# Cemal Paşa
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Cemal Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0)
* (Template:Neifeless colorizations, public-domain)*
- **Doğum yeri:** Midilli, Osmanlı İmparatorluğu
- **Ölüm yeri:** Tiflis, Transkafkasya SFSC
- **Mezaryeri:** Karskapı Şehitliği, Erzurum
- **Ölüm sebebi:** Suikast
- **Bağlılığı:** Osmanlı İmparatorluğu; Afganistan Emirliği (1920-1922)
- **Hizmet yılları:** 1893-1918
- **Rütbesi:** 62x62pik Birinci Ferik
- **Komuta ettikleri:** 2. Ordu; 3. Ordu; 4. Ordu
- **Birimleri:** Bahriye Nazırlığı
- **Savaşları:** Makedonya Mücadelesi; 31 Mart Olayları; Balkan Savaşları; Bâb-ı Âli Baskını; I. Dünya Savaşı; Suriye-Filistin Cephesi; Birinci Kanal Harekâtı; İkinci Kanal Harekâtı; Eriha'nın İşgali
- **Hizmet dalı:** Osmanlı Kara Ordusu
- **Takma adı:** Kasap Cemâl, El Cezzar, Seffah Cemâl
- **Dini:** İslam
- **Çocukları:** 5
- **Eşi:** Seniha Hanım
- **Annesi:** Binnaz Hanım
- **Babası:** Mehmed Nesib Efendi
**Ahmed Cemâl Paşa** (6 Mayıs 1872, [Midilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midilli_%28ada%29) - 21 Temmuz 1922, [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis)), [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [siyasetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset%C3%A7i) ve [asker](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker), [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) döneminde [İttihat ve Terakkî Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'nin üç liderinden biridir. Özellikle [''Üç Paşalar İktidarı''](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_Pa%C5%9Falar) olarak da bilinen, 1913-1918 yılları arasında [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun iç ve dış siyasetinin belirlenmesinde etkin rol oynamıştır. 10 Mart 1914[^1] ve 14 Ekim 1918 tarihleri arasında [bahriye nâzırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahriye_Nez%C3%A2reti), 5 Ocak 1914[^2] (24 Şubat 1914'e[^3] kadar vekâleten) ve 10 Mart 1914[^4] tarihleri arasında ise [nâfia nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti) görevini üstlenmiştir. [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Suriye-Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'nin komutanı olarak görev yaptı. Ermenileri çoğunlukla Suriye'ye göç ettirten [Tehcir Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu)'nun mimarlarından biridir.[^5]
## Gençliği ve eğitimi
Askerî [eczacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eczac%C4%B1) Mehmed Nesib Efendi'nin ve Binnaz Hanım'ın oğludur.[^6] 1890'da [Kuleli Askeri İdadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuleli_Asker%C3%AE_Lisesi)'nden, 1893'te [Harbiye Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu)'nden mezun oldu. 28 Ocak 1895'te [kurmay yüzbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCzba%C5%9F%C4%B1) olarak orduya katıldı.
*Cemal Paşa ve eşi Seniha Hanım. (public-domain)*
Önce genelkurmay 1. şubesinde görev aldı. 1896'da [2. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'ya bağlı [Kırklareli](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rklareli) istihkâm inşaat şubesine atandı. Ertesi yıl [kolağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kola%C4%9Fas%C4%B1) (önyüzbaşı) oldu.
1898'de Selanik'teki [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'ya redif fırkası ([tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCmen)i) [kurmay başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurmay_ba%C5%9Fkan%C4%B1) olarak atandı. Selanik'te iken o sırada gizli bir örgüt durumundaki İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ne girerek cemiyetin askeri kanadının örgütlenmesiyle görevlendirildi. 1899'da [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'te Seniha Hanım'la evlendi.
