Dağavaryan Nazret Efendi

Dagavaryan Nazret Efendi veya Nazaret Çadırcıyan, (Նազարէթ Չատրճեան, 25 Aralık 1862 Sivas - Haziran 1915) hekim, tarihçi, Meclis-î Mebusan'da Sivas mebusu, merkezi ABD'de bulunan Ermeni Hayırseverler Genel Birliği (İngilizce: Armenian General Benevolent Union) kurucularından. Sivas'ın seçkin Ermeni ailelerinden Çadırcıyan Ailesine mensuptu. 7 yaşında İstanbul'a geldi ve eğitimine Surp Pırgiç Okulunda başladı. Dağavaryan, tıp ve dinler tarihi alanlarında çalışan bir yazardı. 20. Yüzyıl başlarında Dzağig yayın çevresi içindeydi.^{[1]Mildanoğlu, Zakarya. ‘Şekilden şekle giren’ ve handan hana göçen bir Dzağig. Agos, 24 Eylül 2016.} Ermeni Kırımı sırasında, tutuklanıp öldürüldü.^{[2]Walker, Christopher. Armenia, the survival of a nation. Croom Helm, 1980, s. 386.[3]Mouradian, George. Armenian infotext. Bookshelf Publishers, 1995.[4]Sevag, Grigoris Balakian ; translated by Peter Balakian with Aris. Armenian Golgotha : a memoir of the Armenian genocide, 1915-1918. Vintage Books, 2010.}

Erken dönem

1879-1881 yıllarında Fransa’da ziraat mektebinde, 1881-1883’de Paris yüksek ziraat mektebinde, 1885-1891’de Paris Sorbonne Üniversitesi’nde eğitim gördü, 1892’de Paris Pasteur Enstitüsü'nden şehadetname aldı. 1887-1893 Paris Tıp Fakültesi’nden tıp doktoru diploması aldı. Sivas Ermeni mektep müdürlüğü ve muhtelif hastanelerde görevler yaptı.^{[5]1908 Meclis-i Mebusan Albümü. TBMM Basımevi, Mayıs 2023, s. 114.}

Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda

1908 Temmuz ayında ilan edilen meşruti anayasadan sonra yeniden açılan Osmanlı Meclisi için yapılan seçimlerde, 3 Aralık 1908’de 124 oy alarak memleketi Sivas'tan mebus seçildi.^{[5]1908 Meclis-i Mebusan Albümü. TBMM Basımevi, Mayıs 2023, s. 114.} Önemli kısmı Türkçeyi bilmeyen veya iyi konuşamayan, bu nedenle mecliste pasif kalan Ermeni mebuslarının yanında iyi Türkçe konuşan birkaç Ermeni mebustan biri de Dağavaryan'dı. Kendi hazırladığı biyografisindeki ifadesine göre, "Osmanlı meclisinde, sıkı bir milliyetçi olarak", Toprak Sorunu ve Ermeni Milli Haklarının Korunması" konularında tartışmalara katıldı.^{[6]Avagyan, Arsen-Minassian, Gaidz. F. Ermeniler ve İttihat Terakki, İşbirliğinden Çatışmaya, çev. Ludmilla Denisenko, Mutlucan Şahan, Aras yayıncılık 2005}

Tutuklanması ve öldürülmesi

24 Nisan 1915 gecesi İstanbul'da ilk tutuklanan Ermeni aydınları arasında Nazaret Dağavaryan da vardır. Dağavaryan, Ayaş Hapishanesi'ne götürülecek gruba dahil edilir.^{[7]Başbakanlık Osmanlı Arşivi DH. EUM. 2. Şb. 67/31, Akt. Sarınay, "İstanbul'da Ermeni Faaliyetleri ve Alınan Tedbirler (1914-1918)".} Barakalardan müteşekkil Ayaş Hapishanesi'nin çok kötü koşullarında bir ay kadar kaldıktan sonra İstanbul'dan gelen bir emirle içinde Doktor Nazaret Dağavaryan'ın da bulunduğu altı kişinin yola çıkarılması istenir. Diyarbakır'da kurulan Divan-ı Harbi Örfi'de yargılanacakları gerekçesiyle yola çıkarıldı. Yoldayken arkadaşlarıyla birlikte, Teşkilat-ı Mahsusa için çalışan Hacı Onbaşı lakaplı Hacı Tellal Hekimoğlu çetesi tarafından öldürüldü.^{[1]Mildanoğlu, Zakarya. ‘Şekilden şekle giren’ ve handan hana göçen bir Dzağig. Agos, 24 Eylül 2016.}

Hristiyan Protestanlığın ve Kızılbaşlık tarikatının doğuşu

Nazaret Dağavaryan, Alevilikle ilgili araştırmalar yapmış ve 1914 yılında Hristiyan Protestanlığın ve Kızılbaşlık Tarikatının Doğuşu adında bir kitap yayınlamıştır. Alevilerin dinlerini irdeleyen Dağavaryan, dış görünüşüyle İslam'a benzeyen Aleviliğin kökenlerinin 4.-7. yüzyıllardaki Maniheizm'e, daha sonra Paulisyenlere, 10.-11. yüzyıldaki Tondrakiyanlara uzandığını belirtmektedir. Kızılbaşlık ve Hristiyanlığın benzerliklerini ortaya koyarak, üç Hristiyanlık ögesinin değişime uğrayarak Kızılbaşlığa geçişini vurgulamaktadır.^{[1]Mildanoğlu, Zakarya. ‘Şekilden şekle giren’ ve handan hana göçen bir Dzağig. Agos, 24 Eylül 2016.}