarruzun sivri ucunu [Şehrisebz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrisebz_%C4%B0l%C3%A7esi) ve Karşı'ya yöneltecekti. Karşı'da, Buhara'ya yönelik koordineli bir saldırı için Abdülkahhar'ın müfrezeleriyle birleşme planlanmıştır. 13 Mayıs'ta [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana), [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun), [Şerabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerabad), [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz), [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki) ve diğer kasabalardaki Sovyet birliklerine eş zamanlı taarruzlar başlatmışlardır.[^39] ### Mayıs Taarruzları Mayıs 1922'de [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa); 800 asker, 100 İngiliz tüfeği ve 80 deve yükü mühimmattan müteşekkil [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan) askeri yardımını aldıktan sonra,[^40][^41][^42] Kafirun bölgesindeki karargâhından, komutası altındaki yaklaşık 3.000 ila 20.000 [Basmacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) savaşçısıyla harekete geçmiştir.[^43] 11 Mayıs'ta Basmacılar [Karmana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmana) şehrine saldırmış; ancak şiddetli çarpışmaların ardından geri çekilmek zorunda kalmışlardır. Ertesi gün [G. K. Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze), [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'ten [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'ya gelmiş ve peyk konumundaki Buhara hükümetinin mütereddit politikalarını sert bir dille eleştirmiştir. Sovyet elçisi [Şalva Eliava](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ealva_Eliava), [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)'e sunduğu raporda Doğu Buhara'nın fiilen Enver Paşa liderliğinde açık bir isyan halinde olduğunu bildirmiş ve kontrolün yeniden tesisi için Enver Paşa'nın tasfiyesinin elzem olduğunu vurgulamıştır.[^44] 13 Mayıs'ta Enver Paşa geniş kapsamlı bir taarruz başlatarak [Saraykemer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jomboy_%C4%B0l%C3%A7esi)'i ve [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun) şehrinin büyük bölümünü kontrolü altına almıştır.[^45] 1922 yılında birçok rapor, Enver Paşa'nın Buhara'daki artan gücünü tarif etmiştir. [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'ya Osmanlı temsilcisi olarak atanan Galip Paşa'ya sunulan ayrıntılı bir rapor; [Buhara Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Emirli%C4%9Fi) topraklarının yarısından fazlasının Sovyet otoritesinden ziyade Enver Paşa'nın askeri kontrolü altında olduğunu teyit etmiştir.[^46] 14 Mayıs saat 23:00'te Stalin, Taşkent'teki [Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze)'yi şifreli bir telgrafla Enver Paşa'nın ajanları ve sol unsurlar konusunda uyarmıştır. Eliava'nın Buhara değerlendirmesini eleştiren Stalin, askeri işgalin özellikle [vakıf arazilerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f) iadesi gibi siyasi tavizlerle birleştirilmesi gerektiğini vurgulamış ve nifak çıkaran hiziplere karşı önlem alınması çağrısında bulunmuştur.[^47] ### Enver Paşa'nın Reformları Bu dönemde Basmacı hareketi daha merkezi bir yapıya kavuşmuş; [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive), [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) ve [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana) liderleri arasında düzenli toplantılar icra edilmiştir. Enver Paşa, Buhara'da birleşik bir ordu kurmuş, Batı tarzı bir emir-komuta zinciri uygulamış ve Türk subaylarını saflarına dahil etmiştir. Ayrıca fişek ve mühimmat fabrikaları tesis etmiş (ancak sonuçlar oldukça cesaret kırıcı olmuştur) ve Afganistan ile düzenli temasını sürdürmüştür.[^48][^49] Enver Paşa ayrıca kuvvetlerini tek bir üniforma altında birleştirmeye karar vermiştir. [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan_Emirli%C4%9Fi)'daki Hacı Sami'yi bilgilendirmiş ve [Amanullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emanullah_Han)'ın süt kardeşi Ahmet Han aracılığıyla [haki](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%A2k%C3%AE) üniformalar ile Karagöl postundan yapılmış kalpaklar temin etmiştir. Çizme kıtlığı nedeniyle, yerel zanaatkarlar tarafından Anadolu çarıklarını model alan hafif, ucu kıvrık ayakkabılar üretilmiştir. ### Dış Raporlar 29 Mayıs'ta [Kabil](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2bil)'deki Britanya diplomatik temsilcisi [Albay Humphrys](https://turkipedia.org/tr/wiki/Francis_Humphrys), [Lord Curzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Curzon)'a; Enver Paşa'nın yakın zamanda yaklaşık 50.000 kişiye komuta eden [General Budyonni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semyon_Budyonni)'yi ağır bir yenilgiye uğrattığını rapor etmiştir. Aynı dönemde İstanbul gazetelerinde de benzer iddialar dolaşmaktaydı.