1905'te [binbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Binba%C5%9F%C4%B1) oldu. Ertesi yıl [Rumeli Demiryolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_Demiryolu) müfettişliğine getirildi. Bu görevi sırasında İttihat ve Terakkî Cemiyeti'nin [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)'de örgütlenmesinde etkin rol oynadı; cemiyetin [bölük](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6l%C3%BCk_%28asker%C3%AE_birim%29) adı verilen yerel birimlerini oluşturdu. 1907'de [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) kurmay heyetine atandı. Burada [Binbaşı Ali Fethi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) ve [Kolağası Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ile birlikte çalıştı.
## İkinci Meşrutiyet
İkinci Meşrutiyet'in ilanının (1908) ardından Selanik'teki İttihat ve Terakkî Cemiyeti genel merkezi tarafından İstanbul'a gönderilen on kişilik temsil heyetinde yer aldı. Ardından cemiyetin genel merkez üyeliğine seçildi. Aynı yıl [kaymakamlığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaymakam_%28r%C3%BCtbe%29) ([yarbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarbay)) yükseltilerek [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya gönderilen *Heyet-i İslâhiye* üyeliğine getirildi.
[31 Mart Olayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)'nın (13 Nisan 1909) çıkması üzerine [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a dönerek [Yeşilköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C5%9Filk%C3%B6y)'de ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilen [Hareket Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu)'na katıldı. Ayaklanmanın bastırılmasının ardından [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar) muhafızlığına atandı (Mayıs 1909).
31 Mart Olayından kısa bir süre sonra [Çukurova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ukurova)'da patlak veren [Ermeni ayaklanmasını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_isyanlar%C4%B1) denetim altına almak üzere [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana) valiliğine getirildi (8 Ağustos 1909). 1910 sonlarında hastalandığı için İstanbul'a döndü.
Ağustos 1911'de [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) aşiretlerinin çıkardığı ayaklanmaları bastırmak üzere [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) valiliğine atandı. [İttihatçılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)ın desteğindeki [Mehmed Said Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Said_Pa%C5%9Fa) hükûmetinin istifa etmesi üzerine, Temmuz 1912'de bu görevinden ayrılarak İstanbul'a döndü.
Bir süre sonra [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya) Redif Fırkası komutanı oldu. Ekim 1912'de [miralay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Miralay)lığa ([albay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay)) yükseldi. Kasım 1912'de tümeniyle [Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'na katıldı. [Pınarhisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C4%B1narhisar)-[Vize](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vize)'de [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'a karşı ağır bir yenilgiye uğrayınca fırkası ile birlikte [Çatalca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87atalca)'ya çekildi. Aralık 1912'de İstanbul menzil müfettişi ve ordu idare reisi oldu.
## Bâb-ı Âli Baskını
*261x261pik (İkdam, public-domain)*
*416x416pik (Servet-i Fünun Dergisi, public-domain)*
[Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) (23 Ocak 1913) olarak bilinen hükûmet darbesinin ardından İttihatçılar başa geçince İstanbul muhafızlığına getirildi. Bu görevi sırasında İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ne karşı gelişen muhalefeti bastırarak partinin yönetimine destek sağlamaya çalıştı. Aynı yıl Bulgarlarla yapılan barış görüşmelerine askeri üye olarak katıldı.
İstanbul muhafızlığının kaldırılması üzerine [1. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutan vekili oldu. Aralık 1913'te [mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva)lığa ([tuğgeneral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Fgeneral)) yükseldi.
26 Şubat 1914'te [nafia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti) (bayındırlık), 11 Mart 1914'te [Bahriye Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahriye_Nez%C3%A2reti)na atandı. Bahriye Nezareti'nde ve donanmada yeni düzenlemeler yaptı.
Öteden beri [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) yanlısı olarak bilinen Cemâl Paşa, I. Dünya Savaşı öncesinde [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa)'nın desteğini kazanmak amacıyla Fransa'ya gitti. Ama siyasal ittifak sağlayamadı ve bunun üzerine [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yanlısı [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ve [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) ile birlikte 2 Ağustos 1914'te yapılan [Osmanlı-Alman İttifakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1)'nı isteksizce destekledi.
