Duşanbe Kuşatması (1922)

Duşanbe Kuşatması, Orta Asya'daki Bolşevik karşıtı bir ayaklanma olan Korbaşı Hareketi sırasında Şubat 1922'de gerçekleşmiştir. Duşanbe kasabası, Korbaşı asileriyle ittifak kuran eski bir Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa komutasındaki Korbaşı kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir. Sovyet garnizonu kısa bir kuşatmanın ardından mağlup edilmiş ve Korbaşı kuvvetlerinin kasabada kontrolü sağlaması, isyan sürecinde önemli bir dönüm noktası teşkil etmiştir.^{[1]Snowden, Jack. Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922). Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922).}

Arka Plan

Duşanbe Kuşatması, 1916'dan 1934'e kadar süren ve Orta Asya'da geniş çaplı bir Bolşevik karşıtı direniş olan Korbaşı Hareketi sırasında vuku bulmuştur. Ayaklanma; Sovyet yönetimine karşı direnç, milliyetçi emeller ve yerel halkın Bolşevik politikalarına duyduğu memnuniyetsizlik gibi faktörlerin birleşimiyle tetiklenmiştir.^{[2]Basmachi movement in the south of Kazakhstan and Central Asia. Portal "History of Kazakhstan" - everything about Kazakhstan, 28 Ekim 2016.}

O dönemde Sovyet Orta Asyası'nda küçük bir kasaba olan Duşanbe, Tacikistan bölgesindeki konumu nedeniyle stratejik bir ehemmiyete sahipti. Duşanbe'nin kontrolü, hem Korbaşı asileri hem de Sovyet makamları için kritik bir harekât üssü sağlaması ve çevre bölge üzerinde nüfuz imkânı sunması bakımından hayati bir önem arz ediyordu.

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Asya'ya intikal eden eski Harbiye Nazırı Enver Paşa, Korbaşı kuvvetleri arasında öne çıkan bir lider olarak temayüz etmiştir. Paşa'nın bu süreçteki rolü, hem şahsi idealleri hem de bölgedeki Sovyet tahakkümüne direnme gayesiyle şekillenmiştir. Enver Paşa'nın sevk ve idaresindeki askerî liderlik, Sovyet mevzilerine yönelik Korbaşı taarruzunda kilit bir rol oynamıştır.^{[1]Snowden, Jack. Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922). Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922).}

1922 yılı başlarında, yaklaşık 1.500 kişilik bir mevcuda sahip olduğu tahmin edilen Enver Paşa komutasındaki Korbaşı kuvvetleri, Duşanbe üzerine iyi koordine edilmiş bir kuşatmanın fitilini ateşlemiştir. Şehri müdafaa etme azmindeki Sovyet garnizonu, takviye birliklerin ve kaynakların yetersizliği sebebiyle ciddi müşküllerle karşı karşıya kalmıştır. Kuşatma, şiddetli muharebelere sahne olmuş; Paşa’ya bağlı kuvvetler Sovyet müdafileri üzerinde baskı kurmak maksadıyla doğrudan taarruzlar ile psikolojik harp tekniklerini bir arada kullanmıştır.^{[3]Sonyel, S. R.. Enver Pasha and the Basmaji Movement in Central Asia. Middle Eastern Studies, 1990, s. 52-64.}

Duşanbe'nin Korbaşı Kuvvetleri Tarafından Kuşatılması

Şehir, 28 Ocak veya 8 Şubat tarihinde muhasara altına alınmıştır. Ruslar; Taşkent, Buhara ve Semerkant garnizonlarından telsiz mesajlarıyla takviye talebinde bulunmuştur.^{[4]Cebesoy, Ali Fuat. Moskova Hatıraları Milli Mücadele ve Bolşevik Rusya. Temel Yayınları, 2 Ocak 2017, s. 331.[5]Baysun, Abdullah Recep. Türkistan'da İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa. Turan Yayıncılık, 15 Ekim 2001, s. 109.} Bu esnada, Duşanbe'de mahsur kalan Bolşeviklerin imdadına yetişmek üzere Denov’dan sevk edilen bir Rus süvari müfrezesi pusuya düşürülmüş; müfreze askerleri etkisiz hale getirilerek makineli tüfekler, piyade tüfekleri ve mühimmat ganimet olarak ele geçirilmiştir.^{[6]PDF. Scribd, s. 131.}

31 Ocak günü Sovyet birlikleri Kampçı köyüne bir baskın teşebbüsünde bulunmuş ancak nihayetinde başarısız olmuşlardır. Korbaşılar bir at ele geçirmiş, Ruslara ağır zayiat verdirmiş ve onları Duşanbe içlerine kadar takip etmişlerdir.^{[7]Murat Bardakçı Naciyem, Ruhum, Efendim... ( 2016, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları) Libgen.li, s. 452.}

