# Delilhan Sugurbayoglu > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Delilhan_Sugurbayoglu > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Delilhan Sugurbayoglu, https://tr.wikipedia.org/wiki/Delilhan_Sugurbayoglu (CC-BY-SA-4.0) ![Delilhan Sugurbayoglu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e5/Dalelkhan_Sugirbayev.jpg) *Delilhan Sugurbayoglu (public-domain)* **Dalelkhan Sugirbayev**, ayrıca **Dālil Khan**, **Delilhan**, **Delilhan Sugurbayoglu** veya **Talilhan Sukurbayeff**[^1][^2] (, دەلىلقان سۇگۇربايۇف, دالەلحان سۇگىرباەۆ/Дәлелхан Сүгірбаев, ; 24 Haziran 1906 - 27 Ağustos 1949), 20. yüzyılın ilk yarısında etkinlik gösteren [Çin'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) bölgesinden bir [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Kazaklar%C4%B1) lideriydi. ## Erken dönem Delilhan Sugurbayoglu, 1906 yılında [Çing](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)i'nin ve günümüzdeki [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'ın en batıdaki [*aimag*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aimag)***ının ***[***Bayan Ölgii ili***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayan_%C3%96lgii_%28il%29)***nde göçebe bir ***[***Kazak***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Kazaklar%C4%B1)*** ailesinde doğdu.***[^3]*** Büyükbabası ve babası, Abaq ***[***Kerey kabilesinin***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Tatarlar)*** Qieruqi dalının reisleriydi. Bazı kaynaklar ***[***Nayman***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar)*** kabilesinin bir parçası olduklarını yazmaktadır.***[^4]*** Aile, Moğolistan ve Sincan'ı ayıran ***[***Altay Dağları***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1)***'ndaki otlaklarda göç ettiler.***[^5] Babası 1918'de öldüğünde ağabeyi Duerbuti Han şef oldu.[^6] 1921'de Andrei Stephanoviç Bakiç komutasındaki [Beyaz Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Ordu) birliklerinden geriye kalanlar, [Sovyet Kızıl Ordusu'nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) takip ederek [Çöçek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C3%B6%C3%A7ek) bölgesine girdiler.[^7] Birkaç bin Beyaz Rus [İrtiş Nehri'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F) geçtikten sonra Duerbuti, Kızıl Ordu'nun davetsiz misafirlerle ilgili istihbarat toplamasına yardım etmeyi kabul etti.[^8] Bakiç, yerel şefin ordusuna hayvan vermeyi reddettiğini ve Sovyetlere yardım ettiğini öğrendiğinde, Duerbuti'yi tutuklamaya gitti.[^9] Beyaz Ruslar Delilhan'ın düğünü sırasında tutuklamaya geldi.[^10] Delilhan'ın kardeşini ve ailesinin servetini gaspettiler.[^11] Bir ay sonra Duerbuti idam edildi ve Delilhan, Beyaz Rusları yenen Kızıl Ordu'ya kaçtı.[^12] Delilhan, 1930 baharında bağımsız Moğolistan'ın bir parçası olan Bayan-Ölgii'den anne ve erkek kardeşini Sincan'ın Ashan ([Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)) bölgesine gönderdi.[^13] Daha sonra kabilesinden bin kişi ile onları takip etti.[^14] ## Sincan'daki liderliği O yıllarda Sincan, savaş ağası valisi Sheng Shicai tarafından yönetiliyordu.[^15] Delilhan, Kazak Kültürünü Geliştirme Derneği'nin başkan yardımcılığına getirildi.[^16] 1937'de Altay bölgesi Anti-Emperyalist Cemiyeti'nin çekirdek üyesi oldu.[^17] Eylül 1939'da, [II. Dünya Savaşı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) patlak vermesinden sonra Sheng Shicai, Sovyet desteğinden uzaklaşmaya başladı.[^18] Delilhan, Sheng Shicai'ye karşı çıktı ve okumak için Sovyetler Birliği'ne gitti.[^19] [Almatı'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1) askeri eğitim aldı ve Ekim 1943'te Sincan, Altay'da bir ulusal kurtuluş ordusu kurmayı önerdi. O yıllarda Sheng Shicai, [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi_Kom%C3%BCnist_Partisi) ve [Çin Komünistleriyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Kom%C3%BCnist_Partisi) bağlarını kopardı ve Sovyet yetkilileri Delilhan'ın planlarını destekledi.[^20] Moğolistan üzerinden Ashan'a (Altay) geri dönmesi için 12 askeri danışmandan oluşan bir ekip gönderdiler ve [Çinggil İlçesi'nde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inggil_%C4%B0l%C3%A7esi) bir milis üssü kurdular ve burada Kazak göçebelere devrim fikirlerini öğrettiler ve onları partizan bir güç olarak eğittiler.[^21] Delilhan daha sonra Moğol hükûmetinden daha fazla takip ve destek alan etnik Kazak gerilla lideri [Osman Batur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Batur) ile güçlerini birleştirdi.[^22] Osman Batur'un annesi Qieruqi kabilesindendi ve Delilhan'ın annesi, Osman'ın Delilhan'a bakmasını istedi.[^23] Kan bağı nedeniyle Osman, Delilhan'a güvendi ve ona önemli bir liderlik pozisyonu verdi.