## I. Dünya Savaşı
*Lut Gölü sahilinde (3 Mayıs 1915). (American Colony (Jerusalem). Photo Department, photographer, public-domain)*
*SMS Goeben’de, 1914. (public-domain)*
*Kudüs’e giren Avusturya askerlerini teftiş eden Cemâl Paşa (1916). (American Colony Photo Department, public-domain)*
*El-Hindiye Barajı, Hilla. (German photographer., public-domain)*
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesi üzerine bahriye nazırlığının yanı sıra [2. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutanı olarak görevlendirildi. Kısa bir süre sonra, Kanal Seferi için görevlendirilen 4. Ordu Kumandanı [Halepli Zeki Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeki_Kola%C3%A7)'nın, bu seferden başarı elde edilemeyeceğini iddia ederek görevden affını istemesi üzerine görev, [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) tarafından Cemal Paşa'ya teklif edildi ve böylece Filistin'deki [4. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/4._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutanlığına atandı (Kasım 1914).[^7] 1915'te [Ferikliğe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk) ([Korgeneral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korgeneral)) yükseldi. [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hidivli%C4%9Fi)'ı [İngilizlerden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) alarak [Süveyş Kanalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvey%C5%9F_Kanal%C4%B1)'nı kontrol altına alma ve İngilizleri bölgeden uzaklaştırmayı amaçlayan [Kanal Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanal_Harek%C3%A2t%C4%B1)'ni komuta etti. Enver Paşa, bu harekâtın aynı zamanda İngilizlerin Hint ordusunu Mısır'da meşgul ederek [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'na yapabilecekleri bir çıkarma harekâtını engellemeyi amaçladığını ifade etmişti.[^8] Ancak, Osmanlı kuvvetleri [lojistik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lojistik) zorluklar, çöl koşulları ve İngiliz savunması nedeniyle ağır kayıplar verdi ve geri çekilmek zorunda kaldı.
1916'da Enver Paşa'yı devirmek için darbe planladığı ama sonra korkarak bundan vazgeçtiği söylenir ([Falih Rıfkı Atay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falih_R%C4%B1fk%C4%B1_Atay)'ın anılarında geçer).
Bunu Filistin Cephesi'ndeki başka yenilgiler izledi. Gittikçe kötüleşen durumu düzeltmek amacıyla Temmuz 1917'de [Yıldırım Ordular Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu) kurularak 4. Ordu kaldırıldı. Cemâl Paşa da göstermelik bir görev olan [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve Batı Arabistan orduları genel komutanlığına ([Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye), Filistin, [Hicaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz), [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen) ve [Asir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asir_B%C3%B6lgesi) bölgesi komutanlığı) atandı ve [ferik-î evvel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk-i_evvel) ([Orgeneral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orgeneral)) rütbesine yükseltildi. 1918'de bölgenin denetimi [Yıldırım Orduları Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu)'na verilince bu görevden de alındı. Cemâl Paşa Suriye'de bulunduğu sırada [Halide Edib Adıvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halide_Edib_Ad%C4%B1var)'la birlikte çeşitli toplumsal hizmetlerin ve [bayındırlık etkinliklerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bay%C4%B1nd%C4%B1rl%C4%B1k_hizmetleri) yaygınlaştırılması için çalıştı; yörenin [arkeoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arkeoloji)k özellikleriyle yakından ilgilendi. Suriye'deki [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) arkeologlara ([Theodor Wiegand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Theodor_Wiegand)), *Suriye ve Filistin ve Garbi Arabistan Âbidât-ı Atikası* (Suriye, Filistin ve Batı Arabistan'daki Eski Anıtlar) adlı bir eser hazırlattı.
