Codex Cumanicus

Codex Cumanicus veya Kodeks Kumanikus (Codex Cumanicus), 13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başlarında, hazırlanmış bir el yazmasıdır. Tek bir kişi tarafından değil, farklı Avrupalı misyonerler ve tüccarlar tarafından zaman içinde derlenmiş bir metindir. Metin iki ana bölümden oluşur: biri Latince–Farsça–Kıpçakça sözlük yapısında, diğeri ise daha çok dini metinler ve duaları içerir. Yani hem bir sözlük hem de bir tür “konuşma rehberi” gibidir.

Adı

Kitabın özel bir adı yoktur ve yalnız Codex, yani kitap olarak anılır. Codex Cumanicus adı ise, 1880 yılında eseri ilk sefer bir tüm olarak yayınlayan Comes Geza Kun tarafından verilmiştir.^{[1]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.29}

Tarihi

Codex ne zaman yazıldığı bir tartışma konusudur. Eldeki yazının İtalyan kısmında verilen 11.7.1303 tarihine dayanarak Geza Kuun, Pal Hunfalvy, Konstandin Jireçek ve Willy Bang gibi araştırmacılar 1303 yılını yazılış tarihi olarak kabul ederler. Bertold Spuler, Dagmar Drüll ve Sergey Malov gibi araştırmacılar isa 13. yüzyılın sonunda yazıldığını öne sürerler.^{[2]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.30}A. von Gabain ise İtalyan bölümünün 13.üncü, Alman bölümünün 14.üncü yüzyılda yazıldığını iddia etmektedir.^{[3]A. von Gabain, Kuman Edebiyatı, çev; Bekir Zengin, Türk Dünyası Edebiyatı, s.9, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 1991}Peter B. Golden da bu görüşe destek vermektedir.^{[4]Peter B. Golden, The Codex Cumanicus, Central Asian monuments, ISIS, İstansul 1992, s.33} Eserin tarihi gibi, yazıldığı yer de bir tartışma konusu olmuş, öne sürülen kentlerin adı değişirken, araştırmacılar eserin Kırım'da yazıldığına yönelik hemfikirdir.^{[5]L. Ligeti, Prolegomena to the Codex Cumanicus, Buda Pest, 1981, s.9}^{[6]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.34}^{[4]Peter B. Golden, The Codex Cumanicus, Central Asian monuments, ISIS, İstansul 1992, s.33}^{[3]A. von Gabain, Kuman Edebiyatı, çev; Bekir Zengin, Türk Dünyası Edebiyatı, s.9, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 1991}

Dil

Eser, Altın Ordu - Deşt-i Kıpçak sahasında yaşayan Kıpçakların diliyle yazılmıştır ama değişik yazarlara sahip olduğu ve değişik zamanlarda yazıldığı için eserin içinde tek bir Kıpçak ağızı değil, birçok Kıpçak ağzı kullanılmıştır.^{[7]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.37} Kullanılan dile eserde Tatarça ve Kumanca diye hitap edilir.^{[8]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.38} İtalyan bölümünde 1722, Almanca bölümünde 2033 Kıpçakça sözcük vardır.^{[9]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.39}

Amaç

Eser hem ticari, hem de dini nedenlerden dolayı yazılmıştır. İtalyan kısmı Deşt-i Kıpçak sahası ve Anadolu üzeri İlhanlı devleti ile yürüyen ticaretten dolayı İtalyanca - Kumanca - Farsça kaleme alınmıştır.^{[10]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s 36} Almanca metin ise hem ticari, hem de dini nedenlerden dolayı ele alınmıştır ve Almanca - Kumanca sözlük yanında Kumanca'ya çevirilmiş dualar içermektedir.^{[7]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.37}

