# Bektaşîlik

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Bektaşîlik, https://tr.wikipedia.org/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik (CC-BY-SA-4.0)

**Bektâşîlik**, adını [13. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/13._y%C3%BCzy%C4%B1l) [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'sunun [İslâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)laştırılması sürecinde etkin faaliyet gösteren [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)'den alan, daha sonra 16. yüzyılın başlarında [**Balım Sultan**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan) tarafından kurumsallaştırılan bir [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat_%28%C4%B0slam%29).[^1][^2]

Hacı Bektaş-ı Veli'nin öğretilerinin kökeni Türkistanlı âlim [Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE)'ye kadar uzanmaktadır.[^3][^4][^5][^6] Bektaşilik hiyerarşisinde en yüksek unvan dedebabadır, onu halifebaba ve baba takip eder.

1930 yılına kadar [Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli_T%C3%BCrbesi)nde olan Bektaşi Dergahı, Atatürk'ün tekke ve zaviyeleri kapatması sonrasında [Tirana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiran%2C_Arnavutluk)'da bulunan [Dünya Bektaşi Merkezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bekta%C5%9Fi_Merkezi)'ne taşınmıştır.[^7] Dergah Dede'si [Baba Mondi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Mondi)'dir.

## Bektâşî Tarikatı

[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)’de [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) denildiğinde ilk akla gelen isim Bektâşîliktir. Bektâşîlik, aslında [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) tarafından kurulduğuna inanılan bir [İslâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)î [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)tır. Bu [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat) mensupları *(el alarak ya da diğer bir deyişle nasip alarak bu örgütlenmeye katılan kişiler)* ise *Bektâşî* olarak adlandırılırlar. Ancak [Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali) ve [Ehl-i Beyt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ehl-i_beyt) sevgisi, [tevella](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevella) *(Ehl-i Beyt’i sevenleri sevme)* ve [teberra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teberru) *(Ehl-i Beyt’i sevmeyenleri sevmeme)* gibi [Alevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)liğin temel esaslarına bağlı oluşları dolayısıyla Bektâşîliğe [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) de denilebilir. [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'daki tüm [Alevî tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamet) mensupları [On İki İmam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) inancına bağlıdır. Başlangıcından günümüze kadar kökenleri [Horasan Melametîliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik)ne dayanan bu [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)lar, tarihî gelişim süreci içerisinde [Vefâ'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)[^8]/[Bâbâ'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) *(*[*Baba İlyas*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)*/*[*Baba İshak*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba%C3%AE_Ayaklanmas%C4%B1)*)*, [Yesevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yesev%C3%AElik)/[Âhilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik), [Kalenderîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik)/[Haydarilik,](https://web.archive.org/web/20060322164910/http://www.alevibektasi.org/tbaki.htm) [Rufâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruf%C3%A2ilik)/[Gâlibîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galib%C3%AElik), [Saltuk'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk)/[Barak’îyyûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba), [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)/Bektâşîlik, [Nîmetullahîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nimetullahilik)/[Nûrbakşîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevad_Nurbah%C5%9F), [Şahkulu Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahkulu_%C4%B0syan%C4%B1)/[Zünnun'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Z%C3%BCnn%C3%BBn_%C4%B0syan%C4%B1), [Çelebî'yye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalender_%C3%87elebi_%C4%B0syan%C4%B1)/[Celâl'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1), [Gül Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCl_Baba)/[Dedebabalık ''(Bektâşî Babagan)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedebabal%C4%B1k) ve [Alicilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_Baba_Tekkesi)/[Harabatî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harabati_Baba_Tekkesi)lik olarak sıralanabilir.

### Müntesipleri

![Arnavutluk-Avlonya Kuzum Baba Tepesi'ndeki Bektâşî tekkesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Tempulli_i_bektashinjve_ne_vlore.jpg/1280px-Tempulli_i_bektashinjve_ne_vlore.jpg)
*Arnavutluk-Avlonya Kuzum Baba Tepesi'ndeki Bektâşî tekkesi. (Eruci at İngilizce Vikipedi, public-domain)*

[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)’de her *Bektâşî* [Alevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) olduğu hâlde her [Alevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik), [Hacı Bektaş-ı Velî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’yi "Horasan Ereni" sayıp hürmet etmesine rağmen *Bektâşî* değildir. Bu yüzden Köy Bektâşîsi, Kent Bektâşîsi ayrımı yapılmaktadır. Köy Bektâşîlerine Alevî denildiği hâlde Şehir Bektâşîlerine *Bektâşî* denilir.[^9] Bektâşîlikle ilgili çalışması bulunan Abdülkadir Sezgin'e göre [Alevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) kelimesi ile Bektâşî kelimesi arasında herhangi bir fark bulunmamaktadır.[^10] Her iki grup da [Hacı Bektaş-ı Velî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’yi sevip saymalarına rağmen [Aleviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) Hacı Bektaş Dergâhı’na değil, [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in soyundan geldiğine inanılan [Alevî ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alev%C3%AE_ocaklar%C4%B1)na bağlıdırlar. Aslında Bektâşîlik bir tarikat olduğundan bu tarikatın yollarına uyan herkes Bektâşî olabilir.