### Arap isyancılarına olan tavrı
Cemal Paşa, Arap ileri gelenleri arasında ortaya çıkan siyasi hoşnutsuzluğa ve düşmanca yönelimlere karşı başta uzlaşmacı bir yol izledi. Bu bağlamda bölgedeki [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29) kaynaklı olan [Arap milliyetçiliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fi) yanlısı yayınlar yapan gazete ve dergilerin bölgeye sokulmasını yasakladı. Dostluk mesajı vermek amacıyla [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Kerbela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerbela), [Necef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necef) ileri gelenleriyle bölgedeki Arap şeyhlerine, [Hicaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz)'daki İbnür Reşid ve İbni Suud'a, [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen)'deki [İmam Yahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahya_Muhammed_Hamideddin)'ya mektuplar gönderdi ve [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) ulemasında bazı kişilerle yakın dostluklar kurdu. Paşa, [otoriter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otoriteryanizm) yönetim şeklini, [Halife](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)'ye bağlılığı, [Cihat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihat)'ı ve [vatanseverliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yurtseverlik) ön plana çıkararak Arapları kazanmaya çalıştı.[^9] Bazı Arap milliyetçisi aracılığıyla edebiyat etkinlikleri düzenleyerek Arapların desteğini kazanmaya çalışmış, bu etkinliklerde Arap tarihi
üzerine yapılan konuşmaları ve Arapları öven şiirleri dinlemiştir.[^10] Arap azınlığı memnun etmek için savaş yükümlülüklerinden muaf tuttu ve kendilerinden satın alınacak her ürünün ücretinin peşin ödeneceği güvencesi verdi. Bu faaliyetlerle bölge halkının sempatisini kazanmış; bölge halkı, devleti destekleyen gösteriler bile yapmıştı.[^11] Sonrasında, Mayıs 1915'te, bazı Mısır gazetelerini ele geçirdiğinde [Arap ihtilalcileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Ayaklanmas%C4%B1) amaçlarından vazgeçmemiş olduklarını anladı. En önemli gelişmeler Haziran sonunda yaşandı. İlk olarak, [IV. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/4._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) [Müftü](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCft%C3%BC)sü [Şeyh Esad Şukayr](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Esad_%C5%9Eukayr)'ın bazı ihtilalcilerin devlete karşı durmaları hakkında kesin konuşması ve daha sonra IV. Ordu İstihbarat Şubesinin Mısır'dan [Said Şükrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC)'ye yönelik yazılan 20 Ağustos 1914 tarihli mektubu ele geçirmesi, Cemal Paşa'nın uzlaşmacı siyasetinten uzaklaşmasına ve sert önlemler almasına neden oldu. Mektupta, "*Osmanlı'nın savaşa girmesi durumunda çöküşe gideceği, tüm Arapların aynı tehlike ile karşı karşıya kalacağı ve bu nedenle hazırlıklı olunması gerektiği*" tavsiye ediliyordu. Bu sırada IV. Ordu'nun önemli bir kısmının [Çanakkale Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1) nedeniyle başka cephede bulunması, olası bir isyan durumunda zor durumda kalınacağını gösteriyordu. Cemal Paşa, Lübnan'da [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) yanlılarının çoğunlukta olduğunu, [Şerif Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_bin_Ali_%28Hicaz_kral%C4%B1%29)'in Hicaz'da önemli bir tehdit oluşturduğunu ve Mısır'daki bağımsızlık yanlısı Arap cemiyetlerinin her an komploya başvurabileceklerini tahmin etmişti. Şerif Hüseyin'in oğlu [Emir Faysal](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Faysal)'ın Suriye ve İstanbul'a gerçekleştirdiği ziyaretler ile Suriye'de isyana teşvik faaliyetlerinde bulunan kişilerin tespit edilmesi, Cemal Paşa'nın bu duruma karşı önlem almasına neden oldu. Şam ve Beyrut Fransız [Konsolosluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konsolosluk)ları'ndan ele geçirilen belgeler, bu kuşkuları haklı çıkaracak nitelikteydi.[^12] Bu süreçte, Arapların isyan çıkaracağına dair haberler ve istihbarat bilgileri de IV. Ordu Komutanı'na iletilmekteydi. Belgelerde, [Cezayir Emiri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir_Emiri) Abdülkadir'in oğulları Ali Paşa ile Emir Ömer Bey, [Meclis-i Mebusan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) üyelerinden Rüşdü Bey eş-Şem'a, eski milletvekili Şefik el-Müeyyed, [Meclis-i Ayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_%C3%82yan) üyesi [Abdülhamid ez-Zöhravî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhamid_Z%C3%B6hrav%C3%AE_Efendi), [Dürzi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCrziler) Şeyhü'l-Meşayihi Yahya el-Atraş, Mülkiye müfettişlerinden Abdülvahhab el-İngilizî ve [Şükri el-Aseli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aselizade_%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC_Bey) gibi siyasetçi ve liderlerin adları yer alıyordu. Cemal Paşa, belgelerde ismi geçen kişileri yargılanmak üzere, 1915 yılı başlarından itibaren mahkemeye sevk etti.[^13] [Teşkilat-ı Mahsusa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Mahs%C3%BBsa), konsolosluk belgelerinde adı geçenlerin yanı sıra diğer Arap ileri gelenleri ve milliyetçi liderlerle ilgili dosyalar da hazırlamıştır.