Çalışmalar

Codex Cumanicus'tan ilk sözeden kişi Aemona Piskoposu Jacob Phillip Tomasini'dir. Kendisi 1650 yılında eserin iki baskısını yayınlamıştır. İkinci kişi 1741 yılında Antonio Zanetti, üçüncü 1768 yılında kitabı ele geçiren Willhelm Leibniz ve dördüncüsü 1769 yılında kitabı kopyalayan Daniel Cornides adlı katiptir.^{[11]L. Ligeti, Prolegomena to the Codex Cumanicus, Buda Pest, 1981, s.4} 19. yüzyılda çalışmalara devam edilmiş, eser yeniden 1824 yılında Julius von Klaproth tarafından keşfedilir. Alman oryantalist Otto Blau 1885 yılında Kumanca sözcükleri karşılaştırır.^{[12]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.50} C. G. Kuun ise 1880 yılında bütün yazı ve Sözlüğü ilk sefer yeniden yayına hazırlayan kişi olmuştur ve esere Codex Kumanicus adını takmıştır. Kuun'dan sonra 1885 yılında Radloff, 1891 yılında Emilio Teza, 1891 yılında W. Bang, 1936 yılında Grönbech ve 1964 yılında A. von Gabain eser ile ilgili çalışmalar ve yazılar yayınlamıştır.^{[13]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.51} Türkiye'de ise Codex Cumanicus ile ilgili yapılan ilk çalışma Saadet Çağatay ve Ahmet Caferoğlu tarafından 1943 yılında yayınlanmıştır. Eserin sözlüklü bütün yazısını 2015 yılında Mustafa Argunşah ve Galip Güner yayınlamış, bu eser Ukraynalı Türkolog Garkavets tarafından gözden geçirilip, ikinci baskısı 2019 yılında yapılmıştır.^{[14]Mustafa Argunşah, Galip Güner, "Codex Cumanicus" TDK Yayınları, Ankara 2022, s.52}

El yazması

El yazması özgün örnek İtalya-Venedik Marciana Millî Kütüphanesi,^{[15]Biblioteca Marcia. Wikipedia.} "Biblioteca Divi Marci – Biblioteca Nazionale di S. Marco – Biblioteca ad templum Divi Marci Venetiarum, Venezia, Mss. latini, Fondo antico, Collocazione 1597, Codex DXLIX / № 549" sayı ile saklanmaktadır.

Kuman (Kıpçak) Kitabı, birçok kişi tarafından yazılmış parçaların bir araya getirilmesi suretiyle oluşmuş bir çalışmadır. Günümüzdeki hâlini alması 14. yüzyıl başından aynı yüzyılın ortalarına kadar zaman almıştır.^{[16]CODEX CUMANICUS VE KARAÇAY-MALKAR TÜRKÇESİ. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (15), Bahar 2003, Bahar 2003, s. 45-81.}

Bölümler

İtalyan bölümü 55 yapraktır (110 sayfa) ve iki sözlük listesinden oluşur. Sözlükler Latince-Farsça-Kıpçakçadır. İlk liste alfabetik, ikinci liste tematiktir.^{[17]Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 382. ISBN 978-975-338-589-3} İlk sayfasında 11 Temmuz 1303 tarihi yer alır.^{[18]Arşivlenmiş kopya.}

Eserin İtalyanca Kodeks (İtalyan Kitabı) denen ilk 110 sayfalık bölümü Latin alfabesine göre dizilmiş 1560 sözcük içeren, Latince-Farsça-Kıpçakça sözlükle başlar. Ardından sözcüklerin anlamlarına göre öbeklere ayrıldığı 1220 sözcük içeren ikinci bir sözlük yer alır. Buradaki 2680 sözcükten 200'ünün Farsça ve Kıpçakça karşılıkları verilmemiştir.

Alman bölümü 27 yapraktır (54 sayfa). İki karışık sözlük listesi ve bazı metinlerden oluşur. Birinci liste Kıpçakça-Almanca, ikinci liste Kıpçakça-Latince sözlüktür.^{[17]Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 382. ISBN 978-975-338-589-3}

Bu dizinlerde bazı sözcüklere örnek cümleler de mevcuttur. Ardından Kıpçakçaya çevrilmiş dualar, ilahiler, 47 Kıpçak bilmecesi ve Kıpçakça eklere ilişkin bazı dil bilgisi kuralları yer alır.

Örnek

Kodeks'te yer alan Gerçek Dua:

Konuyla ilgili yayınlar

Mustafa Argunşah, Galip Güner (2015), Codex Cumanicus, Kesit Yayınları, İstanbul.
Galip Güner (2016), Kuman Bilmeceleri Üzerine Notlar, Kesit Yayınları, İstanbul.