# Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_%C4%B0sl%C3%A2m_Cumhuriyeti
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti, https://tr.wikipedia.org/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_%C4%B0sl%C3%A2m_Cumhuriyeti (CC-BY-SA-4.0)

![Asıl Cumhuriyet yeşil, talep edilen topraklar açık yeşil](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/First_East_Turkestan_Republic_Locator.svg/1280px-First_East_Turkestan_Republic_Locator.svg.png)
*Asıl Cumhuriyet yeşil, talep edilen topraklar açık yeşil (PhantomFunds, CC0-1.0)*

- **Adı:** Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti
- **Tür:** Tanınmayan devlet
- **Başkent:** Kaşgar
- **Resmî diller:** Uygurca
- **Resmî din:** Sünnilik
- **Yönetim biçimi:** İslam Cumhuriyeti
- **Yönetici unvanı:** Başkan
- **Yönetici:** Hoca Niyaz
- **Yönetici1 dönemi:** 1933-1934
- **Temsilci unvanı:** Başbakan
- **Temsilci:** Sabit Damolla
- **Temsilci1 dönemi:** 1933-1934
- **Dönem:** İki savaş arası dönem
- **Kuruluş günü:** 12 Kasım
- **Kuruluş yılı:** 1933
- **Yıkılış günü:** 16 Nisan
- **Yıkılış yılı:** 1934
- **Ö:** Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti)
- **Ö1 bayrağı:** Flag of the Republic of China.svg
- **A:** Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti)
- **A1 bayrağı:** Flag of the Republic of China.svg
- **Günümüzdeki durumu:** Sincan Uygur Özerk Bölgesi

**Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti** ([Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca): **شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى** Sherqiy Türkistan Islam Jumuhriyiti, [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) karşılığı: 东突厥斯坦伊斯兰共和国/東突厥斯坦伊斯蘭共和國 dōng tūjuésītǎn yīsīlán gònghéguó; 12 Kasım 1932 - 6 Şubat 1934), bugünkü [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'nde kurulmuş cumhuriyet.

## Tarih

![1947 Doğu Türkistan Cumhuriyeti Siyasi Haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Political_Map_Republic_of_East_Turkestan_Government_1947.png/1280px-Political_Map_Republic_of_East_Turkestan_Government_1947.png)
*1947 Doğu Türkistan Cumhuriyeti Siyasi Haritası (Government of the East Turkistan Republic, 1947. (شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەت ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن 1947-يىلى ), public-domain)*

1930'lu yıllarda [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'ı yöneten [Sincan Eyalet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_%28eyalet%29) hükûmetine karşı [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) başta olmak üzere [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)ların bağımsız hareketini birleştirerek [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1)'nın güneybatısında yer alan [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)'da kurulan hükûmet.

Kuzeybatı'nın Üç Ma'sı (西北三馬 xīběi sānmǎ)[^1] olarak ünü kazanan [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) [Hui](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huiler) askerî hiziplerin bir kolu olan [Ma Zhongying](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma_Zhongying) (馬仲英)'nın ordusu Sincan'a kadar genişlemeye başlamıştır. Buna karşın yerli halklar önce 1931'de [Kumul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumul_%28%C5%9Fehir%29)'da 1932'de [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan)'da isyan başlatmışlardır. Kumullu [Hoca Niyaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca_Niyaz) önderliğindeki isyan gücü Eyalet ordusunun hücumune uğrayarak batıya çekilmek zorunda kalmıştır.

Ma Chungying ordusunun saldırıya uğramamış Tarım Havzası'nın güneyindeki [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29)'da da 1933'te [Mehmet Emin Buğra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Emin_Bu%C4%9Fra) isyan etmiştir. İsyancılar [Hanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%C3%87inlisi) memurları kovarak Hotan'ı aldıktan sonra [Yarkand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) ve Kaşgar'a ilerleyerek Kumlu ve Turfan'dan sağınmış güçleriyile birlikte 12 Kasım 1932'de Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etmiştir.

[Cumhurbaşkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkan)lığına Kumul'u temsilen [Hoca Niyaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca_Niyaz), [başbakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fbakan)lığına [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29)'ı temsilen [Sabit Damolla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabit_Damolla) seçilmiştir. Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti, [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ve [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) gibi ülkelerin tanımalarını istediyse de kabul edilmemiştir.

1933'te Doğu Türkistan kargaşa içindeydi. 12 Mart 1933'te [Urumçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urum%C3%A7i)'deki Sincan Eyaleti hükûmetinde Genelkurmay başkanı Chen Zhong (陳中 chén zhōng)'nun Beyaz Rus birlikleriyle birlikte giriştiği darbe başarısızlığıyla sonuçlanmıştır.

Turfan'ı işgal eden Ma Chungying ordusunun tehdidine karşı Urumçi'daki Sincan Eyalet hükûmeti [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nden yardım ve müdahalesini istemiş ve 1934'te [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'ya bağlı iki tugay Sincan'a girmiştir. Kızıl Ordusu'ndan kaçan Ma Chnagying ordusu Hotan'a saldırmış ve Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ordusunu imha etmiştir. Böylece 6 Şubat 1934'te cumhuriyeti yıkılmıştır.

Cumhurbaşkanı Hoca Niyaz ve Savunma Bakanı Muhiti, Sovyetler vasıtasıyla Sincan Eyalet hükûmeti askerî müfettişi olan ve "Sincan Kralı" olarak adlandırılacak olan [Sheng Shicai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sheng_Shicai) (盛世才 shèng shìcái) ile anlaşarak başbakanı [Sabit Damolla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabit_Damolla)'yı Sincan Eyalet hükûmetine teslim etmiş ve Hoca Niyaz ise Sincan Eyalet hükûmetinin başbakan yardımcısı olmuştur.

## Millî marşı

1933 yılında [Muhammet Ali Tevpik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammet_Ali_Tevpik) (*Tohtu Hacı*) tarafından yazılmış, aynı yıl Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunda devlet töreni ile okunarak Doğu Türkistanlılarca ulusal marş olarak kabul edilmiştir.

### Not

![Xibei San Ma Kliğinin bayrağı (önce Aktağlık (Afakiyye)'ın ve bugün Ningxia'nin sembolü)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Triangular_Red_Flag_with_White_Crescent.svg/1280px-Triangular_Red_Flag_with_White_Crescent.svg.png)
*Xibei San Ma Kliğinin bayrağı (önce Aktağlık (Afakiyye)'ın ve bugün Ningxia'nin sembolü) (CC-BY-SA-3.0)*

## Ayrıca bakınız

- [Doğu Türkistan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Cumhuriyeti)
- [Doğu Türkistan bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_bayra%C4%9F%C4%B1)
- [Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_S%C3%BCrg%C3%BCn_H%C3%BCk%C3%BBmeti)
- [Doğu Türkistan Milli Uyanış Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Mill%C3%AE_Uyan%C4%B1%C5%9F_Hareketi)

## Dış bağlantılar

- [The Soviet in Xinjiang 1911-1949](https://web.archive.org/web/20081023203643/http://www.oxuscom.com/sovinxj.htm)

[^1]: Ma Ailesi Ordusu 馬家軍 mǎ jiā jūn, Şenbei San Ma (Üç Ma: 馬鴻逵, 馬鴻賓, 馬歩芳 başta olmak üzere Ma sülalesinin üçüne "San Ma" denildi. Ma Chungyang bunların yeğeniydi.