1916 yılı başlarında, [Mekke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekke)'ye gitmek bahanesiyle Suriye'ye gelen ve halkı kışkırtmaya çalışan [Mısırlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1rl%C4%B1lar) birkaç kişinin varlığının haber alınması, Cemal Paşa'nın şüphelerini daha da artırdı.
#### İsyancıların ve isyana teşvik edenlerin akıbeti
Cemal Paşa, daha sert önlemlerin alınması gerektiğine kesin karar vererek [Harbiye Nezâreti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) ile görüştü. Cemal Paşa'nın emriyle [İskenderun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderun), [Humus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Humus%2C_Suriye), Halilü'r Rahman, [Baalbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baalbek), [Birrüsseba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beer%C5%9Feba), [Gazze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazze), [Kudüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kud%C3%BCs), [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam), Tellüşeria, [Nasıra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nas%C4%B1ra), [Akka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akka) ve Aliye'de Divan-ı Harb-i Örfî mahkemeleri kuruldu.[^14] İlgili kişileri yakalatıp milliyetçilere gözdağı vermek için Beyrut Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılamaların başlatılmasını emretti. Beyrut'ta, 21 Ağustos 1915'te gerçekleştirilen ilk yargılamalar sonucunda, bağımsızlık isteyen 11 milliyetçi, halka açık şekilde idam edildi.[^15][^16][^17] Bölgede Paşa'ya *Kasap Cemâl, El Cezzar ve* *Seffah Cemâl* lakabı takıldı.[^18][^19] [Beyrut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyrut) ve [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'da idam ettirdiği milliyetçilerin adlarının verildiği iki ana meydan bulunmaktadır.
## Savaş sonrası
* (Underwood & Underwood, New York, public-domain)*
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması üzerine 1-2 Kasım 1918 gecesi [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ve [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) ile birlikte bir Alman denizaltısıyla [Odessa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Odessa)’ya, oradan da [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)’e gitti. Tam bu sırada İstanbul’daki sıkıyönetim mahkemesince ([*Âliye Divan-ı Harb-i Örfi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_sava%C5%9F_su%C3%A7lular%C4%B1n%C4%B1n_yarg%C4%B1lanmas%C4%B1)), Osmanlı’da yaşayan Arap unsurlarının isyanına sebep olmak suçundan 13 Ocak 1919 tarihinde gıyabında verilen kararla ordudan atılmasına, 5 Temmuz 1919’daki hükümle idamına karar verildi.[^20]
Ardından İngilizlere karşı mücadele eden Afgan ordusunun modernleştirilmesi için [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)’a gitti. [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm)’in siyaset değişikliği sonucu Tiflis’e geçti. Burada bir süre Enver Paşa ile bir grup ittihatçının [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve tüm Asya’daki Türkleri [antiemperyalist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antiemperyalizm) ve [turancı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turanc%C4%B1l%C4%B1k) amaçlar etrafında birleştirmeye yönelik etkinliklerine katıldı. Anadolu’daki [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)’nın önderleriyle ilişki kurdu.