[^50] [*The New York Herald*](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_New_York_Herald) gazetesinin 29 Temmuz tarihli haberine göre, Mayıs ayı sonuna gelindiğinde [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa); [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'dan [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent), [Hokand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand), [Hocend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hocend) ve [Narin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nar%C4%B1n)'e doğru taarruzlar başlatmıştı. Neticede Taşkent'ten Hocend'e, doğuda ise Hokand üzerinden Narin'e uzanan bir hattı elinde tutarak hem Taşkent'i hem de Krasnovodsk demiryolunu tehdit eder hale gelmişti.[^51][^52] [*The New York Times*](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_New_York_Times) tarafından 31 Temmuz 1922'de yayımlanan bir rapor, Enver Paşa'nın yaklaşık olarak [Teksas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teksas) eyaleti büyüklüğünde bir bölgeyi işgal ettiğini belirtmiştir.[^53] [*Current History*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Current_History) dergisi ve *New York Herald****a göre ***[***Enver Paşa***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)***, Buhara ve Semerkant'ın yanı sıra ***[***Yarkent***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi)*** ve ***[***Kaşgar***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)***'ı da ele geçirmiştir.***[^54][^55] ### Sonuç Bu harekât sırasında Buhara'daki ekili alanlar yüzde 72 oranında azalmış ve hayvan varlığı üçte iki oranında düşmüştür.sfn|Ю.А|1976|p=94 1922 başlarında [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nin büyük bir kısmını halihazırda ele geçirmiş ve [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) rejimiyle daha önce iş birliği yapmış olan bazı [Cedidci reformcuları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cedidcilik) kendi davasına çekmiştir.sfn|Smele|2017a|p=271 Aynı ayın ilerleyen günlerinde, Semerkant civarındaki Basmacı gücü öyle bir seviyeye ulaşmıştır ki; [Şalva Eliava](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ealva_Eliava) ve [Sergo Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze), Uluğ Bey Gözlemevi'ni ancak ağır bir muhafız birliği eşliğinde ziyaret edebilmişlerdir.sfn|Wheeler|1959a|p=245 Enver Paşa'nın kuvvetleri Buhara'nın tüm doğu kısmını kontrol altına aldığında, Sovyet yetkilileri durumu Enver'in elde ettiği askeri başarılardan siyasi açıdan daha tehlikeli olarak değerlendirmiştir.sfn|Lageard|1987a|p=8sfn|Yılmaz|1999c|p=58 #### Bolşevik Mukabelesi ![Sovyetlerin Basmacıları pasifize etme teşebbüsleri başarısız oldu. (RGASPI, f. 17, op. 84, d. 356, l. 70)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/RGASPI_document_on_Basmachi_movement%2C_1922.jpg/1280px-RGASPI_document_on_Basmachi_movement%2C_1922.jpg) *Sovyetlerin Basmacıları pasifize etme teşebbüsleri başarısız oldu. (RGASPI, f. 17, op. 84, d. 356, l. 70) (public-domain)* Buhara Ordusu hareketi artık dizginleyemez hale gelmiş ve hükümetlerinin çökmesinden endişe eden Buhara SHC Halk Nazırları Şurası Başkanı [Feyzullah Hocayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feyzullah_Hocayev), bölgeye yönelik Sovyet birlik sevkıyatının daha da artırılmasını onaylamıştır.sfn|David|1992a|p=220 Feyzullah Hocayev'in talebi üzerine; [Moskova Askeri Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Askeri_B%C3%B6lgesi) ve Beyaz Rusya'dan getirilen birliklerle, toplam 4.500 piyade, 3.030 süvari ve 20 topçudan oluşan "Buhara Birlik Grubu" teşkil edilmiştir.sfn|Мышов|2022|p=87sfn|Ю.А|1976|p=98 20 Nisan'da, Kızılsu-Taşkent demiryolu üzerindeki [Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan%2C_%C3%96zbekistan)'a [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) ve [Çarcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenabat)'dan 20.000 asker yönlendirilmiş, bunların 8.000'i [Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1)'ya sevk edilmiştir.sfn|Sonyel|1990a|p=58 Bölgedeki askeri harekâtın doğrudan sevki idaresi için [RKKA](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) komutanı [S.S. Kamenev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_Kamenev) ve Çekist [Ya.H. Peters](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C4%93kabs_Peterss); Buhara partisi, ordusu ve milis kuvvetlerini [Pan-Türkist](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk) ve [Pan-İslamist](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cmmet%C3%A7ilik) unsurlardan tasfiye etmek üzere gönderilmiştir.sfn|Bogdanov|1997|p=87 [Nikolay Kakurin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolay_Kakurin) ve [P. Pavlov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dmitri_Pavlov) komutasındaki Türkistan Cephesi bünyesinde Sovyet makamları; yaklaşık 7.500–8.000 asker ve 20 makineli tüfekten müteşekkil iki Süvari Tugayı, iki