### Günümüzdeki temel öğretisi

Bektâşîlik, [Hümanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) esaslı bir öğretidir. Öğretinin odağında "insan" vardır. Amacı, [*İnsan-ı kâmil*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan-%C4%B1_k%C3%A2mil) olarak tanımlanan olgun, yetkin insana ulaşmaktır. Bu ise belirli bir eğitim sürecini gerekli kılar. [Hacı Bektaş-ı Velî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’nin Türk dünyasının [felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe)sine çok büyük katkıları olmuş olup hâlen yaygın olarak kullanılan birçok özlü sözü bulunmaktadır. Öncelik yol kurallarındadır. Onlar "Hatır kalsın, yol kalmasın" diyerek bunu açıklarlar.

## Oluşum süreci ve geçirdiği evreler

![Dergah merkezinde mukaddes olarak addedilen su.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/ALIM1809.JPG/1280px-ALIM1809.JPG)
*Dergah merkezinde mukaddes olarak addedilen su. (دانقولا, public-domain)*

#### Ahilik ve Bektâşîlik

[Anadolu Selçukluları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) dönemi ile [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’nin kuruluşu sürecinde *“Ahilik”* Anadolu'daki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan *“Ahilik Teşkilatı”* iyi ahlâkın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. [Ahiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik)’in reisi olan ve [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir)’de yaşayan [Ahi Evran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C3%AE_Evran)’nın [Hacı Bektaş Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) ile de dostlukları vardı. [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)’taki [Ahiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik) çok geniş bir teşkilâta sahip oldukları gibi [Babâîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. [Bayburt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayburt)’taki [Ahiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik)’in başkanlığına ise “Ahi Emir Ahmed Bayburdi” getirilmişti. Bektâşîler, [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik) teşkilâtının kurucusu ve 1826'ya kadar [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin en gözde ordusu [Yeniçeri Ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)’nın manevî liderleriydi. [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik) teşkilâtı münasebetiyle esnafla iç içe olması ve Padişahın aldığı bazı ekonomik kararlara esnaflarla birlikte tepki göstermesi [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler’in sonunu hazırlardı. Sık sık padişah değişikliklerine ve iç isyanlara neden olan [Yeniçeri Ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri), daha sonra “[Vaka-i Hayriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaka-i_Hayriye)” olarak adlandırılacak olan olay neticesinde, 16 Haziran 1826 tarihinde Pâdişah [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) tarafından ortadan kaldırıldı.

![Hacı Bektaş Dergahı'nın içi, Nevşehir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/ALIM1811.JPG/1280px-ALIM1811.JPG)
*Hacı Bektaş Dergahı'nın içi, Nevşehir. (دانقولا, public-domain)*

### Hacı Bektaş-ı Veli Dönemi

Bu [''Alevilik Tarikatı''’nın](http://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0mamiyye#Alev.C3.AEler) kurulmasında etkin görev üstlenmiş olan kişi [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’dir. [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli), [Horasan Melametîliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik)’nden aldığı “Dört Kapı” anlayışının her kapısına “onar makam” eklemek suretiyle, “[Dört Kapı Kırk Makam](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%B6rt_Kap%C4%B1_K%C4%B1rk_Makam)”’dan oluşan Tarikat altyapısını kurar. Buna, “Bektâşî [Seyr-î Sülûğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyru_S%C3%BCluk)” de denir. [Kaygusuz Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaygusuz_Abdal), Bektâşî erkannâmesi üzerinde bazı düzenlemeler yaparak Bektâşîliğin ilk "erkannâmesini" yazar. Böylece Bektâşî Tarikatı'nın ilk “tüzük yapıcısı” [Kaygusuz Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaygusuz_Abdal) olmuş olur. [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)’sa bu erkannâmeyi sonradan geliştirmiş ve kurumlaştırmıştır. [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’den sonra Tarikatın başına Abdal Musa geçmiştir. Bektâşîlik; [Horasan Melametîliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik), [Nakşibendilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik), [Yesevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yesev%C3%AElik), [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik), [Kalenderîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik), [Haydarilik](https://web.archive.org/web/20060322164910/http://www.alevibektasi.org/tbaki.htm), [Vefâilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE), [Babâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik), [Bâtınîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) ve [Hurufîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) gibi akımlardan etkilenmiş, hatta bazılarını kendi içinde harmanlayarak şekillenmiştir.

