# Duhalar > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Duhalar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Duhalar (CC-BY-SA-4.0) - **Grup:** Duhalar; (Tuʰha Ulǝs / Духалар / Тухалар) - **Nüfus:** 282 (2010) - **Bölgeler:** Moğolistan (Hövsgöl) - **Diller:** Duhaca (Tuvacanın lehçesi) - **Dinler:** Tengricilik - **İlgili gruplar:** Tuhalar, Tuvalar, Tofalar, Tubalar ![Çum adı verilen Sibirya Türk çadırı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Altai_yurta.png) *Çum adı verilen Sibirya Türk çadırı (public-domain)* **Duhalar**[^1] ya da **Tuhalar** veya **Tsaatanlar** (kendilerince: Tuʰha Ulǝs, Духалар *Duḫalar* ya da Тухалар *Tuḫalar*,[^2] [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) Цаатан, *Tsaatan*), [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'ın orta kuzey bölgesindeki [Hövsgöl](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%B6vsg%C3%B6l_G%C3%B6l%C3%BC) aymağında (Хөвсгөл аймаг) yaşayan [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)ndan [Tuvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar)ın 2010 yılında 282 kişilik[^3] nüfusa sahip soyu tehlike altında olan [ren geyiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ren_geyi%C4%9Fi) çobanı [tengrici](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik) göçebe kabilesidir.[^4][^5][^6] ## Adlandırma Esasen [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nin [Toju](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_%28il%29) (Тожу кожуун) ilinde yaşayan Ak Todu, Soyon Kırgız, Hanaçı, Maat, Balıkçı ve Hular boylarının karışımıdır.[^7][^8] Kendi adları olan **Duha/Tuha** kelimesi [Tuga/Tuha](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_Tuvalar%C4%B1), [Tuva/Tıva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar), [Tofa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar) ve [Tuba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tubalar) adlarıyla kökteştir. [Tabgaçlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabga%C3%A7lar) için kullanılan Toba ([Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) 拓跋 Tuòbá) adıyla ilgili olduğu sanılıyor ve kimilerine göre Tuvalar bir dönem Çin'i yöneten [Tobalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tobalar)ın torunlarıdır.[^9] Diğer adları olarak **Hövsgöl Uygurları** (Moğolca *Хөвсгөлийн Уигар*) ya da **Hövsgöl Uryanhayları** (Moğolca *Хөвсгөлийн Урианхай*) biçimleri de kullanılır. Yörede yaşayan Moğol kabilesi [Darhadlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Darhadlar) Duhaları "Uygur" (Уигар) olarak adlandırırlar.[^10] Moğolistan'da resmi olarak **Tsaatan** (Цаатан) adı kullanılır ve bu ad [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) «ren geyiği» anlamındaki цаа *tsaa* (ya da цаа буга *tsaa buga*) ile aitlik bildiren -тан *-tan* ekiyle kuruludur. Moğolcada bazen Уигар Цаатан \[Uigar Tsaatan\] ya da Цаатан Уигар \[Tsaatan Uigar\] adları da kullanılır. Erken tarihte Soyot-Uryanhaylar (Rusça *Сойоты-урянхайцы*) ya da Tayga sakinleri (Moğolca *Тэйгин Ирджед*) adları da kullanılmıştır.[^11] ## Nüfus Yaklaşık 44 aile ve 200-400 kişilik nüfusa sahiptirler ve soyları ve dilleri büyük ölçüde tehlike altındadır.[^12] [Tsagaannuur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsagaannuur%2C_H%C3%B6vsg%C3%B6l) sumunda (Цагааннуур сум) 269 kişi bulunur.[^13] Moğolistandaki nüfusları 2000 yılında 303 kişi iken 2010 sayımında bu rakam 282 kişidir.[^14] ## Dil Duhaların dilleri [Duhaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhaca) (*Tuʰha sös*, [SIL International](https://turkipedia.org/tr/wiki/SIL_International) dkh,[^15] MultiTree 1hv[^16]), [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri) grubundan [Tuvaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca)nın ayrıksı bir lehçesidir ve hızla soyu tükenmektedir. Doğu Tuvacası konuşan [Toju Tuvaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_Tuvalar%C4%B1) ile [Tofalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar)ın lehçesine daha yakındır. Günümüzde [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) ile karışık kullanılmaktadır.