süvari bölüğü ve bir piyade tümeni organize etmiştir.sfn|Bogdanov|1997|p=87 Rus devriminin kıdemlilerinden ve Komünist Parti'nin ilk komutanlarından biri olan [Peters](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C4%93kabs_Peterss), [Kamenev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_Kamenev) ile birlikte Buhara'da Enver Paşa'ya karşı yürütülen operasyonları denetlemiştir.sfn|Rywkin|1990c|p=39sfn|Bogdanov|1997|p=87 Basmacılara karşı hava desteği sağlamak amacıyla güney Buhara'ya iki [Nieuport](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nieuport) avcı uçağı ve iki "1½-Strutter"dan oluşan dört uçaklık bir filo konuşlandırılmıştır.sfn|Kotelnikov|2024d|p=14 Sovyetler ayrıca [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Weimar_Cumhuriyeti)'dan 24 adet [LVG VI keşif uçağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/LVG_C.VI) satın almış ve bunların çoğunluğunu [Orta Asya cephesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1_Orta_Asya_Cephesi) göndermiştir.sfn|Kotelnikov|2024d|p=15 ### İlk Barış Teşebbüsleri Sovyet hükümeti son çare olarak, [Buhara Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nin itimadı tam başkanı [Feyzullah Hocayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feyzullah_Hocayev)'i Moskova'ya çağırmış ve onun aracılığıyla [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'ya mütareke teklif etmiştir.sfn|Wheeler|1959a|p=245[^56]sfn|Donuk|1992c|p=108 Sovyetler, [Kazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan)'dan gönderilen on bir kişilik bir heyet vasıtasıyla Enver Paşa'ya hemen her konuda geniş imtiyazlar teklif etmiş ve bir anlaşmaya varılması için telkinde bulunmuştur. Cevaben Enver Paşa, Misak-ı Milli Kongresi'ni toplamıştır.sfn|Bademci|2008a|p=393 Ancak Enver Paşa'nın cevabı tavizsizdir:sfn|Wheeler|1959a|p=245 "Barış, ancak Rus birliklerinin Türkistan topraklarından çekilmesinden sonra kabul edilebilir." Müzakereler neticesinde; [Togan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeki_Velidi_Togan), Sovyet hükümetinin ret cevabı alınması halinde Türkistan'a 100.000 ek asker gönderme niyetinde olduğuna dair Moskova'dan haber alıp Enver Paşa'yı barışı kabul etmeye zorlasa da Sovyet teklifi reddedilmiştir.sfn|Wheeler|1959a|p=245 Misak-ı Milli Kongresi, netice itibarıyla tam bağımsızlık yönünde karar yayımlamıştır.sfn|Erer|1971b|p=71 Enver Paşa bizzat iyimserliğini korumuş; daha iyi günler ümidiyle karargâh daha sonra Pulluhakiyan'dan Kafirun'a nakledilmiştir. ### İkinci Barış Teşebbüsleri Aynı dönemde [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Azerbaycan SSR Halk Komiserleri Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_SSR_Halk_Komiserleri_Konseyi) başkanı [Neriman Nerimanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neriman_Nerimanov) aracılığıyla Moskova'ya bir ültimatom göndererek Sovyet birliklerinin Türkistan'dan çekilmesini talep etmiştir. 30 Mart 1922'de Sovyet idaresi, Basmacılara karşı [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'da yeni bir cephe ile birlikte bir özel harekât kurmayı tesis etmiştir. [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ta özel tugaylar teşkil edilmiş ve Buhara'ya sevk edilmiştir.sfn|Hayit|2018a|p=207 Bu sırada Enver Paşa hedeflerini kovalamaya devam etmiştir. 18 Mayıs 1922'de Merkez Komite "Türkistan–Buhara meselesini" müzakere etmiş; kendisine karşı geniş çaplı bir siyasi kampanya başlatan bir kararname yayımlarken, [Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'ne askeri takviyeler göndermiştir.sfn|Ю.А|1976|p=98sfn|Fromkin|1989|p=488 19 Mayıs 1922'de Enver Paşa, Sovyet hükümetine tekrar bir ültimatom göndererek Kızıl Ordu'nun [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) ve [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive)'den 14–15 gün içinde çekilmesini talep etmiştir. Bu talep Sovyet makamları tarafından reddedilmiştir. Ültimatomun mukabili olarak Sovyet hükümeti kısa bir beyanname yayımlamıştır: "*Enver Paşa, İngiliz emperyalizminin bir ajanıdır.*"sfn|Hayit|1956a|pp=194–195sfn|Rezun|1992b|p=30[^57] Bunu müteakiben Sovyet hükümeti bölgedeki kuvvetlerini takviye etmiş ve doğrudan [Georges Agabekov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georges_Agabekov)'un idaresine verilen geniş bir casusluk şebekesi kurmuştur.sfn|Hayit|1956a|pp=194–195 ## Zayiat ![Enver Paşa'nın el çizimi Türkistan haritası. Taralı alanlar isyancıların elinde olduğunu gösteriyor.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Map_of_turkestan_1_august_1922.webp) *Enver Paşa'nın el çizimi Türkistan haritası. Taralı alanlar isyancıların elinde olduğunu gösteriyor. (Enver pasha, public-domain)* ![Orta Asya İstihbarat Bürosu'na göre, Tirmiz ve Kerki'deki Sovyet kayıpları toplam 17.000 kişiye ulaşmıştır (Rusya Devlet Askeri Arşivi (RGVA), fond 272, envanter 2, dosya 97, sayfa 41.)