#### Hacı Bektaş Veli'nin hüviyeti

![Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Veli_-_panoramio_%285%29.jpg/1280px-Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Veli_-_panoramio_%285%29.jpg)
*Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi. (Hüseyin Öcal, CC-BY-3.0)*

Meşhur [Velâyet-Nâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi) onu [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)liğin unvan mezhebini taşıyan [Câ’fer-i Sâdık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ca%27fer_es-S%C3%A2d%C4%B1k)’tan [Beyazid Bistâmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2yezid-i_Bist%C3%A2m%C3%AE)’nin getirdiği hırkayı giymiş olan “Lokman Perende” vasıtasıyla [Hoca Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE)’ye bağlar. [Velâyet-Nâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi) üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın [Tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat) silsilesi önce [Kutb'ûd-Dîn Haydar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar)’a, ondan da Lokman Serhasî’ye ve oradan da [Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyas el-Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) vasıtasıyla [Hoca Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE)’ye bağlanmaktadır. [Âşık Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_Pa%C5%9Fa) tarihinde ise “[Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)” [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_%28%C4%B0ran%29)’dan “Menteş” adındaki kardeşiyle beraber Sivas'a gelerek [Baba İlyas Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)’ye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektaş önce Kayseri’ye oradan da Kırşehri’ne geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre [Hoca Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE) müridlerinden olduğuna dâir rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.[^11]

![Hacı Bektaş nâmıyla ün salan Hünkâr Seyyid Muhammed bin Seyyid İbrâhim Ata Heykeli.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Turkey-1683_%282215851579%29.jpg/1280px-Turkey-1683_%282215851579%29.jpg)
*Hacı Bektaş nâmıyla ün salan Hünkâr Seyyid Muhammed bin Seyyid İbrâhim Ata Heykeli. (Dennis G. Jarvis, CC-BY-SA-2.0)*

#### Hacı Bektaş'ın Tarikatın oluşumundaki rolü

[Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) dağınık [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) ve [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) türevi akımları ve toplulukları içine almış, yeniden kalıba dökmüş, [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)liği yeniden derneştirmiş ve [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşîliğin yolunu çizmiştir. Bunu da doğallıkla kurduğu tarikatıyla yapmıştır. Çevresine bir takım görevliler almış, bunların bir bölümünü kimi yerlere görevlendirerek göndermiş, oralarda “aydınlatma/irşat” çalışmaları yaptırmış, Anadolu'daki diğer [Alevi ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alev%C3%AE_ocaklar%C4%B1) ile ilişki kurarak kendine bağlamış ve onları yönlendirmiştir. Bu nedenlerle [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli), [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşî toplumunun gözünde yolun-yolağın “[Pir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir)i” ve Tarikat kurucusudur. [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya gelmeden önce [hac](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac)ca gittiği söylenir. [Hoca Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE)’nin müritlerinden olan [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) Anadolu’nun [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)leşmesinde ve [müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)laşmasında büyük bir rol oynamıştır. Kendileri denildiği gibi farklı bir din getirmemiş, aksine [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)’ın daha iyi tanınmasına vesile olmuştur. Öyle ki, [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)’nin tamamı mezhepte [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik)liği [Tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)ta ise Bektâşîliği benimsemiştir. Her ne kadar bugün Bektâşîlik bir takım grup tarafından kötü gösterilmeye çalışılsa da, Bektâşîlik [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)’ın esaslarına uyan [tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf)ta insanı odak noktası alan bir [Tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)tır.

#### Anadolu’da Bektâşî nüfuzu

Çeşitli Türk kabileleri Anadolu’ya göç etmeğe başladıklarında özellikle de [Anadolu Selçukluları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)’nın en debdebeli devri olan [Büyük Âlâ’ed-Dîn Key-Kûbâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad)’ın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde Anadolu’da [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)lik bir hâyli ilerlemiş ve [İkinci Gıyas’ed-Dîn Key-Hüsrev](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev)’in saltanatının başlangıcında [Babâîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) [İhtilâli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba%C3%AE_Ayaklanmas%C4%B1) patlak vermiş ve [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. [Vilâyetnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi)’ye göre [Sultan Âlâ’ed-Dîn](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad) bile, [Şaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaman)î [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)’in [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet’e girmelerine bir vesile olan [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın hâlifesi *“Kara Donlu Can Baba”* dolayısıyla hünkâra karşı derin bir hürmet beslemekteydi. [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın yurt edindiği [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir) yolu Dulgadır Türkmenleri’nin arasından geçmekteydi. Bu nedenle Halep, Adana ve havalisinde yaşayan Türkmenler arasında hünkârın adı saygıyla anılmaktaydı. [Akşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir)’deki “Mahmud Hayranî” ile [Sivrihisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivrihisar)’da yaşayan “[Yunus Emre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Emre)” de hünkâra âhid verenler arasındaydı. [Ahlat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahlat)'ta da [Hoylu Burak Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba)’nın müridlerinden “Baba Emîrci” bulunuyordu. O devirlerde Anadolu'daki Bektâşî nüfuzunun en hâkim bulunduğu yerler arasında Ankara, Sivas, Konya, Kayseri, Kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan Türkmen Aşîretleri'nin yerleşmiş oldukları vilâyetlerdi.