Sovyet garnizonu, mukavemet göstermekte kararlı olsa da sınırlı takviye ve ikmal imkânları nedeniyle uzun süreli kuşatmaya karşı koymakta güçlük çekmiştir. Korbaşı asileri ikmal hatlarını kesmeyi ve şehri etkin bir şekilde izole etmeyi başarmıştır. Şiddetli çatışmalar ve asilerin stratejik mevzilenmesi, Sovyet savunmasını kademeli olarak yıpratmıştır.^{[1]Snowden, Jack. Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922). Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922).} 7 Şubat'ta Sovyetler 100'den fazla kayıp vermiştir. Korbaşılar bir makineli tüfeğin yanı sıra çok sayıda tüfek ve mühimmat ele geçirmiştir. Yetmiş iki Rus askeri saf değiştirerek Korbaşılara katılmıştır.^{[8]Enver Paşa'nın Sürgünü: İhtilalci İslam Birliği ve Liva el-İslam Dergisi [1 ed.] 9789756277676. dokumen.pub, s. 362.}

Tarihçi Cemal Kutay'a göre, Duşanbe'deki Rus komutan Mazarof; Enver Paşa'nın giderek artan bir yerel destekle güçlü bir direniş hareketi organize ettiğini, Rus kuvvetlerine ağır zayiatlar verdirdiğini ve onları şehri terk etmeyi düşünmeye sevk ettiğini rapor etmiştir.^{[9]içerik yaratıcısı. Cemal Kutay Enver Paşa Lenin'e Karşı, s. 55.}

14 Şubat günü, dumanlı ve karlı bir öğle vaktinde kasaba tamamen ele geçirilmiş; Enver Paşa geri çekilen Rus kuvvetlerini Mirtyube istikametine doğru takip etmiştir. Paşa'nın birlikleri 120 piyade tüfeği ile iki makineli tüfek zapt etmiş, Rus garnizonuna yaklaşık 100 zayiat verdirmiş; bu esnada 88 asker ise saf değiştirerek Enver Paşa'nın yanına geçmiştir.^{[10]Enver - Murat Bardakçı, s. 340.[11]Kara, İlyas. Enver Paşa Basmacılar İsyanı. Yediveren Yayınları, 2 Ocak 2011, s. 128.} Mirtyube'de Enver Paşa'nın kuvvetleri Bolşeviklerle bir kez daha çatışmaya girmiş ve bu çarpışma Enver Paşa'nın birliklerinin kesin zaferiyle neticelenmiştir.^{[12]Базарбаев, Канат. Түркістан Ұлт-Азаттық Қозғалысындағы Энвер Пашаның Саяси Қызметі. Вестник КазНПУ Имени Абая. Серия: Исторические И Социально-политические Науки, 5 Ekim 2023, s. 4.[13]Baysun, Abdullah Recep. Türkistan'da İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa. Turan Yayıncılık, 15 Ekim 2001, s. 95.} 7. Sovyet Alayı'ndan geriye kalan unsurlar ise Baysun'a geri çekilmiştir.^{[14]Hayit, Baymirza. Basmacılar / Ruslara Karşı Basmacılar Hareketi. Babıali Kültür Yayıncılığı, 31 Ekim 2006, s. 275.}

Sonrası

Bu zafer, Enver Paşa'nın liderliğinin etkinliğini ve Korbaşıların bölgedeki Sovyet kontrolüne meydan okuma kabiliyetini göstermesi bakımından büyük ehemmiyet arz etmiştir.

Duşanbe'nin zaptı, Korbaşılar için muvakkat bir başarı teşkil etmiştir. Sovyetler Birliği, bölge üzerindeki kontrolü yeniden tesis etmek maksadıyla askerî gayretlerini tahkim ederek karşılık vermiştir.^{[3]Sonyel, S. R.. Enver Pasha and the Basmaji Movement in Central Asia. Middle Eastern Studies, 1990, s. 52-64.} 28 Ocak ile 22 Şubat tarihleri arasında, yaklaşık 1.500 kişiden müteşekkil Enver Paşa kuvvetleri; 7.000-8.000 askerden oluştuğu tahmin edilen Sovyet gücüne karşı Sarıasya, Kobadiyan, Yurçi ve Denov'u ele geçirmiştir. Bu çarpışmalar esnasında Ruslar, 70 civarında ölü vererek ikmal malzemelerini, mühimmatlarını, beş makineli tüfeği, iki topu ve yüzlerce piyade tüfeğini terk etmiştir. Harekât sırasında Enver Paşa yaralanmış, buna mukabil birkaç Rus askeri de saf değiştirerek Korbaşı kuvvetlerine katılmıştır.^{[15]Çelebi, Ercan. Türkistan millî mücadelesi: Yaş Türkistan dergisine göre. Hiperlink eğit.ilet.yay.san.tic.ve ltd.sti., 1 Ocak 2018, s. 196.} Şubat ayı içinde Enver Paşa, yaklaşmakta olan bir Rus karşı taarruzu hususunda uyarılmış ve Kafirnihan'a çekilmiştir.

Ayrıca bakınız

• Afganistan'a Kızıl Ordu müdahalesi (1929)

• Enver Paşa'nın Ayaklanması

• Buhara Devrimi

• Hive Devrimi