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/81/News_of_the_Central_Asia_Information_Bureau.png) *Orta Asya İstihbarat Bürosu'na göre, Tirmiz ve Kerki'deki Sovyet kayıpları toplam 17.000 kişiye ulaşmıştır (Rusya Devlet Askeri Arşivi (RGVA), fond 272, envanter 2, dosya 97, sayfa 41.) (CC0-1.0)* Basmacı çatışmalarındaki Sovyet kayıpları farklı kaynaklara göre büyük ölçüde değişiklik göstermektedir. Toplam Sovyet zayiatının sadece [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz) ve [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki)'de 17.000 civarında olduğu bildirilmiş;[^58] bazı kaynaklar 1921 ile 1922 yılları arasında bu rakamı 259.000'e kadar çıkarmaktadır; ancak Fraser bu rakamları "*son derece şüpheli*" bulmaktadır.sfn|Fraser|1987b|pp=59,72sfn|Hayit|1956a|p=202 Vladimir Martinovski, bölgedeki Sovyet kuvvetlerinin zayiat oranının %80'e ulaştığını rapor etmiştir.[^59] [Grigori F. Krivosheyev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grigori_F._Krivosheyev)'e göre, Ocak 1921'den Temmuz 1922'ye kadar Sovyet zayiatı toplam 1.793'tür.sfn|Krivosheev|1997|p=30 Alex Marshall'ın *The Caucasus under Soviet rule* (Sovyet Yönetimi Altında Kafkasya) kitabında ise, Kızıl Ordu'nun 1921 yılında yerel isyancılara ve köylü ayaklanmalarına karşı savaşırken 170.000'den fazla zayiat verdiği belirtilmektedir.[^60] Ocak–Temmuz 1922 dönemini kapsayan bir [Devrim Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devrimci_komite_%28Sovyet%29) raporuna göre; [Nemengan bölgesindeki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nemengan_%28il%29) Basmacılar 17 milisi öldürmüş ve muhtemelen çok sayıda sivili katletmiştir, ancak kesintiye uğrayan muhabere nedeniyle kesin rakamlar bilinmemektedir. Mart ayından bu yana on beş milis, beraberlerinde 21 tüfek ve birkaç yüz mühimmat getirerek Basmacılara katılmak üzere firar etmiştir; öte yandan makamlar, nüfusun ne kadarının Basmacı faaliyetlerinden muzdarip olduğunu ölçemediklerini, sadece bunun "büyük" boyutta olduğunu not etmişlerdir. Basmacılar ayrıca çarpışmalar sırasında sivilleri esir almış, köyleri yağmalamış ve silahlara el koymuşlardır.[^61] [''Krugosvet'' ansiklopedisine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krugosvet) göre toplam Basmacı zayiatı yaklaşık 4.000 olarak bildirilmiştir.[^62] Bir Sovyet raporu, 1922 sonbaharına gelindiğinde Batı Buhara'nın ana emirlerinin emrinde, şiddetli çarpışmaların ardından yaklaşık 1.000 olan mevcudun 100–150 savaşçıya düştüğünü göstermiştir.[^63] Bir başka Sovyet raporu, Basmacı gücünün Mayıs 1922'deki 26.000 savaşçıdan Ekim 1922'de 6.700'e gerilediğini tahmin etmektedir.[^64] [Baymirza Hayit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baymirza_Hayit)'e göre, Türkistanlıların zayiatı 1923 sonu itibarıyla yaklaşık 700.000'e ulaşmıştır.sfn|Hayit|1956a|p=202 ## Sonuç Komisyon başkanı [Sokolnikov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grigori_Sokolnikov) tarafından hazırlanan 7 Ağustos tarihli bir rapor, dört yıllık mücadelenin ardından Bolşeviklerin Basmacıları tasfiye etmekte başarısız olduğunu itiraf etmiştir. Aksine ayaklanma; [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant), [Sirderya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sirderya_%28il%29)'nın bazı kısımları ve [Türkmen oblastlarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) yayılarak geniş çaplı bir bölgesel isyana dönüşmüş ve Türkistan'daki Sovyet otoritesi için büyük bir utanç kaynağı teşkil etmiştir.sfn|Malikov|2020b|p=173|loc=Basmacıları imha komisyonu başkanı Sokolnikov'un Komünist Parti Merkez Komitesine sunduğu rapor: Basmacı hareketi, Türkistan'daki ve hatta belki de tüm Doğu'daki çalışmalarımız için bir ayıptır. Dört yıl boyunca Basmacılara karşı sert bir mücadele verdik. Ancak bu hareketi bastırmayı başaramadık. Aksine, Basmacı hareketi diğer reyonlara da yayıldı ve şu an tüm Semerkant Oblastı ile Sirderya ve Türkmen Oblastı'nın bazı kısımlarını kapsıyor.[^65] [Basmacıların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) elde ettiği başarılar neticesinde; Doğu Buhara'nın tamamı, Batı Buhara'nın büyük bölümü, [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm), [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) ve tüm [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi) üzerinde kontrol yeniden sağlanmıştır.[^66][^67][^68][^69][^70]sfn|Yamauchi|1995a|p=73[^71] ### Sonrası Haziran başı itibarıyla [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) komutasındaki isyancılar [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun)'dan ilerleyerek [Çeşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C5%9Fme-i_Ey%C3%BCp_T%C3%BCrbesi) ve Hazifan'daki Bolşevik mevzilerini ele geçirmiştir. 