#### Karamanlılar devrinde Anadolu’da Bektâşî fa’aliyetleri

Anadolu Selçukluları'nın yıkılmasından sonra ise [Karaman Oğlu Mehmet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Flu_I._Mehmed)’in Konya’ya hâkim olması üzerine, o devre kadar devletin resmî dili olan [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)’yı yasaklayarak [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)’nin konuşulmasını emretti. Bu karar en fazla [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-[Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) babaların amaçlarına yardımcı oldu. Oba ve yaylâlarda yaşayan ve kentleşememiş olan Türk aşîretleri ve bütün Türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu [Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) Babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.

#### Germiyanlılar devrinde Batı Anadolu’da Bektâşî faaliyetleri

Bu bölgede Bektâşîliğin yayılması maksadiyle [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın halifelerinin üçüncüsü olan Hâcim Sultan memur tâyin edilmişti. [Kermeyan Beyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak) civarında “Susuz Köyü” yurt olarak Hâcim Sultan'a vermişti. Daha [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) hayâttayken Bektâşîlik Batı Anadolu'ya yayılmıştı. Hattâ onun mânevî himmetiyle Batı Anadolu fethedilmişti. [Germeyan Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)’in yönetimi altındaki ordu [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya), [Tavşanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tav%C5%9Fanl%C4%B1), Altuntaş, “Kermeyan Kalesi” diye meşhur olan kaleyi, [Denizli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denizli), [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak), [Sandıklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sand%C4%B1kl%C4%B1) ve Işıklı'yı aldı. [Kermeyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) Vilâyetinde kışlak ve yaylâk tutan “[Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) Aşîreti” baştanbaşa [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın halifesi olan Hâcim Sultan’a intisap etmişlerdi.[^12] [Germeyan Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) fethettiği memleketlere “Bey” oldu. Akdeniz sahillerine de önemli bir askeri kıt'a sevk etti. Ayrıca, [Balıkesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1kesir), [Edremit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edremit%2C_Bal%C4%B1kesir) ve çevresini fethetti.

![Sultan Orhan tarafından yapılan teftişler neticesinde Baba İlyas Horasanî hulefasından Sultan Höyüğü Vakfı’na ait Geyikli Baba Alevi tekkesi padişahın iltifâtlarına mazhar olmuş ve Padişah tarafından buraya pek çok hediyeler gönderilmişti.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Orhan_Gazi.jpg/1280px-Orhan_Gazi.jpg)
*Sultan Orhan tarafından yapılan teftişler neticesinde Baba İlyas Horasanî hulefasından Sultan Höyüğü Vakfı’na ait Geyikli Baba Alevi tekkesi padişahın iltifâtlarına mazhar olmuş ve Padişah tarafından buraya pek çok hediyeler gönderilmişti. (K.K., public-domain)*

#### Bektâşîliğin Osmanlı Ordusu’na girişi

[Vilâyetnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi)’ye göre bunun başlangıcı [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’ye elif tâcının bizzât [Hünkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında [Anadolu Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) Sultanı [Üçüncü Âlâ’ed-Dîn-i Key-Kubâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Al%C3%A2eddin_Keykubad) [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’ye Altunbaşlı [Sancak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sancak_%28bayrak%29) ve tabel gönderdi. [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’nin beline kendi belindeki kılıcı bizzat [Hacı Bektaş Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) taktı. “Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele!” diye dua etti. Hâlbuki [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)’yi kurduktan sonra [Hünkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın Amasya taraflarındaki “Suluca Karahöyüğü” adındaki ikametgâhına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: “Bunların ismi yeniçeri olsun. [Cenâb-ı Hak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah) yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin,” diyerek dua buyurmuşlardı. [Vilâyetnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi)’ye güvenildiği takdirde [Hünkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor.[^13] O devirlerin fikrî ürünler açısından en geniş alanını [Babâî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) ve [Kalenderî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik) zaviyeleriyle birlikte daha birtakım Tarikat pîrlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. “Rûm abdalları”, “Horasan pîrleri” ve “Gaziyân-ı Rûm” gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre “[Şîʿa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)-i [Bâtıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_ezoterizmi)ye” hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silâhşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir [Babâî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) katliamına mâni olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslamî çevrelerde Bâtınî harekâtını düşmanca karşılayan bir devlet siyâsetinin ihtilâlleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) [Dâ’î](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE)leri,” [Selçuklu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1)’nın çöküşünden sonra, hükûmetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’nin kuruluş aşamasında da [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)ler, öncelikle askeri kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmâl etmediler.

[Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’nin kuruluş devrinde [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’nin kayınpederi *“*[*Şeyh Edebali*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Edebali)*”* ile [Yıldırım Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid)’in eniştesi *“Emîr Şems’ed-Dîn-i Buharî”* tarafından, Kirmastı'da meşhur *“Geyikli Baba”,* Antalya Elmalı'da *“*[*Abdal Mûsâ*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal_Musa)*”* ve Eskişehir Karacahisar'da *“Kumral Baba”* gibi daha birçok “Şia-i Batıni” [dâ’î](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE)leri adına zâviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürükler'in haraç rüsumları *“Emîr-i Buharî”* zâviyesine tahsis edilmişti.[^14][^15]

#### Bektâşî Tarikatı ve Erenler

[Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşî tarihinde yer edinmiş, üstün vasıflara sâhip efsanevî özelliklere hâiz bilgelerin, evliyâ ve uluların tamamını tanımlamak maksadıyla kullanılan isimdir. Osmanlı Türkleri'nin başlattığı fetihlerin en ön saflarında giden, geyiklere binerek düşmanı ürküten, bazen yeşil elbiselere bürünerek beyaz atlara binen, doğaüstü güçlere sahip olduklarına inanılan bu efsanevî erenlerin aniden düşmanın gözlerine görünmeleri ve birdenbire hâsımlarının karşılarına dikilmeleri şeklinde hikâye edilen masallar o devrin ilkel zihinlerine birer [kerâmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keramet) olarak sunulmaktaydı. Bu tipte pek çok efsane Bektâşî Tarikatı'nda da önemli bir ehemmiyete hâizdi.[^16]

#### Bektâşîliği Rumeli’de neşredenler

Rumeli'de Bektâşîliğin neşrî, “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” hareketlerinin merkezinde yer alan [Baba İlyas Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)’nin “Çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olan [Sarı Saltık Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk) öncülüğünde gerçekleşmiştir.

![Hacı Bektaş-ı Veli.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Hajji_Bektash_Wali.jpeg/1280px-Hajji_Bektash_Wali.jpeg)
*Hacı Bektaş-ı Veli. (public-domain)*

#### Bektâşî Babası Sarı Saltık

[Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi)’ye göre [Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE) müridlerinden olan [Sarı Saltık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk), H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeli’ye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıtalarını dolaştıktan ve oralarda [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet’in uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsâ Bey zamanında Gelibolu’dan Çardak’a döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezi’nin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenler’in arasında uzun yıllar ikâmet ettiler. “[Vilâyetnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi)” bu dönüşün [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ı ziyâret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) çoktan vefât etmiş bulunmaktaydı. Rumeli kıt’asında [Sarı Saltık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk)’a ait pek çok ziyaretgâh bulunmaktadır. Bektâşî an’anesinde mühim bir yeri olan bu [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) babanın, Babaeski’de de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesi’nin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektâşîlik Tarikatı’ın i’tikadları arasında hiçbir alâkanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melâhidenin yapmış olduğu neşriyâtın [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını “Şekayık” müellifi [İbn-i Hallikân Kenârî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0bn_Hallik%C3%A2n) nakletmektedir.[^17]

#### Kazdağı’nın Tahtacı âlemindeki kudsiyeti

Kazdağı'nın bütün Alevi-[Tahtacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahtac%C4%B1lar) âleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun “Sarı Kızı” ile [Sarı Saltık Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk)’nın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında ve özellikle de bütün [Tahtacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahtac%C4%B1lar) âleminde aynen bir “Kâbe” gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolu'nun en mu'tenâ köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme hâiz olduğu da anlaşılmış olur.[^18]

#### Bektâşîliğin Anadolu’da yayılması

Hacı Bektaş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremit'e kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise [Burak Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba) gibi daha birçok dâîlerle birlikte [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’nin yurdunda [Söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt) ile Sakarya Nehri kıyılarında ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylâlarında dolaşan “Kumral Baba” benzeri birçok “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” dâîleri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Bâtınîliği yaymaktaydılar.[^19]

![Dervişler, Hacı Bektaş Dergahı, Nevşehir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/ALIM1815.JPG/1280px-ALIM1815.JPG)
*Dervişler, Hacı Bektaş Dergahı, Nevşehir. (دانقولا, public-domain)*

#### Bektâşîler’in Türk diliyle neşriyâtı

[Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilân edilmişti.[^20] Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubaî, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semaî usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun millî benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_T%C3%BCrkmenleri)ler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Key'alû Baba, [Abdal Mûsâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal_Musa), Tuğlu Baba, [Baba İlyas Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas), [Baba İshâk Kefersûdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak) ve [Ebû’l Vefâ-i Harezmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE) gibi tekkelere mensup olan karışık âkide sahibi *“Bâtın’ûl-Mezhep Babalar”* ve *“*[*Şîʿa-i Batıni*](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)* Dâîleri”* Anadolu'nun dört bir tarafına *“*[*Batıni Mezhebi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)*”* ilkeleri doğrultusunda fa'aliyet gösteren zâviyeler açmağa başlamışlardı.