[^17] [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO)'ya göre dilleri [Buryatya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buryatya)'daki [Soyotlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyotlar)ın dili içinde değerlendirilir ve kültürleriyle birlikte yok olma tehlikesindedir.[^18] [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)da *Soyot-Tsatan dili* adı altında ele alınır ve iki lehçesinden biri Buryatya'daki Soyotların (сойыт тыл *Soyıt tıl*) diğeri ise [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'daki Duhaların (тyъha тыл *Tuha tıl*) şivesidir. ## Din Günümüzde Duhaların dini, Moğollar gibi [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) değil, [Tengricilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik)tir.[^19][^20] ## Ekonomi [Kızılderililer](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lderililer) gibi [çadırlarda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tipi_%28%C3%A7ad%C4%B1r%29) ([çum](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87um)) barınan Duhalar, ren geyiklerini ulaşım aracı olarak kullandıkları gibi boynuz ve sütünden de yararlanırlar; fakat genelde etini yemezler ve et ihtiyacını [sığın](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1n) ya da [yaban domuzu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaban_domuzu) gibi diğer av hayvanlarından sağlarlar.[^21] Duhaların ren geyiği eğitimi ve doğal yaşamları [ekoturizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekoturizm) etkinliğiyle turist çekmektedir.[^22] ## Dış bağlantılar - [Kayıp Türkler Duhalar](http://www.milliyet.com.tr/fotogaleri/46530-yasam-kayip-turkler/) - [Kayıp Türkler-Dukhalar](http://www.belgesell.com/kayip-turkler-dukhalar.html/) - [KayıpTürkler hakkında GazeteBilkentyazısı](https://web.archive.org/web/20141225222038/http://www.gazetebilkent.com/2013/05/16/kayip-turkler-bulundu/) [^1]: Tuğba Sarıkaya (2011), Dil Hayatiyeti Bağlamında Tuva Türkçesinin Durumu , Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2011,8(3):121-133 [^2]: The Soyot Language. [^3]: Хүн Ам, Орон Сууцны 2010 Оны Улсын Тооллогын Үр Дүн [^4]: The Disappearing Reindeer People. [^5]: Ancient Roots of Mongolian Traditions. [^6]: Elisabetta Ragagnin (2011), Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis , Harrassowitz Verlag, Wiesbaden [^7]: Bülent Gül ve Ankhbayar Danuu, Erimekte Olan Türk Boyu: Moğolistan Duhalarının (Tsaatanlar) Kültürüne Dair”, VIII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi, (21-24 Kasım 2011 İzmir) [^8]: Yaşar Kalafat, Kaybolmakta olan Türk topluluklarından Hoton/Hatun Türkleri ve Türk halk inançlarındaki yerleri [^9]: Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996. [^10]: Ts. Şagdarsüren (1974) .“Mongolın Tsaatan Böögiin Tuhai”, Studia Folclorica (Aman zohiol sudlal), c. VIII, fas. 6, Ulaanbaatar, 74-93. [^11]: Цаатаны [^12]: The Disappearing Reindeer People. [^13]: М.Нямаа, Хөвсгөл аймгийн лавлах толь, Улаанбаатар 2001, х.193 [^14]: Хүн Ам, Орон Сууцны 2010 Оны Улсын Тооллогын Үр Дүн [^15]: http://www.sil.org/iso639-3/cr_files/2011-057_dkh.pdf [^16]: MultiTree: The Dukhan Language [^17]: Arşivlenmiş kopya. [^18]: Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia: The Soyot Language. [^19]: NBC News : Mongolia’s ‘reindeer’ people jump into the future. [^20]: http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/keyif/28526955.asp Kayıp Türkler 'Ren Geyiği İnsanları' Dukhalar [^21]: NBC News : Mongolia’s ‘reindeer’ people jump into the future. [^22]: Цаачин төв (Tsaatan Community & Visitors Center).