6 Haziran itibarıyla bölgedeki Sovyet kuvvetlerinin; 4.500'ü [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'te, 10.000'i [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana)'da, 5.000'i [Semireçye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu)'de, 7.000'i [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive)'de, 1.000'i [Kızılsu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lsu_%28il%29) ile [Aşkabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat) arasında, 4.000'i [Aşkabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat)'ta, 3.000'i [Aşkabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat) ile [Merv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv) arasında, 10.000'i [Merv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv) ile Kuşk arasında, 3.500'ü [Çarcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenabat)'da, 7.000'i [Kerki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerki)–[Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz) sektöründe ve 15.000'i [Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan%2C_%C3%96zbekistan)–[Karşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1)–[Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) hattında olmak üzere toplam 70.000 kişi olduğu tahmin edilmekteydi.[^72]sfn|Sonyel|1990|p=1195 Basmacılar 8 Haziran'da [Tirmiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirmiz)'e yeniden girmişler ancak Sovyet takviye birliklerinin gelmesiyle geri itilmişlerdir. Çevre bölgelerde çatışmalar on iki gün boyunca devam etmiş ve Rus askeri komiseri M. Marosin'in ölümü de dahil olmak üzere her iki taraf da ağır kayıplar vermiştir.[^73] Enver Paşa'nın kuvvetleri ayrıca [Şerabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerabad_%C4%B0l%C3%A7esi)'ı ele geçirerek Bolşeviklere ağır zayiat verdirmiş ve ek Sovyet takviyelerinin bölgeye sevk edilmesine neden olmuştur.sfn|Sonyel|1990a|p=58 Bu sırada Sovyetler, [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan_Emirli%C4%9Fi)'ın Enver Paşa'ya verdiği desteği caydırmak amacıyla, Kafkasya'dan Kızılsu yoluyla ve Orenburg demiryolu üzerinden Türkistan'a çok sayıda asker naklederek bunları Kuşk ve kısmen [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) çevresinde yoğunlaştırmıştır.sfn|Sonyel|1990a|p=58 10 Haziran 1922'de Sovyetler, Enver Paşa'yı *"Sovyet iktidarının en şerli düşmanı ve manapların (derebeylerinin) çıkarlarının savunucusu"* olarak nitelendirerek kendisine karşı yeni bir harekât başlatmıştır.sfn|Fraser|1987b|p=41 O gün Enver Paşa, [Kurgantepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgantepe)'yi başarıyla müdafaa etmiş ve Argamçı'daki muharebeyi kazanmıştır.sfn|Hayit|2018a|p=219 [Kakurin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolay_Kakurin) komutasındaki Buhara birlik grubu, 9 Haziran'da Enver Paşa kuvvetlerine karşı askeri harekata başlamıştır. Dört aydır [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun)'u kuşatmakta olan Basmacılar, acil takviye ve ikmal malzemesine ihtiyaç duymaktaydı. Enver Paşa, Seyyid Alim Han'a yazdığı 15 Haziran tarihli bir mektupta, Rus kuvvetlerinin yakında harekatını engelleyemeyeceğine inanarak 500 adam, makineli tüfek ve Afgan tüfekleri dahil mühimmat talep etmiştir.[^74]sfn|Alimova|2000|p=536 Aynı gün Sovyet kuvvetleri Basmacılara karşı geniş çaplı bir taarruz başlatmıştır. Sovyet cephe raporlarına göre, 15 Haziran'da sol kol birliği [Baysun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baysun), Ankabata ve Rabat civarında 10 verstlik bir hat üzerinde ilerleyerek düşman (Enver Paşa birlikleri) ileri karakollarını aşmış ve saat 08:00 ile 09:00 arasında Kafirun – [Sarı-Kamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1gam%C4%B1%C5%9F_G%C3%B6l%C3%BC) – Puli-Hakihan hattını işgal etmiştir. Tang-i-Muş geçidine geri itilen isyancılar doğuya yönelmiş, 200 ölü vermiş ve 20 kişi esir düşmüştür. Enver Paşa ve Batman Toksaba'nın yaklaşık 2.000 kişiden oluşan müfrezeleri [Denau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denov)'da toplanmıştır.sfn|Alimova|2000|pp=536-537[^75] 16 Haziran'da 8. Süvari Tugayı, Bandihana geçidi üzerinden [Carkurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carkurgan)'a ilerlemiştir. 17 Haziran'da 1. Süvari Tugayı; [Denau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denov), [Yürci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yurchi_Muharebesi) ve [Sarıasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1asya)'yı ele geçirmiştir. 18 Haziran itibarıyla Sovyet kuvvetleri [Beşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fkent)'i işgal etmiş; yaklaşık 3.000 Basmacı'yı, 12 ölü, 4 yaralı ve 4 esir zayiatıyla Kabadiyan'a çekilmeye zorlamıştır. 19 Haziran'da Biş-Timur geçidi ele geçirilmiş ve o akşam sağ kolun sağ ve sol müfrezeleri bölgeye ulaşmıştır. 12. Süvari Alayı'nın iki taburu Denau'ya varmış ve sağ kol birlikleri Kabadiyan ile Ayvaj'da emniyeti sağlamıştır.[^76] Türkistan'da kötüleşen durum nedeniyle, 2. Türkistan Süvari Tugayı komutanı [Yakov Melkumov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakov_Melkumov), Basmacı hareketine karşı operasyonları yönetmek üzere görevlendirilmiştir. 