## Ölümü
[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)’ye dönme hazırlıkları içindeyken, [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)’nin Tiflis Mümessili (Büyükelçisi) [Ahmet Muhtar Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhtar_Berker)’le mümessillikte akşam yemeği yediği[^21] 21 Temmuz 1922 tarihinde Tiflis’te bulunduğu sırada Ermeni asıllı Stepan Dzağigyan ve Bedros Bogosyan tarafından öldürüldü. Cenazesi [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi) Komutanı [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) tarafından [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)’a getirilerek Karskapı Şehitliği’ne defnedildi. Sonraları [Atatürk Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C3%9Cniversitesi) öğretim üyeleri, mezarı başında yapılan anmada Cemâl Paşa’nın mezarındaki yazıtın Fosfor Mustafa Paşa’ya ait olduğunu ve bu yanlışlığın giderilmesi adına çalışma yapılacağını belirtti.[^22]
Bu suikastın, [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)’in emriyle, o sırada Gürcistan [Çeka](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87eka)’sının başında olan [Lavrenti Beriya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lavrenti_Beriya) tarafından tertiplendiğine dair iddialar vardır.[^23] Cemâl Paşa’yı [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)in mi, yoksa Rus Gizli Servisi’nin mi öldürdüğü meselesi bugün hâlâ tartışılmaktadır.[^24]
[Rıza Nur](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Nur), Cemal Paşa’nin ölümünü anlatıyor:*"Ermeniler meramlarını söktüremeyince terör yaparlar. Evvelce Ruslardan kaçan *[*Millî Azeri Cumhuriyetinin*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti)* başvekili *[*Nasib’i*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nesib_Bey_Yusufbeyli)* Aras ırmağı üzerinde öldürdüler. Yanında paraları vardı, aldılar. Derminasyan Paris’te bana : «Paralan alamadık, Ruslar yetişti. Onlara kaldı», dedi. Amma bilmem öyle midir?.. Bu, herhalde Nasib’i Ermenilerin öldürdüğünü gösterir. Halbuki biz Bakü’de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. Bu öldürülenler *[*Civanşir*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Behbud_Han_Cevan%C5%9Fir)* ile altı kadar olmuştur. Sonra Tal’ât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki, sonuncusu Cemâl Paşa’dır. Halbuki harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeniyi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. Cemâl’i Ermenilere Ruslar öldürttüler."*[^25]
## Kişiliği ve düşünceleri
Cemâl Paşa, Alman yazanaklarında "Sıcak kanlı, coşkun, zeki ancak yeterli eğitimi olmayan biri" olarak geçmiştir.[^26]
[Ziya Gökalp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp), Cemâl Paşa'yı tıpkı [Halide Edip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halide_Edib_Ad%C4%B1var)’i tanımladığı gibi "fertçi" olarak tanımlamıştır.[^27]
Kendisi gösterişi ve kadınları seven, hovarda bir kişiliğe sahip birisi olarak da geçer.[^28] Ancak eşinin belirttiğine göre kendisi paradan nefret ederdi. Eşi onun paraya düşkünlüğünü olmadığını şu sözlerle anlatıyor:
"*Filhakika Cemal Paşa ölümünden sonra bu hususta bir itham, hatta şüpheye maruz kalacağını aklına getirince hasta olurdu. Ve yine bu endişe iledir ki benim mücevherat almama bile mâni olmak isterdi."*[^29]
## Hatırası
*Cemal Paşa ailesiyle birlikte. (public-domain)*
Cemâl Paşa, İkinci Meşrutiyet Dönemi’nde İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nin önde gelen yöneticilerindendi. Özellikle [*Üç Paşalar*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_Pa%C5%9Falar)* İktidarı* olarak da bilinen 1913-1918 arasında Osmanlı Devleti’nin iç ve dış siyasetinin belirlenmesinde önemli rol oynadı. Ayrıca I. Dünya Savaşı’nda en önemli cephenin komutanı olarak görev yaptı. Bundan dolayı yenilginin ve İttihat ve Terakkî Cemiyeti yönetiminin birinci dereceden sorumlularından sayıldı. 2010 yılında vurulduğu yere Gürcü yetkililer tarafından anısına plaket yerleştirildi. Ancak [Ermenilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Ermenileri) tepkisi üzerine kaldırıldı.