#### Osmanlılar üzerindeki Bektâşî etkisi

[Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)’nin cülûsuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların Osmanlı Devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’ye elifli taç giydirdiği rivayet edilen [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) ile [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)’nin kardeşi Âlâ’ed-Dîn Paşa’nın [Şeyh Edebali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Edebali) hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir. [Vilâyetnâme-i Hacı Bektaş-ı Veli’yyûl Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F_Vil%C3%A2yet%C3%A2mesi)’ye göre Batı Anadolu’nun fütuhatı [Hacı Bektaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’ın hâlifeleri sayesinde gerçekleştirilmiş olup, [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)’de [Hünkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’dan nasip alanlar arasındandır.[^21][^22][^23][^24] Bu şiddetli tesirler neticesinde Osmanlı ülkelerinde Bektâşîlik, [Melâmîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik), [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) gibi [Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) şubeleri kolayca yayılmaktaydı. [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) tarafından bir velî olarak benimsenen “Key’alû Baba” Bursa'nın fethinde bulundu. Hâlbuki, Osmanlı Devleti kurulduğu ilk günden itibaren [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) bir devlet yapısına sahipti.[^25] Buna rağmen Hoylu / Tokatlı [Burak Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba)’nın Osmanlılar’daki benzeri olan bu [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) dervişin *“Keremyan Emîri”* ile Turgut Alp'ın şeyhi olduğu bilinmektedir. [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)’nin İnegöl ilçesini Key’alû Baba’ya “dirlik” olarak tahsis ettiği ve vefâtından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini “Şekayık” kaydetmektedir.[^26]

[Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)'nin, dervişlerin konaklamaları, namaz, semah gibi ibadetlerini yerine getirmeleri için inşa ettirdiği imaret ve tabhaneli zaviyeler'in yanı sıra onun [Babai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) dervişi Geyikli Baba ile ilişkileri bu izlenimi desteklemektedir. Hacı Bektaş-ı Veli, Osman Bey veya onun neslinden herhangi biriyle karşılaşacak kadar uzun yaşamamış olsa da Orhan Gazi'nin anne tarafından dedesi Osman Gazi'nin kayın pederi olan [Şeyh Edebali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Edebali)'nin Hacı Bektaş ile birlikte [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya)'da yaşamış bir Vefai dervişi olan [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)'ın müridi olduğunu ve Edebali'nin de diğer müritler gibi Baba İlyas'ın yokluğunda Hacı Bektaş'a uyduğu bilinmektedir. Şeyh Edebali'nin kızını bilindiği üzere Osman Gazi ile evlendirmesi, Osman ocağı ile Hacı Bektaş arasındaki ilişki daha anlaşılır bir hale gelmektedir. Buna Edebali'nin yolculuk yapanlara hizmet veren bir misafirhaneye sahip Ahi şeyhi olduğu da eklenince, Osman Gazi'nin damadı olarak desteğini sağladığı Şeyh Edebali'nin Hacı Bektaş ile ilişkisi daha da önem kazanmaktadır. Bektâşîlik, Hacı Bektaş ile çağdaş olup [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir)'de yaşayan Anadolu Ahiliğinin kurucusu sayılan [Ahi Evren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C3%AE_Evran)'in yakın ilişkileri sayesinde Anadolu Ahileri için çekim merkezi haline gelmişti. Ahilik icazeti verme yetkisine sahip derecede bir Ahi olan I. Murat, Hacı Bektaş tekke külliyesinin ilk anıtsal binası olan Meydan Evi'ni yaptırdıktan sonra yerleştirilen kitabede Melik kimliğinin yanı sıra Ahi kimliğini de kullanmıştır. [Abdal Musa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal_Musa), [Yunus Emre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Emre), [Kaygusuz Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaygusuz_Abdal) gibi, öğretilerini benimsemiş ozan ve düşünürler sayesinde Hacı Bektaş, uç beyleri ve onlara bağlı reaya arasında giderek artan bir saygınlığa sahipti.