21 Haziran'da Enver Paşa, [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ın batısında Bolşevik kuvvetleriyle muharebeye girmiştir. Birliklerinin, iki Kızıl Ordu tümenini imha ederek kesin bir zafer kazandığı bildirilmiştir.[^77][^78]sfn|İdil|2013|p=227 Haziran sonunda Enver Paşa, [Surhanderya Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Surhanderya) üzerinde 5. Piyade Alayı'nın bir taburu tarafından savunulan bir köprübaşına saldırmıştır. Enver Paşa liderliğindeki birkaç taarruz püskürtülmüş ve 29 Haziran itibarıyla topçu destekli tüm alay nehri geçerek onun kuvvetlerini kuşatmıştır. Basmacıların 165 kayıp verdiği şiddetli bir muharebenin ardından Enver Paşa geri çekilmiştir.sfn|Fraser|1987b|p=60sfn|Kozlovskiy|1928|p=53 [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu), Enver Paşa'yı iki koldan takibe almıştır: Bir kol [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan) sınırını kapatmak, diğeri ise onu kuzeyden sarmak ve [Hisar Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hisar_Vadisi)'nden çıkarmakla görevlendirilmiştir.sfn|Baumann|1993a|pp=112–113 Şiddetli çarpışmaların ardından 2 Temmuz'da, sol kolun Sovyet kuvvetleri; [Karatag](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karatag), [Hisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hisar_%28Tacikistan%29), [Çimkurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Chimqal%27a), Hoca-Çakmak ve Regar'ı ele geçirerek Enver Paşa'nın ana kuvvetlerini Ak-Meşet'e çekilmeye zorlamıştır. 4 Temmuz'da sağ kol, ağır muharebeler neticesinde [Kurgan-Tepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgantepe) şehrini zapt etmiştir. Sovyet kuvvetlerinin ancak üç günlük bir muharebeden sonra ele geçirebildiği [Belcivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcivan) için de çetin çarpışmalar yaşanmıştır. Enver Paşa ve küçük bir müfreze, Belcuvan'ın yaklaşık 12 verst kuzeydoğusunda bulunan Abı-Derya köyüne sığınmıştır.sfn|Alimova|2000|p=537[^79] Temmuz 1922'de, Enver Paşa taraftarı olan [Faysal Maksum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Faysal_Maksum)'un kuvvetleri, [Karategin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karategin)'de İshan Sultan liderliğindeki Basmacılar tarafından silahsızlandırılmıştır.sfn|Fraser|1987b|p=61 7 Temmuz'da, [Feyzullah Hocayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feyzullah_Hocayev)'e yönelik bir Basmacı suikast girişimi başarısızlıkla sonuçlanmıştır.sfn|Rywkin|1990c|p=39sfn|Castagné|1925d|p=59 Sovyet komutanlığı; 8. Süvari Tugayı, 15, 16 ve 18. süvari alayları ile çok sayıda süvari bölüğü de dahil olmak üzere köyün çevresinde önemli kuvvetler yoğunlaştırmıştır. Müslümanların [Kurban Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurban_Bayram%C4%B1)'ndan istifade eden Sovyet birlikleri, 4 Ağustos'ta Abı-Derya'ya ani bir baskın düzenlemiştir. Bir Sovyet harekât raporuna göre, 8. Süvari Tugayı, [Belcivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcivan) ile [Hovaling](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hovaling) arasında toplanmış olan Enver Paşa'nın ana kuvvetlerine saldırmıştır. 16. Süvari Alayı'nın 3. Bölüğü, Abı-Derya yakınlarında yaklaşık 500 kişilik düşman öncü birliğiyle çatışmaya girmiştir. Enver Paşa 100 seçkin savaşçıyı bir araya getirerek 18. Süvari Alayı'nın 1. Bölüğü'ne karşı taarruza geçmiş ve başlangıçta hattı yarmışsa da 3. Bölük ile karşı karşıya kalmıştır. Göğüs göğüse çarpışmada Enver Paşa beş yara alarak ölümcül şekilde yaralanmıştır. [Ölümünün ardından](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C4%9Fan_Tepesi_Muharebesi) kuvvetleri, naaşını alamadan kuzeye, dağlara doğru kaçmıştır. Enver Paşa'nın üzerinden eşinden gelen mektuplar, ikisi şahsi olmak üzere üç mühür ve bir revolver çıkmıştır. Yerel anlatılara göre, aynı muharebede ağır yaralanan ve alandan uzaklaştırılan Devletmend Bey, iki saat sonra aldığı yaralar nedeniyle hayatını kaybetmiştir.sfn|Alimova|2000|p=537[^80][^81][^82] Aynı yıl ve takip eden yıl içinde, [Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti), Buhara'da öğretmen olarak çalışan tüm Osmanlı savaş esirlerinin görevine son vermiş; onları resmi olarak ülkede hizipçiliği kışkırtmak ve Enver Paşa'nın eylemlerini desteklemekle suçlamıştır.[^83][^84][^85]sfn|Khalid|2015b|p=154 [^1]: Yıldırım, Seyfi. Türkistan’ın İşgali ve Sovyetleştirilmesi Sürecinde Ermeniler ve Bölgede Yaptıkları Katliamlar. Belleten, 2021, s. 233. [^2]: RF SSTA, Fond No. 71, Envanter No. 34, Dosya No. 1503, ss. 15–17. [^3]: Yıldırım, Seyfi. Türkistan’ın İşgali ve Sovyetleştirilmesi Sürecinde Ermeniler ve Bölgede Yaptıkları Katliamlar. Belleten, 2021, s. 251. [^4]: Fazal-ur-Rahim Khan Marwat. The Basmachi Movement in Soviet Central Asia: A Study in Political Development. 