[^24] ### 1944'teki isyan Şubat 1944'te Osman ve Delilhan'ın Kazak gerilla gücü, Sheng Shicai hükûmetine karşı ayaklandı ve Çinggil İlçe yönetimini ele geçirdi.[^25] Nisan ayına kadar isyancıların 1000 savaşçısı vardı ve isyanı [Jeminay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeminay_%C4%B0l%C3%A7esi), [Burultokay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burultokay_%C4%B0l%C3%A7esi), [Kaba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaba_%C4%B0l%C3%A7esi) ve Chenghua'ya ([Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28%C5%9Fehir%29)) yaydı.[^26] Ekim ayında isyancı güçler Altay bölgesinde devrimci bir hükûmet kurdu.[^27] [İli vadisinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_Nehri) İli İsyanı'nın patlak vermesinden sonra Kazaklar, Rus komutan A. Leskin yönetimindeki İli Milli Ordusu ile işbirliği yapmaya başladılar.[^28] Şubat 1945'te isyancılar Jeminay'ı ele geçirdi.[^29] Ağustos 1945'in başlarında Osman ve Delilhan, Moğol ordusunun yardımıyla Chenghua'ya saldırdılar, ancak şehri ele geçiremediler.[^30] Eylül ayında şehri kuşattılar.[^31] Milliyetçi Çinli savunucular Moğol sınırına kaçtılar, ancak girişleri reddedildi ve teslim oldular.[^32][^33] 20 Eylül'de Altay çevresindeki gerilla kuvvetleri, komutan olarak Delilhan ile Altay Kazak Süvari Taburu'na katıldı.[^34] ### Koalisyon hükümeti Daha sonra, Milliyetçi lider [Çan Kay Şek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87an_Kay_%C5%9Eek) Sovyetler Birliği'ne isyana verdikleri destekleri kesmesi için baskı yaptığında siyasi durum değişti.[^35] Ekim ayında gerçekleştirilen ateşkes ile çatışmalar durduruldu.[^36] 17 Kasım 1945'te Delilhan, Altay bölgesindeki etnik [Han Çinlileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%C3%87inlisi)nin yasal ve mülkiyet haklarını koruyan emirler verdi.[^37] 1946 yazında İli Ayaklanması liderleri, bağımsız [Doğu Türkistan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Cumhuriyeti) ilanlarını bir kenara bırakmayı kabul ettiler ve [Urumçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urum%C3%A7i)'deki Milliyetçilerle koalisyon hükûmetine katıldılar.[^38] Delilhan, eyalet hükûmeti sağlık bürosu bakanlığına getirildi.[^39][^40] Kuzey Sincan'ın üç bölgesindeki isyancılar ile eyaletin geri kalanını kontrol eden Milliyetçi yetkililer arasındaki gerilim azalmadan devam etti.[^41] [Çin'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/As%C4%B1l_%C3%87in) [Milliyetçilerle Komünistler arasında büyük çaplı bir iç savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) çıktıktan sonra Milliyetçiler Osman Batur'u taraf değiştirmeye ikna ettiler.[^42] Osman, devrimci hükûmetteki Sovyet etkisi nedeniyle Milliyetçilerin arasına katıldı.[^43] Delilhan, Sovyetleri destekledi ve Osman'dan ayrıldı.[^44][^45] Kasım 1946'da Osman Batur, Burultokay'a saldırdı.[^46] Ocak'tan Mart 1947'ye kadar Chenghua'ya beş baskın düzenledi.[^47] Üç İlçe hükûmeti, Osman Batur'u ihraç etti ve Delilhan'ı Altay İlçesi'nin yöneticisi olarak atadı.[^48] Ağustos 1947'de Osman Batur ve Milliyetçiler Altay İlçesi'ne saldırdı.[^49] İki ay süren yoğun çatışmalardan sonra Delilhan ve Leskin komutasındaki İli Milli Ordusu işgali püskürttü.[^50] ### Çinli Komünistleri ile işbirliği Delilhan, Eylül 1948'de "Sincan'da Barışı ve Demokrasiyi Koruma Birliği"nin Altay şubesinin başkanı oldu. Birlik, hükûmetteki Pan-Türki ve Pan-İslamcılara karşı İli hükûmeti içindeki ilerici hizip tarafından kuruldu.[^51] Kasım 1948'de Çin Komünistleri iç savaşın gidişatını değiştirirken Delilhan, INA'nın [Halk Kurtuluş Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Kurtulu%C5%9F_Ordusu) ile güçlerini birleştirmesinden coşkuyla bahsetti.[^52] Ağustos 1949'da [Mao Zedong](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mao_Zedong), İli liderliğini yeni bir ulusal hükûmetin kurulmasını planlamak için Beiping'de (günümüzde [Pekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pekin)[) bir siyasi danışma konferansına](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Siyasi_Dan%C4%B1%C5%9Fma_Konferans%C4%B1) davet etti.[^53] 19 Ağustos'ta Delilhan, [Burçin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bur%C3%A7in_%C4%B0l%C3%A7esi)'den bir davet aldı ve ana liderlik heyetine katılmak için Yining'e uçmaya çalıştı, ancak onu taşıyan uçağın [Kobuksar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kobuksar_Mo%C4%9Fol_%C3%96zerk_%C4%B0l%C3%A7esi) yakınlarında motor arızası vermesi üzerine geri dönmek zorunda kaldı.[^54] Daha sonra Yining'e gitti ve Çin Komünist temsilcisi Deng Liqun ile görüştü.