Cemaleddin Efganî

Cemaleddin Efganî veya Cemalettin Afganî (Farsça: جمال‌‌‌الدین افغانی; Kasım 1838 - 9 Mart 1897,^{[1]Armstrong, Karen. "A History of God", Random House Publishing, s. 363} İstanbul), 19. yüzyıl fikir ve siyaset insanlarından biri olan Müslüman aktivist ve düşünür.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466[3]Landau, Jacob. "Pantürkizm", Sarmal yayınları, s. 65} İslami modernizmin^{[4]Jamal ad-Din al-Afghan. Jewish Virtual Library.[5]Sayyid Jamal ad-Din Muhammad b. Safdar al-Afghan (1838–1897). Center for Islam and Science, 2002.} kurucularından ve ümmet birliğinin savunucularındandır.^{[6]Ludwig W. Adamec, Historical Dictionary of Islam (Lanham, Md.: Scarecrow Press, 2001), p. 32}

Milliyeti ve mezhebi

Doğum yeri, milliyeti ve mezhebi özellikle muhalifleri arasında sürekli tartışma konusu olmuştur. İranlı ve Şii olduğunu savunanlar; onun, Hemedan'daki Esedabad'da doğduğunu ve burada akrabalarının bulunduğunu, İran'la ilgili faaliyetlerinin önemli bir seviyede olduğunu, Farsçayı düzgün telaffuz ettiğini, pederinin adının Safder olduğunu ileri sürerek yeğeni olduğunu iddia eden Mirza Lütfullah Han'ın eserine ve İranlı bir dostuna bıraktığı evraklarına dayanarak bu iddialarını delillendirmişlerdir.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466}

Afganistanlı ve Sünni olduğunu savunanlar ise; onun Afganistan'ın doğusundaki Kuner kasabasının Esedabad köyünde doğduğuna, Efganî'nin yazılı ve sözlü ifadelerinde açıkça Afganistanlı olduğunu belirttiğine, Afganistan tarihi ile ilgili kitap yazdığına, bu ülkede akrabalarının bulunduğuna ve bazı arşiv belgelerinde Afganistanlı olduğuna dair kayıtların olduğuna dayanmaktadırlar.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466}

Efganî, Ahmet Ağaoğlu'na kökeni hakkında şu açıklamayı yapmıştır: "Benim babam ve annem aslen Meragalı'dır, fakat sonra Hemedan'a gelmişler, ben Hemedan'da doğdum. Fakat ben daha süt emerken babamın işleri bozulduğu için Afganistan'a hicret mecburiyetinde bulunmuşuz."^{[7]Ağaoğlu Ahmed, "Siyasiyat: Türk Alemi", TY, 1/3 (1328). s. 70-74, 200} Bu açıklama Azerbaycan Türk'ü olduğu iddiasını desteklemektedir.

Efganî'nin İranlı olduğunu iddia edenler, bu konuda detaylı araştırmalar yapmış olan Nikki Keddie, Elie Kedourie, Huma Pakdamen ve A. Kudsizade gibi araştırmacılardır. Efganî'nin Afganistanlı ve Sünni olduğunu iddia edenler arasında ise, bazı Batılı araştırmacılar ile bir kısım öğrenci ve yakınları bulunmaktadır. Bunlar arasında Emir Şekib Arslan, Muhammed Abduh, Reşid Rıza, Corci Zeydan, Haydar Bammat, Ferid Vecdi, Edib İshak, Mahmud Kasım gibi yazar ve araştırmacılar yer almaktadır.