1985, s. 93. [^5]: Andican, Ahat. Atatürk Türkiye'si ile Türkistan ve Buhara Cumhuriyeti Arasındaki İlişkiler (1919-1924). Buhara Cumhuriyeti 101 Yaşında (Buxoro Jumhurıyatı 101 Yoshda), s. 65. [^6]: KYDYRALİYEV, DARHAN. Türkistan`da Cedidcilik hareketi ve bunun Türkiye ile münasebeti. tez.yok.gov.tr, s. 235. [^7]: Türk Tarih Kongresi: Kongrenin çalişmaları, kongreye sunulan tebliğler. Kenan Matbaası, 1993, s. 1522. [^8]: texte, France Ministère de la guerre (1791–1936) Auteur du. Bulletin périodique de la presse russe. Gallica, 1 Haziran 1922. [^9]: Абдуллаев, Камолудин Нажмудинович. От Синьцзяня до Хорасана: Из истории среднеазиатской эмиграции XX века. Ирфон, 2009, s. 218. [^10]: BCA (Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi), 23 Ağustos 1922, Dosya: 431 II, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 247.671.11 [^11]: Erdoğru, Mehmet Akif. Zeki Velidi Togan’ın Türkistan’daki Enver Paşa ve Basmacılarla İlgili Yayımlanmamış İki Raporu. Tarih ve Günce, 27 Ocak 2026, s. 18. [^12]: RGASPI,f.544,op.4,d.29,l12-13 [^13]: Rusya Devlet Askeri Arşivi (RGVA), fond 272, envanter 2, dosya 97, sayfa 41. [^14]: Erdoğru, Mehmet Akif. Zeki Velidi Togan’ın Türkistan’daki Enver Paşa ve Basmacılarla İlgili Yayımlanmamış İki Raporu. Tarih ve Günce, 27 Ocak 2026, s. 18. [^15]: RGASPI,f.558,op.11,d.29,l.15–16 [^16]: RGASPI, f. 62, op. 2, d. 88, l. 111–111ob [^17]: Тайная сделка советской власти с главным "басмачом" Средней アジア. BBC News Русская служба. [^18]: Абдуллаев, Камолудин Нажмудинович. От Синьцзяня до Хорасана: Из истории среднеазиатской эмиграции XX века. Ирфон, 2009, s. 219. [^19]: 371/8074/N 4613, Commander-in-Chief, India, to War Office, cipher telegram. 10 May 1922. [^20]: RGASPI, fond 62, opis 2, file 22, folio 1 [^21]: PA-AA: R 86.392: Die politische Lage in Russisch-Mittel-Asien Ende Juli 1923, 12 [^22]: Kumru, Coşkun. SOVYET TÜRKİSTAN’I HAKKINDA ALMAN DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI ARŞİVİNDEN İKİ ÖNEMLİ RAPOR. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 30 Nisan 2023, s. 283. [^23]: Erdoğru, Mehmet Akif. Zeki Velidi Togan’ın Türkistan’daki Enver Paşa ve Basmacılarla İlgili Yayımlanmamış İki Raporu. Tarih ve Günce, 27 Ocak 2026, s. 18-19. [^24]: Ferghana Oblast State Archive, Fund 435, index I, item 140, sheet 147. [^25]: Muradjon, Nurmuhamedov. OCCUPATION OF BUKHARA EMIRATE BY TSARIST RUSSIA. American Journal of Pedagogical and Educational Research, 20 Ekim 2024, s. 43. [^26]: Fazal-ur-Rahim Khan Marwat. The Basmachi Movement in Soviet Central Asia: A Study in Political Development. 1985, s. 96. [^27]: Muradjon, Nurmuhamedov. OCCUPATION OF BUKHARA EMIRATE BY TSARIST RUSSIA. American Journal of Pedagogical and Educational Research, 20 Ekim 2024, s. 43. [^28]: Nabiyev, Muhammadali. International Scientific Journal "Science and Innovation". Series C.. International Scientific Journal, 11 Temmuz 2022, s. 300. [^29]: Саламов, Шухрат Насырович. Туркестан и Южный Кавказ XIX - XX v.в: Дашнаки от Ферганы до Карабаха. I︠A︡ngi Asr Avlodi, 2015, s. 193. [^30]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 533. [^31]: Raşidov, U.. Buhara basmacıları aslı kim idi?. Mülakat, 1994, s. 35. [^32]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 533. [^33]: T.B.M.M. Gizli Celse Zabıtları, c.3,s. 838, 839, 840 [^34]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 533. [^35]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 534. [^36]: Örneğin Kydyralieva, 219. sayfada Cüneyd Han emrindeki asker sayısını 1.918 olarak verirken; "K. B. Muhammetberdiyew/Y. Orazgylyjow, Türkmenistanyn Taryhyndan Materiallar" kitabı 4.000, Ercan Çelebi ise "Yaş Türkistan Dergisine Göre Türkistan Milli Mücadelesi" başlıklı tezinin 157. sayfasında 80.000 rakamını vermektedir. [^37]: Emre Esen, Türkistan'da Basmacılık Hareketi s.62 [^38]: RGASPI,f.122,op.4,d.59,l.93-94ob [^39]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 534. [^40]: Rusya Sosyo-Politik Tarih Devlet Arşivi (RGASPI), f. 62, op. 2, d. 5, l. 231. [^41]: KC MDA, Fon No. 2225, Kayıt No. 2, Dosya No. 45, ss. 115–120. [^42]: Bu rakamlar ihtilaflıdır. Nabi Baksh'ın bir raporuna göre Enver Paşa sadece 150 tüfek ve on kutu mühimmat almıştır (British Library, India Office Records (IOR), Political and Secret Department, File 1919/57: Statement by Nabi Baksh, 13 December 1923). Bir başka anlatıya göre General Nadir Han, Enver Paşa'ya muhafızlık yapması için 60.000 rupi ve 300 silahlı adamla birlikte sınırlı miktarda fişek göndermiş; ancak Enver Paşa, Emir'den talep ettiği iki topun gönderilmemesine sinirlenerek 300 adamı reddetmiştir (British Library, India Office Records (IOR), Political and Secret Department, File 1919/57: Statement by Sayyid Ibadulla, 27 February 1923). [^43]: Tahminler büyük ölçüde değişiklik göstermektedir, aşağıya bakınız. [^44]: RGASPI. F. 2, op. 1, d. 23181, l. 2. [^45]: texte, France Ministère de la guerre (1791–1936) Auteur du. Bulletin