[^55] [Ahmetcan Kasım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmetcan_Kas%C4%B1m%C3%AE)i, Abdulkerim Abbas, İshak Bey Munonov ve Luo Zhi ile birlikte Sovyetler Birliği üzerinden Beiping'e gitti. Uçakları 27 Ağustos 1949'da [Transbaykal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transbaykal) bölgesinde düştüğünde hepsi öldü.[^56][^57] ## Hatırası Delilhan, Çin Halk Cumhuriyeti'nde Milliyetçi rejime karşı mücadelede şehit ve kahraman olarak kabul edilir.[^58] Cenazesi Nisan 1950'de Çin'e iade edildi ve daha sonra Altay'daki bir şehitler mezarlığına defnedildi.[^59] ## Ailesi Delilhan Sugurbayoglu'nun oğlu, İli Milli Ordusu'nda [albay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay) olan ve daha sonra [İli Kazak Özerk Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%28il%29)'nin başına geçen Nusipkhan Konbay ile evlendi. Delilhan'ın torunu Taşken (Tasiken), Çin realite yetenek şovu *The Voice of China'da* yarışmacıydı.[^60] Oğlu: Pätiqan Sügirbayev (, Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев), Kasım 1954 - Haziran 1955 arasında [li Kazak Özerk Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%28il%29) valisi idi.[^61][^62] [^1]: Forbes 1986: 203 [^2]: Benson 1990: 197 [^3]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^4]: Forbes 1986: 332 n.40 [^5]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^6]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^7]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^8]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^9]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^10]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^11]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^12]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^13]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^14]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^15]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^16]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^17]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^18]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^19]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^20]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^21]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^22]: (Çince) 菅志翔, "结构、现实需要与文化传承 ——以乌斯满的行为逻辑和社会互动为例" 2013-10-25 [^23]: (Çince) 菅志翔, "结构、现实需要与文化传承 ——以乌斯满的行为逻辑和社会互动为例" 2013-10-25 [^24]: (Çince) 菅志翔, "结构、现实需要与文化传承 ——以乌斯满的行为逻辑和社会互动为例" 2013-10-25 [^25]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^26]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^27]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^28]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^29]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^30]: (Çince) "历史上的新疆民族军：新疆“三区革命”的主力军(3)" 新疆哲学社会科学网 2014-03-03 [^31]: (Çince) "历史上的新疆民族军：新疆“三区革命”的主力军(3)" 新疆哲学社会科学网 2014-03-03 [^32]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^33]: (Çince) "历史上的新疆民族军：新疆“三区革命”的主力军(3)" 新疆哲学社会科学网 2014-03-03 [^34]: (Çince) "历史上的新疆民族军：新疆“三区革命”的主力军(3)" 新疆哲学社会科学网 2014-03-03 [^35]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^36]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^37]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^38]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^39]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^40]: Benson 1990: 71 [^41]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^42]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^43]: (Çince) 菅志翔, "结构、现实需要与文化传承 ——以乌斯满的行为逻辑和社会互动为例" 2013-10-25 [^44]: Forbes 1986: 203 [^45]: (Çince) 菅志翔, "结构、现实需要与文化传承 ——以乌斯满的行为逻辑和社会互动为例" 2013-10-25 [^46]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^47]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^48]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^49]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^50]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^51]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^52]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^53]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^54]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^55]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^56]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^57]: (Çince) 新中国和平解放新疆内幕 (1) 2005-10-03 [^58]: (Çince) "三区革命烈士陵园（三区革命历史纪念馆）：伊宁市" 人民网 2008-10-18 [^59]: (Çince) 杜根成, "达列力汗·苏古尔巴也夫" 中华英烈网 2014-01-20 [^60]: "Dispatches From Xinjiang: Minor Transnationalisms And A Kazakh Singer on 'The Voice Of China'" Beijing Cream 2013-11-07 [^61]: ЕКІНШІ БӨЛІМ::::Казак улт азаттык козгалысы. 9 кітап::Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. ХIV кітап - elarna.net :: Kitaphana. elarna.net. [^62]: Қазақ Ұлт-азаттық ҚОЗҒалысы.