Yaşamı

On sekiz yaşına kadar Kâbil'de kalan Efgani, ilk öğrenimini alim babasından aldı.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Ülkenin tanınmış alimlerinden çeşitli alanlarda dersler aldı ve daha sonrasında eğitimi için Hindistan'a gitti.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Daha sonra Efgani hac sebebiyle gerçekleştirdiği yolculukta çok sayıda ülkeye de uğradı ve farklı kesimlerden insanlarla tanıştı.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} 1857'de Mekke'ye ulaşarak hac ibadetini yerine getirdi. Hac seyahatinden sonra Afganistan'a dönen Efgani, Dost Muhammed Han'ın iktidarında devlet hizmetine girdi.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Dost Muhammed Han'ın 1863 yılında ölmesi üzerine ortaya çıkan iktidar mücadelesinden sonra Efgani önemli bir göreve getirildi.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Hindistan'a geçiş yapan Efgani'nin buraya gelişi kısa bir zamanda duyulunca büyük bir ilgiyle karşılaştı ve ona gösterilen büyük ilgiden rahatsız olan İngiliz yönetimi Efgani'nin derhal ülkeyi terk etmesini bildirdi.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Bunun üzerine Efgani, İngilizleri hedef alan bazı sözler söyledi. 1871 yılında Kahire'ye giden Efgani orada büyük bir ilgiyle karşılaşınca Mısır'da kalmaya karar verdi.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Mısır'daki ikameti boyunca dersleri Ezher'den ziyade kendi evinde veriyor ve Posta Kahvehanesi'nde sohbetler yapıyordu.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Efgani'nin dersleri başlangıçta ilmi konudaydı ancak zamanla buna siyaset de dahil oldu.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Kötü idaresiyle devleti borçlandırdığı ve bu nedenle ülkenin bağımsızlığını tehlikeye attığı gibi gerekçelerle Hidiv İsmail Paşa'nın muhalifi oldu.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Mason localarının faaliyetleri ve etkileri hakkında bilgi edinen Efgani, kendi amaçları doğrultusunda İskoç mason locasına girdiyse de bu locanın siyasete karışmak istememesi nedeniyle çıkan tartışma neticesinde locadan ihraç edildi.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Bunun üzerine French Grand Orient'a bağlı millî bir loca kurdu ve bazı alim ve devlet adamları da dahil tanınmış bazı kimseler bu locaya girdiler.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466}

Efgani'nin faaliyetlerinden rahatsızlık duyan İngilizler onu ülkeden kovdurmaya çalıştı ve konsolosları aracılığıyla konu hakkında hidivle görüştüler.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Hidiv hükûmeti de 1879'da yayımladığı bir resmî tebliğ ile Cemaleddin-i Efgani'nin ülkeden çıkarılmasını emretti.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466}

Efgani tekrar Hindistan'a gitti ve Haydarabad'da tabiatçılığa reddiye konulu bir eser yazdı.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466} Efgani, Seyyid Ahmed Han'ın tabiatçılık konusundaki görüşlerini eleştiriyordu.^{[8]Kara, İsmail. "Türkiye'de İsmalcılık Düşüncesi", Cilt: I, Dergah yayınları, s. 36} Bu gibi görüşlerin yayılması nedeniyle İslam birliğinin zarar gördüğünü ve bu durumdan da İngilizlerin yararlandığını düşünüyordu.^{[2]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 10, s. 456-466[9]el-Urvetü’l-vüskā, s. 46, 412-417}

Vefatından sonra (9 Mart 1897), Osmanlı Sarayının özel izniyle, İstanbul'un, Maçka semtinde bulunan Osmanlı Mezarlığına defnedildi.^{[10]1-‘Cemaleetin Afgani Üzerine Makaleler- Yazar: Malatyalı Muhammed Reşad. 2- Malumat Dergisi(Osmanlıca)- S. 20. Yıl:1896} 1944 yılında Afganistan hükûmetinin isteği üzerine kemikleri bu ülkeye nakledildi.^{[11]TDV İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı, s. 459.}