périodique de la presse russe. Gallica, 1 Haziran 1922. [^46]: Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 23/8/1922, Dosya: 43111, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer numarası: 247.671.11 [^47]: RGASPI,f.558,op.11,d.29,l.50–51 [^48]: Glenda Fraser, “Enver Pasha’s Bid for Turkestan, 1920–1922,” Canadian Journal of History 22 (1988): 207. [^49]: Subversives and Mavericks in the Muslim Mediterranean: A Subaltern History. University of Texas Press, 2016, s. 158. [^50]: FO 371/8074/N 5478: Encrypted telegram from Humphrys to Curzon, Kabul, 29 May 1922 [^51]: Enver Pasha as Emir of Turkestan. Current History, 1922, s. 951-952. [^52]: Islamism threatens to drive out reds. 29 Temmuz 1922. [^53]: ENVER IN TURAN. New York Times, 31 Temmuz 1922, s. 8. [^54]: Enver Pasha as Emir of Turkestan. Current History, 1922, s. 951-952. [^55]: Islamism threatens to drive out reds. 29 Temmuz 1922. [^56]: RGASPI,f.17,op.84,d.356,l.70 [^57]: RGASPI. F. 17, op. 3, 293, l. 9. [^58]: Rusya Devlet Askeri Arşivi (RGVA), fond 272, envanter 2, dosya 97, sayfa 41. [^59]: Shermatov, Gafur. Тайная сделка советской власти с главным "басмачом" Средnej Azii. BBC News, Rusça Servisi, 20 Aralık 2017. [^60]: Marshall, Alex. The Caucasus under Soviet rule. London ; New York : Routledge, 2010, s. 152. [^61]: Fergana Bölge Devlet Arşivi, Fon 435, envanter I, madde 133, yaprak 80. [^62]: "Şubat–Ekim 1922 döneminde Kızıl Ordu, 200 Basmacı müfrezesinden 119'unu (4 bin kişi) imha etti." Bkz. Krugosvet, Vadim Damier Basmachi Movement [^63]: GARF, f.R5325, op.4, d.77, l.9 "...Batı Buhara'daki Basmacılara karşı en büyük kurbabaşılardan bir kısmını imha ederek. Ardından bizzat Batı Buhara Basmacılarının lideri Molla Abdülkahhar iki yenilgi alır. Kurbabaşılar birer birer teslim olmaya başlar – önce küçükler, sonra daha büyükler; genel olarak Ekim (1922) ayı boyunca 250 kadar Basmacı teslim oldu. Şu anda Batı Buhara'da, daha önce mevcudu neredeyse 1000'e ulaşan Abdülkahhar'ın çetesi yaklaşık 100 kişi ve Murat Maşkapa'nınki ise yaklaşık 150 kişi kalmıştır." [^64]: Плеханов, Александр Михайлович. Басмачество. ANO «Ulusal Bilimsel ve Eğitim Merkezi «Büyük Rus Ansiklopedisi», 15 Mart 2024. [^65]: Rossiiskii Gosudarstvennyi Arkhiv Sotsial'no Politicheskoi Istorii (bundan sonra RGASPI) [Rusya Sosyal Siyasal Tarih Devlet Arşivi], fond 122, op. 1, d. 228. ll. 1-1ob. [^66]: Rossiiskii Gosudarstvennyi Arkhiv Sotsial'no Politicheskoi Istorii (bundan sonra RGASPI) [Rusya Sosyal Siyasal Tarih Devlet Arşivi], fond 122, op. 1, d. 228. ll. 1-1ob. [^67]: Entsiklopedik Luğat, cilt 2 (Taşkent: Özbek Sovet Entsiklopediyasi, 1988), s. 117: "1922 baharında Basmacılar, Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti'nin büyük bölümünü işgal etti; o dönemde benzer hareketler Fergana ve Harezm'de de meydana geldi." [^68]: Абдуллаев, Камолудин Нажмудинович. От Синьцзяня до Хорасана: Из истории среднеазиатской эмиграции XX века. Ирфон, 2009, s. 219. [^69]: BURGET, FAZIL AHMED. Türkistan milli mücadelesi ve sonrasında Afganistan Türkleri. tez.yok.gov.tr, s. 117. [^70]: Саламов, Шухрат Насырович. Туркеstan и Южный Кавказ XIX - XX v.v: Дашнаки от Ферганы до Карабаха. I︠A︡ngi Asr Avlodi, 2015, s. 185. [^71]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 531. [^72]: FO 371/8074/N 6007, Hindistan Başkomutanlığı'ndan Savaş Ofisi'ne gizli telgraf, 13 Haziran 1922. [^73]: FO 371/8080/N 8484, India Office to Foreign Office, dispatch, enclosing Secret Meshed Intelligence Diary, No.22, for the period ending 17 July 1922. 12 September 1922. [^74]: Соловейчик Л. Басмачество в Бухаре (Очерк возникновения и развития современного басмачества в Бухаре). — М.: «Красная новь», 1923. С. 24-25. [^75]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 536-537. [^76]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 536-537. [^77]: "Enver Paşa'nın Yeni bir Muvaffakiyeti," Liva el-İslam, Yıl 2, no. 15–16, s. 102, 1 Teşrin-i Evvel 1922. [^78]: BCA, 23/8/1922, Dosya: 43111, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 247.671.11 [^79]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 537. [^80]: Alimova, Dilorom Agzamovna. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov nat︠s︡ionalʹnoĭ nezavisimosti. Glav. red. izdatelʹsko-poligraficheskogo kont︠s︡erna "Shark", 2000, s. 537. [^81]: Ahmet Zeki Velidi Togan. Böllingenini Böri Yer - Hatıralar. Taşkent, 1997, 192 s. [^82]: Özbekistan Cumhuriyeti Merkezi Devlet Arşivi (Tsentral'nyi Gosudarstvennyi Arkhiv Respubliki Uzbekistan - TsGARUz), F. 48, op. 1, d. 48, ll. 312 ob. - 313 [^83]: Özbekistan Cumhuriyeti Merkezi Devlet Arşivi (TsGARUz), fond. 48, delo. 103, l. 28ob [^84]: Rusya Sosyo-Politik Tarih Devlet Arşivi (RGASPI), fond. 62, opis 1, delo. 7, list. 71 (19.03.1923) [^85]: Buhara SHC Dışişleri Bakanlığı'ndan TBMM Moskova Temsilciliği'ne, 18 Haziran 1922, TsGARUz, f. 48, op. 1, d. 103, ll. 28-28ob