# Dâmad Ârif Hikmet Paşa

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2mad_%C3%82rif_Hikmet_Pa%C5%9Fa
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Dâmad Ârif Hikmet Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2mad_%C3%82rif_Hikmet_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/D%C3%A2mad_%C3%82rif_Hikmet_Pasha.jpg)
* (Bogos Tarkulyan, public-domain)*

- **Makam:** Adliye Nazırı
- **Dönembaşı:** Ekim 1912; Ekim 1920
- **Dönemsonu:** Ocak 1913; Ağustos 1921
- **Hükümdar:** V. Mehmed; VI. Mehmed
- **Öncegelen:** Samipaşazade Halim Bey; Vasfi Efendi
- **Sonragelen:** Pirizade İbrahim Hayrullah Bey; Mustafa Sıtkı Efendi
- **Doğum tarihi:** 1872
- **Doğum yeri:** Prizren, Osmanlı İmparatorluğu
- **Ölüm tarihi:** 1942
- **Eşi:** Naile Sultan

**Dâmad Ârif Hikmet Paşa** (1872-1942), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devlet adamıdır.

Eski Adliye Nazırı [Abdurrahman Nureddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurrahman_Nureddin_Pa%C5%9Fa)'nın oğludur. [Kosova Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Vilayeti)'ne bağlı [Prizren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prizren) kasabasında doğmuştur.[^1] 1905'te [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in kızı [Naile Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naile_Sultan_%28II._Abd%C3%BClhamid%27in_k%C4%B1z%C4%B1%29) ile evlendi. Ekim 1912 ile Ocak 1913, Ocak-Şubat 1919 ve Ekim 1920 ile Ağustos 1921 tarihleri arasında üç kez [Adliye Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adliye_Nez%C3%A2reti) yapmıştır. Ekim 1912 ile Ocak 1913 arası Adliye Nazırlığına ilaveten [Şûrâ-yı Devlet reisliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C3%BBr%C3%A2-y%C4%B1_Devlet_reisleri_listesi) de yapmıştır. 10 Aralık 1918'de [Meclis-i Âyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_%C3%82yan) üyeliğine atanmıştır.[^2] 3 Mart 1924'te [Hilafet kaldırılıp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) da [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1) ve yakınları yurt dışına gönderilince Ârif Hikmet Paşa da Padişah dâmadı olduğu için yurt dışına sürülmüştür. [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) ve [Beyrut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyrut)'ta yaşamını sürdürmüştür. 1946'da ölmüştür.[^3]

[^1]: Türkiye Büyük Millet Meclîsi Vakfı Yayınları No : 15 Türk Parlamento Tarihi Meşrutiyete Geçiş Süreci I. ve II. Meşrutiyet II. Cilt Ayan Ve Mebûsân Meclisleri Üyelerinin Özgeçmişleri Prof. Dr. İhsan Güneş Türk Parlamento Tarihi Araştırma Grubu sayfa 176
[^2]: Sinan Kuneralp, Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922), Prosopoprafik Rehber, İstanbul 1999, s. 82.
[^3]: Türkiye Büyük Millet Meclîsi Vakfı Yayınları No : 15 Türk Parlamento Tarihi Meşrutiyete Geçiş Süreci I. ve II. Meşrutiyet II. Cilt Ayan Ve Mebûsân Meclisleri Üyelerinin Özgeçmişleri Prof. Dr. İhsan Güneş Türk Parlamento Tarihi Araştırma Grubu sayfa 176