Görüşleri

İslami farkındalığı aşılayan Efgani, Müslümanların yaşadığı topraklarda yabancı hakimiyetine karşı gelen sömürge karşıtı bir aktivistti.^{[12]Kassir, Samir. "Arap Talihsizliği", İletişim yayınları, s. 58} Müslümanlara uyuşukluklarından kurtulma ve kendi özlerine yeniden sahip çıkma çağrısında bulunarak ülke ülke dolaştı.^{[13]Esposito, John L. İslam Tehdidi Efsanesi, Ufuk yayınları, s. 113} İngiliz idarecilerin gözünde Efgani bir baş belasıydı.^{[13]Esposito, John L. İslam Tehdidi Efsanesi, Ufuk yayınları, s. 113} İngilizler'e nefretle bakan Efgani, İslam alemini Avrupalı devletlerin baskısından kurtarma kararlılığında olmakla birlikte başarılı olunabilmesi için Avrupa'daki bilim ve teknoloji eğitiminin alınması gerektiğine inanıyordu.^{[14]Aslan, Reza. "Tanrı Yoktur Allah'tan Başka", Okuyan Us yayınları, s. 318-320[15]Lutskiy, Vladimir Borisoviç. Arap Ülkelerinin Yakın Tarihi, Yordam yayınları, s. 188} Zira ona göre Batı her ne kadar İslam alemine saldırganlık gösteren bir düşman olsa da aynı zamanda yeniden güçlü bir toplum kurulmasına giden yolda üzerinde durulması gereken bir örnekti.^{[16]Cambridge Resimli İslam Ülkeleri Tarihi, editör: Francis Robinson, Kitap yayınları, s. 145} İslam'ın pozitif bilimlere karşıt bir tutumu olmadığını ifade ediyordu.^{[17]Mardin, Şerif. "Türkiye'de Din ve Siyaset", İletişim yayınları, s. 17} Diğer birçok modernist düşünür gibi o da Müslümanların kendi istikballerinden sorumlu olduklarını vurguluyordu. Ona göre Müslümanlar çağdaş bilimlerle ilgilenmeye karşı gelen ve "İslamın gerçek düşmanları" olduklarını böylelikle gösteren tutucu ulemanın tesirinden kurtarılmalıydı.^{[16]Cambridge Resimli İslam Ülkeleri Tarihi, editör: Francis Robinson, Kitap yayınları, s. 145} Efgani'ye göre İslam yasa ve teolojinin ötesinde büyük bir medeniyetti. Çünkü ona göre Batı'nın entelektüel temelleri İslam'dan alınmaydı.^{[14]Aslan, Reza. "Tanrı Yoktur Allah'tan Başka", Okuyan Us yayınları, s. 318-320} Emperyalizm karşıtlığı ve İslam birliği fikri onun bıraktığı mirasın en önemli unsurları oldu.^{[13]Esposito, John L. İslam Tehdidi Efsanesi, Ufuk yayınları, s. 113[18]Cleveland, William L. "Modern Ortadoğu Tarihi", Agora Kitaplığı, s. 141}

Efgani, Rıza Nur'un Türk Tarihî eserinde aktardığı üzere şöyle demekteydi:^{[19]Rıza Nur, Türk Tarihi, 1. Cilt. Kutluğ Yayınları, s. 184.}Bu Avrupalılardır ki, Türkler İstanbul'u alınca «din elden gidiyor!» diye korkup eğitim ve sanata sarılmışlardır. Böylece Doğu'ya üstün gelmişlerdir. Müslümanlar Sünnilik ve Şiiliği kaldırmalıdırlar. Yazı ve imlayı iyileştirmeli, dinde yenilik yapılmalıdır. Haçlı zihniyeti halen sünnektedir. Asya ve Avrupa sorunu vardır. Onlar bizim servetimizi almak, yurdumuzu sömürge ve bizi köle yapmak istiyorlar. Onlar Müslümanlara millet demezler. Onların gözünde hukuken bir şeyimiz yoktur. Bize vahşi derler. Müslümanlar arasına anlaşmazlıklar sokarlar. Osmanlı Devleti'ni Müslümanlığa direk olduğundan yıkmaya çalışırlar. Japonlar da «Din gidiyor!» diye gayrete gelip uygarlaştılar. Türk Müslümanlık direği olduğundan bütün Müslümanlar ona ve Pantürkizm'e hizmet etmekle yükümlüdürler.

el-Urvetü'l Vüska

1882'de Mısır'ın İngilizlerce işgal edilmesinden iki yıl sonra Efgani, Müslümanların esaretine son vermeyi ve İngiliz işgaline karşı gelmeyi hedefleyen el-Urvetü'l Vüska dergisini çıkardı.^{[20]Taslaman, Caner. Küreselleşme Sürecinde Türkiye'de İslam, Türkiye yayınları, s. 77} Her ne kadar kendini gazete olarak tanıtsa da yayın formatına bakıldığında daha ziyade bir dergi olarak sayılmaktadır. İslami reform çağrısı yapan derginin ilk sayfasında Cemaleddin Efgani derginin siyasi müdürü, Muhammed Abduh ise başyazar olarak geçiyordu.^{[21]TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 42, s. 186[22]Hourani, Albert. "Batı Düşüncesinde İslam", Doruk yayınları, s. 148} Derginin İngiliz yayılmacılığına yönelik eleştirileri nedeniyle Hindistan ve Mısır'da dağıtımı ve bulundurulması yasaklanmış ancak yine de muhtelif yollarla okuyucusuna ulaştırılmaya çalışılmıştır.^{[21]TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 42, s. 186} Toplam on sekiz sayı çıkan derginin her ne kadar ömrü kısa sürse de İslam alemine ciddi bir etkisi olmuştur.^{[21]TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 42, s. 186}

Ayrıca bakınız

• Müslüman Kardeşler

• Seyyid Kutub

• Ebu'l A'lâ el-Mevdudî

• Reşid Rıza

• Muhammed Abduh

• Hasan el-Benna