# Cezerî > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezer%C3%AE > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Cezerî, https://tr.wikipedia.org/wiki/Cezer%C3%AE (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/17/Al-Djazari_automate_verseur_de_vin.jpg) * (public-domain)* - **Doğumadı:** İsmâil bin er-Rezzâz el-Cezerî - **Doğumtarihi:** 1136 - **Yer:** Cizre, Artuklu Beyliği - **Ölümtarihi:** 1206 (70 yaşında) - **Alanı:** Fizik, mekanik ve sibernetik - **Etkinyılları:** İslam'ın Altın Çağı (12. yüzyıl) - **Ünlüyapıtları:** Filli su saati; Tavus kuşlu ibrik; Kandil saati; Mumlu saatler; Fıskiyeler; Otomatik su makinesi; Abdest için otomatlar; Saz çalan robotlar **Cezerî** (1136, [Cizre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizre) – 1206) ya da tam adıyla **İsmâil bin er-Rezzâz el-Cezerî** (اسماعيل بن الرزاز الجزري), [İslam'ın Altın Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam%27%C4%B1n_Alt%C4%B1n_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) döneminde çalışmalar yapan [Cizre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizre)li [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) [âlim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulema), [mucit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulu%C5%9F) ve [mühendistir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChendislik).[^1][^2][^3][^4][^5][^6][^7][^8][^9] [Sibernetiğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibernetik) ilk adımlarını attığı ve ilk [robot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robot)u yapıp çalıştırdığı kabul edilen Cezerî'nin, ünlü sanatçı [Leonardo da Vinci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leonardo_da_Vinci)'ye ilham kaynağı olduğu düşünülür.[^10][^11] Sibernetik alanının en büyük dâhisi olarak kabul edilen, [fizikçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fizik%C3%A7i), [robot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robot) ve [matris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matris_%28matematik%29) ustası Cezerî, [Cizre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizre)'de doğup yine orada ölmüştür. Cizre ve [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r) bölgesinde yaşamış olan ve dünya literatüründe de çok önemli bir yere sahip olan bu bilim insanı, yaklaşık 50 mekanik cihazı ve bunların nasıl inşa edileceğine dair talimatları tanımlamıştır. Bunlar arasında daha çok *filli su saati* icadıyla tanınmaktadır.[^12] ## Etnik kökeni Cezerî'nin hayatına ilişkin detaylı bilgileri veren [Cizre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizre)li araştırmacı yazar Abdullah Yaşın, ondan *Cizreli büyük *[*Kürt*](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)* mucit* olarak söz etmekte ve Cezerî'nin ana dili olan [Kürtçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrt%C3%A7e) dışında [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) ve [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) bildiğini belirtmektedir. Bilim insanı ve yazar Toygar Akman, akademisyen ve bilim tarihçisi Zekai Şen ve yabancı kaynaklardan da [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) mühendis Miomir Vukobratović, Cezerî'den [*Türk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)* mucit* diye bahsetmektedir. Bilim insanı Francis Charles Moon ve kimi araştırmacının iddiasına göre ise [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) mucittir.[^13] Yabancı kaynaklarda, genellikle [bilim tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim_tarihi)ne ilişkin kaynaklara bakıldığında, etnik kökene fazla bir vurgu yapılmamaktadır. [Yakın Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yak%C4%B1n_%C3%87a%C4%9F) öncesi bilim döneminden daha çok [Uzakdoğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzak_Do%C4%9Fu), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in), [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_tarihi), [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_tarihi), [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_tarihi) (veya Arap) ve [Orta Çağ Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F_Avrupas%C4%B1%27nda_bilim) olarak anılmaktadır. Nitekim anılan kaynaklarda Cezerî, bir [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) mucidi veya çoğunlukla bir [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) bilgini olarak anılmaktadır.[^14] ## Hayatı Cezerî, 1136 yılında [Cizre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizre)'nin Tor mahallesinde doğdu.[^15] Öğrenimini Camia Medresesi'nde tamamlayarak, [fizik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fizik) ve [mekanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekanik) alanlarında yoğunlaştı ve pek çok ilke ve buluşa imza attı.[^16] Cezerî, babası gibi, [Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve [Güneydoğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da [vasal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasal_devlet) olarak hüküm süren [Artuklu Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artuklu_Beyli%C4%9Fi)'nin [Mardin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mardin) kolunun ikametgâhı olan Artuklu Sarayında başmühendislik yaptı. Ardından [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) [Zengi Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeng%C3%AEler)'na ve [Eyyubiler Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyy%C3%BBb%C3%AEler) Sultanı [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE)'ye hizmet etti. Batı yazınında MÖ 300 yıllarında [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) matematikçi [Archytas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arhitas) tarafından buharla çalışan bir [güvercin](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCvercin) yapılmış olduğu belirtilse de, robotik alanında bilinen en eski yazılı kayıt, Cezeri'ye aittir. Bir çalışmaya göre Cezerî, bir [zanaat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zanaat)kâr geleneğinin parçasıydı ve bu nedenle bir mucitten daha çok, cihazların teknolojisinden ziyade işçiliğine ilgi duyan bir mühendisti. Makineleri genellikle teorik hesaplama yerine [deneme yanılma yoluyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deneme_yan%C4%B1lma_y%C3%B6ntemi) ortaya çıkardı. Dünya bilim tarihinde, bugünkü [sibernetik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibernetik) ve [robot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robot) bilimi konusunda önemli çalışmalar yapan ilk bilim insanı olan Cezeri'nin yaptığı otomatik makineler, günümüz mekanik ve sibernetik bilimlerinin temel taşlarını oluşturmaktadır. "Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar" (*El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati'l Hiyel*) adlı eserinde 50'den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösteren Cezeri, tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını söylemektedir. Bu kitabın özgün kopyası günümüze kadar ulaşamadıysa da, bazı kopyaları [Kuzey Amerika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Amerika) ve [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'daki bazı kütüphaneler ve müzelerde bulunmaktadır. Kendisi tarafından yazılmış birkaç icadını anlatan orijinal eserleri ise dünyanın çeşitli yerlerinde bulunmaktadır. Günümüze ulaşmış en eski el yazması, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da bulunan [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'ndaki *"Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap"* adlı eseridir.[^17] Diğer eserleri ise [Bodleian Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bodleian_K%C3%BCt%C3%BCphanesi), [Leiden Üniversitesi Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leiden_%C3%9Cniversitesi_K%C3%BCt%C3%BCphanesi), [Chester Beatty Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Chester_Beatty_K%C3%BCt%C3%BCphanesi) ve Avrupa'nın birkaç başka kütüphane ve müzesinde bulunmaktadır.[^18][^19][^20] ### Çalışmaları ve sistemleri ![Cezeri'nin abdest otomatı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Al-Jazari_-_The_Basin.jpg) *Cezeri'nin abdest otomatı (user:Grenavitar, public-domain)* Cezeri'nin kısaca [*Kitab-ül Hiyel*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitab-%C3%BCl_Hiyel) adıyla bilinen eseri, altı bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam ([su saati](https://turkipedia.org/tr/wiki/Su_saati)) ile finkanların ([kandil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kandil)li su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında 10 şekil, ikinci bölümde çeşitli [kap-kacakların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap_kacak) yapılışı hakkında 10 şekil, üçüncü bölümde [hacamat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kupa_tedavisi) ve [abdest](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdest)le ilgili [ibrik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brik) ve tasların yapılması hakkında 10 şekil, dördüncü bölümde havuzlar ve [fıskiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1skiye)ler ile müzik [otomat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otomat)ları hakkında 10 şekil, beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil, altıncı ve de son bölümde ise birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer almaktadır. Teorik çalışmalardan ziyade pratik ve el yordamıyla deneysel çalışmalar yapan Cezeri'nin kullanmış olduğu bir başka yöntem de, yapacağı cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa edip [geometri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geometri) kurallarından yararlanmaktı. İlk [hesap makinesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hesap_makinesi)nden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı. Cezeri, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) mekanikçi Jacquard'ın otomatik dokuma tezgâhından yaklaşık 600 yıl önce, değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik bir hizmetçiyi geliştirdi. Bazı makinelerinde ise hidromekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezeri, bazılarında da [şamandıra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamand%C4%B1ra_%28d%C3%BCzenek%29) ve [palanga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makara)lar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve [basınç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bas%C4%B1n%C3%A7) etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cezeri'nin [otomasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otomasyon) konusundaki en önemli katkılarından birisidir. Fizikçi ve mekanikçi Cezerî'nin diğer bir ünlü eseri de, [Diyarbakır Ulu Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r_Ulu_Camii)'nin ünlü [güneş saati](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F_saati)dir. ### Filli su saati ![Filli su saati, Cezeri'nin en ünlü ve en çok duyulan icadıdır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/76/Al-jazari_elephant_clock.png) *Filli su saati, Cezeri'nin en ünlü ve en çok duyulan icadıdır. (Al-Jazari, public-domain)* Bundan dokuz asır önce Cezeri, insanlığın çeşitliliğine ve o dönemde [İspanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanya)'dan [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya kadar yayılan [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ın evrenselliğine duyduğu hayranlığını göstermek için oldukça ayrıntılı olan *Filli Su Saati*ni tasarlamıştı. Cezeri bu düzeneğine [Arşimet su prensibi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C5%9Fimet_prensibi), [Hint](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hintler) saati ve Hint [fil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fil)i, [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) figürleri, [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) [Zümrüdüanka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simurg)sı, [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) halısı ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) [ejderlerini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ejderha) takviye etmişti ve görsellik olarak da bayağı ayrıntılı ve muazzam bir eser yaratmıştı. Fil figürü kraliyet ve soyluluğu, Zümrüdüanka yeniden doğuşu, Çin ejderinin ise güç ve yenilmezliği simgelediği tahmin edilmektedir.[^21] Bu icat, dönemine göre büyük bir başarıydı. Düzenekteki kale üzerindeki şahsiyetin [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE) olduğu, Cezerî'nin ona duymuş olduğu saygıyı ifade etmek için kullandığı düşünülmektedir.[^22] Cezeri'nin bu düzeneği şöyle çalışmaktadır: Filin karnında bir su tankı bulunuyor. Onun içinde de zamana bağlı olarak batan bir kap var. Kazanılan bu hareket sayesinde bir top harekete geçip düzeneğin tepesindeki [şahin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahin)in gagasına gidiyor. Oradan da ağırlığa duyarlı bir [ejderin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ejderha) ağzına düşüyor. Ejder topu bırakınca, kabın içinden bir su sesi geliyor ve bu ses sayesinde de yarım saatin geçtiği anlaşılıyor.[^23] Düzenek, yarım saate göre ayarlanmıştır. Filli su saatinin orijinalinin üç katı büyüklüğünde olan modern bir modeli, dünyanın en büyük alışveriş merkezi olan [Dubai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dubai)'deki [İbn Battûta](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0bn_Battuta) Alışveriş Merkezi'nde bulunur. Orijinalinin neredeyse üç katına yakın olan 7 metre yüksekliğiyle bu model, 4.5 metre uzunluğa, 1.7 metre ene ve 7.5 ton ağırlığa sahiptir.[^24] ## Eserleri - *Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya* ([Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a): الجامع بين العلم والعمل النافع في صناعة الحيل, *Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya*) 1206 yılında bu eserini tamamlamıştır. - *Kitâb-ül-Câmi Beyn-el-İlmi vel-Amel-in-Nâfî fî Sınâat-il-Hiyel*, ([Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a): بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ, *El Câmi-u’l Beyn’el İlmî El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati’l Hiyel*) "Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar" olarak adlandırılmıştır. ## Konuyla ilgili yayınlar - Al Jazari's Book – The Book Of Knowledge Of Ingenious Mechanical Devices - Google Play Book: https://play.google.com/store/books/details?id=dLdxDAAAQBAJWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20160621115312/https://play.google.com/store/books/details?id=dLdxDAAAQBAJ |tarih=21 Haziran 2016 - Donald R. Hill, *The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by Ibn al-Razzaz al-Jazari*, 1974.[http://books.google.com/books?id=jGShLU3xKsgC](http://books.google.com/books?id=jGShLU3xKsgC) - Al-Jazarí, *The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices: Kitáb fí ma'rifat al-hiyal al-handasiyya*, Springer, 1973 edition.[https://www.amazon.com/gp/product/9027703299](https://www.amazon.com/gp/product/9027703299) - Sevim Tekeli, Melek Dosay ve Yavuz Unat, *Cezeri, el-Câmi beyne’l-İlm ve’l-Amel en-Nâfi Fî Sınaâti’l-Hiyel,* Türk Tarih Kurumu, 2002. [^1]: Hayes, John Richard, 1983. The Genius of Arab Civilization:Source of Renaissance. 2nd edition. p. 205. MIT Press. [^2]: Ceccarelli, Marco, 2007. Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies. Vol. 1. P6. Springer. [^3]: Marco Ceccarelli, 2007 Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies. Part.2. [^4]: Dr. Norman SMITH, 1974 The Arabian Legacy.New Scientist, April 4, 1974 ISSN 0262-4079. [^5]: The Cambridge History of Egypt, 1998 Historiography of the Ayyubid and Mamluk epochs Vol.1. Cambridge University Press. [^6]: Muḥammad ibn Mūsā ibn Shākir, 850 Kitáb Al-Hiyal كتاب الحيل.Traslated and annotated by Donald R. Hill, 1978 [^7]: Li Guo, 1998 Early Mamluk Syrian Historiography. Vol.1. [^8]: Biographical Dictionary of the History of Technology Al-Jazari, Ibn Al-Razzaz [^9]: al- Jazarī, Badīʿ al-Zamān. BRILL; Encyclopaedia of Islam, THREE, 2018. [^10]: Aleksandr D. Knyž, 1999 Ibn ʻArabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. [^11]: Al Jazari. Britannica. [^12]: Arşivlenmiş kopya. [^13]: Arşivlenmiş kopya. [^14]: Arşivlenmiş kopya. [^15]: Information, Reed Business. New Scientist. Reed Business Information, 4 Nisan 1974. [^16]: Çirak, Bekir. Mekatronik Biliminin Öncüsü İsmail El - Cezeri. 17 Mayıs 2016, s. 175-194. [^17]: al- Jazarī, Badīʿ al-Zamān. BRILL; Encyclopaedia of Islam, THREE, 2018. [^18]: al- Jazarī, Badīʿ al-Zamān. BRILL; Encyclopaedia of Islam, THREE, 2018. [^19]: The Mechanical Engineer: Abu’l –‘Izz Badi’u’z – Zaman Ismail ibnu’r – Razzaz al Jazari. Universiti Teknologi Malaysia. [^20]: The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices. Springer, Dordrecht, 1974. [^21]: Arşivlenmiş kopya. [^22]: 9 asır önce icat edilen Filli Su Saati nasıl çalışıyordu?. [^23]: 9 asır önce icat edilen Filli Su Saati nasıl çalışıyordu?. [^24]: 9 asır önce icat edilen Filli Su Saati nasıl çalışıyordu?.