Cemâl Paşa’nın Seniha Hanım’la olan evliliğinden Ahmed, Mehmed, Kamuran, Nejdet ve Behçet isimli beş çocuğu vardır. Oğullarından Ahmed Cemâl gazeteci [Hasan Cemâl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_Cemal)’in babasıdır.
## Yazdıkları
- *Plevne Müdafaası* (1898)
- [*Alte Denkmaeler aus Syrien, Palästina und West Arabien*](https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/wiegand1918) (Suriye, Filistin ve Batı Arabistan’daki Eski Anıtlar) (1918) - [Theodor Wiegand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Theodor_Wiegand)
- *Cemâl Paşa Hatıratı 1913-1922* (1923)
- *Birinci Dünya Harbi'nde Suriye Hatıraları* (2003) - [Ali Fuad Erden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Erden)
[^1]: Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, BEO 4267 - 319960, H-12-04-1332
[^2]: Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, DH.KMS. 11 - 6 , H-08-02-1332
[^3]: Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, BEO 4263 - 319665 , H-29-03-1332
[^4]: Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, BEO 4267 - 319960, H-12-04-1332
[^5]: Arşivlenmiş kopya.
[^6]: Cemal Paşa (1872-1922). 19 Kasım 2020.
[^7]: Türk İnkılâbı Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları, s. 410-413.
[^8]: Cemal Paşa, Hatırat (yayına hazırlayan: Metin Martı), Arma Yayınları, 1996, s. 146-147; Nevzat Artuç, Cemal Paşa, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008, s. 208-209.
[^9]: Anılarım (1913-1922). Paraf Yayınları, s. 235.
[^10]: Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı, Pozitif Yayınları, İstanbul 2004, s. 54-55.
[^11]: Nevzat Artuç, Cemal Paşa, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008, s. 298-300.
[^12]: Ayçiçek, Recep. CEMAL PAŞA.
[^13]: Philip H. Studdard, Teşkilat-ı Mahsusa, (Çev: Tansel Demirel), Arba Yay., İstanbul 1993, s. 123-124; Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, Cilt III/III, s. 221.
[^14]: Ömer Osman Umar, Osmanlı Yönetimi ve Fransız Manda İdaresi Altında Suriye (1908-1938), ATAM yay., Ankara 2004, s. 336.
[^15]: Cemal Paşa (1872-1922). 19 Kasım 2020.
[^16]: Ayçiçek, Recep. CEMAL PAŞA.
[^17]: Kayalı, Hasan. Cemal Paşa, Ahmed. 12 Mayıs 2015.
[^18]: Cleveland, William: A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview Press, 2004. "World War I and the End of the Ottoman Order", 146–167.
[^19]: Osmanlı Filistininde Bir Posta Memuru. Klasik Yayınları, 16 Nisan 2007, s. 320,322.
[^20]: Birinci Dünya Savaşı’nda Türk Komutanları. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 20 Aralık 2016.
[^21]: Şimşir, Bilal. Şehit Diplomatlarımız (1973-1994). Bilgi Yayınevi, 2000.
[^22]: Cemal Paşa’ya yanlış kitabe.
[^23]: Arşivlenmiş kopya.
[^24]: Murat Bardakçı. Atatürk, 1915'e 'soykırım' diyen Hasan ağabeyin ailesine 'kan parası' olarak Ermeni gayrımenkullerini bağışlamıştı. HABER TÜRK.
[^25]: Doktor Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım. Altındağ Yayınevi, 1967, s. 747-748.
[^26]: Çalık, Ramazan. Alman Kaynaklarına Göre Cemal Paşa. 1 Haziran 1999, s. -.
[^27]: Zeytindağı, s. 84.
[^28]: Çalık, Ramazan. Alman Kaynaklarına Göre Cemal Paşa. 1 Haziran 1999, s. -.
[^29]: Artuç, Nevzat. Cemal Paşa’nın Eşi Seniha Hanım’ın Hatıraları. 29 Aralık 2021, s. 748-762.