### Şiîliğin Hurûfîlik mezhebinin Bektâşîlik Tarikatı üzerindeki etkileri

14. Asrın sonlarında ortaya çıkan [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)liğin [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) mezhebinin Bektâşîlik Tarikatı üzerinde 15. yüzyılda hissedilir tesirleri meydana gelmişti. [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) akımı İranlı bir [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) [mutasavvıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutasavv%C4%B1f) olan “Fadl’Allah Ester-Âbâdî” tarafından kuruldu. Helep sınırlarından Batı Anadolu'ya doğru hareket eden “[Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)” [Seyyid Nesîmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE)’nin H. 820 / M. 1417 yılında Halep’te i’damından sonra Irak’tan [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)’a ve oradan da Doğu Anadolu’ya kadar olan bölgelerde [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)liği yaydılar.[^27] [Nesîmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE)’nin Divânı ve menâkıbnâmesi birçok mutasavvıf için iyi bir kaynak ve sermaye teşkil etti. [Nesîmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE), daha Fadl’Allah Yezdânî’nin “[Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)” mezhebinin ortaya çıkmasından beş asır önce yaşayan [Hulûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl) ve ilhada yönelik söylemleri nedeniyle de aynı âkıbeti paylaşmış olan [Hallâc-ı Mansûr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr)’un muıkibi olarak telâkki edildi. Aslen [İbâh’îyyûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0b%C3%A2h%C3%AElik) olan “[Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)”, aynı zamanda [Mücessime](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCcessime)’den olduklarından ötürü [Allah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah)’ı cisim olarak, [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)liğin esas umdesi olan [hulûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl)e olan inançları nedeniyle de “Fadl’Allah Hurûfî” şeklinde tecelli ettiğine i'tikat ederler.[^28]

![Hallâc-ı Mansûr’un Abbâsî Halifesi Mûktedir Bi’l-Lâh’ın emriyle infâzı, (26 Mart 922, Bağdad).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d0/Brooklyn_Museum_-_The_Execution_of_Mansur_Hallaj_From_the_Warren_Hastings_Album.jpg)
*Hallâc-ı Mansûr’un Abbâsî Halifesi Mûktedir Bi’l-Lâh’ın emriyle infâzı, (26 Mart 922, Bağdad). (public-domain)*

#### Hallâc-ı Mansûr2930

Bektâşî an'anesine göre [Hulûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl) ve ilhad ihtivâ eden söylemleri nedeniyle H. 309 / M. 922 yılında zındiklikten i'dam edilen [Hallâc-ı Mansûr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr) da “[Seyyid Nesîmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE)” ile ortak bir âkidenin kurbanı olması sebebiyle “[Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)” tarafından yüceltilmektedir. Bu hâdise bütün mutasavvıflar tarafından gerek şiir ve edebiyât âleminde bir ıztırap ve acı konusu olarak ve gerekse onun *“*[*En-el Hak*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr)*”* sözünün işaret ettiği *“*[*Vahdet-i Vücud*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sufi_metafizi%C4%9Fi)*”* dâvasıyla alâkalı olan örnekler arasında sıklıkla bahsedilmektedir. Diğer taraftan, [Rıfâ’îyye Tarikatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruf%C3%A2ilik) [Pîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir)i [Ahmed er-Rıfai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_er-Rif%C3%A2i) ise [Hallâc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr)’ı yermiş ve [Hallâc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr)’ın sözlerini küfriyât olarak nitelendirerek onun evliyâlığını dahi şüpheyle karşılamıştı.[^29] Ayrıca, H. 904 / M. 1499’da Sultan Hüseyin Baykara tarafından vezirliğe getirilen Emîr Kemal’ed-Dîn Hüseynî, hazırladığı *Mecâlis’ûl-Uşşâk* adlı eserin bir faslını [Hallâc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hall%C3%A2c-%C4%B1_Mans%C3%BBr)’a ayırmıştı. Kabri [Bağdad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)’ın batısında Ma’ruf Kerhi’nin meşhedi yanındadır.[^30]

#### Hurûfîliğin Bektâşî Tarikatı tarafından da ortaklaşa paylaşılan ana âkaidi

“[Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)”, [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) üzerinde çok zaman harcamışlardır. İslam’ın resmî sınırlarının dışına çıkmamış görünmek maksadıyla, mûhkemâtı müteşâbihâtın yerine müteşâbihâtı da mûhkemâtın yerine koymak suretiyle pek çok hurûf ve hesaplamalar yaparak çeşitli te’vil şekilleri icâd etmişlerdir. Hurûf hakkındaki tefsirât-ı [Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)’ye göre:

- İnsan yüzündeki hatlar ile hurûfâtın eşkâli arasında bazı alâkaların bulunduğu inancı vardır. İnsan vücudundaki her uzuv bir harfe karşılık gelmektedir. Ayrıca, her uzuv kâinattaki bir tecellînin misalidir. Örneğin, Cesetsiz rûh olmadığı gibi harfsiz de mâna yoktur. Hurûfât ise mânaların cesedidir.
- Arş, zekâ ve ruhun yansıdığı cephedir. Cennet, Cehennem, Sırat, Arafat, yer gök, cin, melek ve benzeri her şey de karşılığı olan tek bir harf ile temsil edilir.
- [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)liğin nazariyesine göre insan gözünün biri [Cebrâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebr%C3%A2il) diğeri de [Azrâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azrail)’dir. [Cebrâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebr%C3%A2il) [Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali)’yi, [Azrâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azrail)’de [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)’i temsil etmektedir. [Âdem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82dem)’in yüzü Vech’ûl-Lâh’tır. “Kâb-ı Kavseyn” ise insanın iki kaşıdır.
- Bu ilişkilerden anlam çıkarmak için bazı hesap ve te'viller yapılmaktadır. Örneğin, [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)’de ne kadar “Fadl’Allah” ve “Fazıl” kelimesi varsa hepsi de beklenen [Mehdi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehdi) olan Fadl'Allah Yezdânî'ye delâlettir.
- Nübüvvet yirmi sekiz Hurûf-u Câmi'dir. Bu nedenle de ümmîdir. “[Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)” bu yirmi sekiz Arab harfine *“Kelime-i *[*Muhammed*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)*î”* adını verirler. [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) Velâyet'in Dûnun'undan olan Nübüvvet'e özgü olarak yirmi sekiz hurûf ile indirilmiştir. Fadl'ûl-Lâh Yezdânî'nin bu harflere eklediği dört harf “g”, “j”, “ç”, “p” ile birlikte oluşan otuz iki harfe ise *“Kelime-i *[*Âdem*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82dem)*îyye”* adını verirler. Böylece “Veli” de tam otuz iki hurûfa mazhar olmuş olur.
- Esrâr-ı Hurûf'a vakıf olanlar *“Zümre-i Nâciye”* olarak adlandırılan seçkinleri oluştururlar. Bu sınıfa dâhil olamayanlar ise hüsrânda kalmış olanlardır.
- [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) iki kısımdan müteşekkildir. Birinci kısım esrar ve mânayı içeren mûhkemâttır. İkincisinde ise dört hurûftan ibaret olan vilâyet te onun içine dâhildir. [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an), *mûhkemât,* ve sûrelerin başında anlamları bilinmeyen “Elîf-Lâm-Mîm”, “Elîf-Lâm-Mîm-Sâd”, “Elîf-Lâm-Râ”, “Elîf-Lâm-Mîm-Râ”, “Kâf-Hâ-Yâ-Ayn-Sâd”, “Tâ-Hâ”, “Tâ-Sîn-Mîm”, “Tâ-Sîn – *Bunlar sana *[*Kur'an*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)*’ın ve apaçık bir kitâbın âyetleridir.*”,[^31][^32] “Yâ-Sîn”, “Sâd – *Bu öğütle dolu *[*Kur'an*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)*’a bak!*”, “Hâ-Mîm”, “Ayn-Sîn-Kâf”, “Kâf – *Şanlı *[*Kur'an*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)*’a andolsun!*”, “Nûn – *Kaleme ve kalem ehlinin satıra dizdiklerine ve dizecekleri Hakk’îy-Çün!*” gibi ya sadece harflerden oluşan ya da başlarında tek harf ihtivâ eden *müteşâbih* diye nitelendirilen âyetlerden oluşmaktadır. *(*[*Hurûfî*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)*ler bu noktada anlaşılması güç birtakım hesaplar yapmak suretiyle her şeyin mânasını değiştirerek başka bir hâle koyarlar).*[^33]
- Bu yukarıda sıralanan ve [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)’daki yirmi dokuz sûrenin başında yer alan on dört mücerret kelime *“Kelâm-ı Mahfûz”* niteliğinde olup [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)liğe göre [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) mânalara hâizdir. Örneğin, “Ayn-[Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali)/İlîm”, “Mîm-[Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)”, “Nûn-Nokta”, “Kâf-Hakk/Allah”, “Hı-Hızır”, “Sîn-Arş/28”, “Sâd-Salât”, “Lâm-Levh” demektir.
- Ebced hesabından başka *“Hesâb-ı Cümeli”* vardır. Bu hesapta her harf yalnız bir adede karşılık gelir. Daha ayrıntılı [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) hesap sistemleriyse *“Hesâb-ı Tafsili”* ve *“Cümel-i Kebîr”* olarak adlandırılır.

[İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)’ın zâhir hükümleri [Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)’in gözünde hiçbir değer ifâde etmez. Irak Nebtî ve [Kermâtîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmat%C3%AEler)i ile [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) [Nusayrîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Alevileri)i ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) [Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)’si ve bilumum [Dürzîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCrziler) bu konuda ortak bir cephe arz etmektedirler.

#### Hurûfîler’in Kırşehir'de Hacı Bektaş Dergah'ına sığınmaları

![Bektâşîlik ve Kızılbaşlık’ta kendisine İsmet (Günahsız) sıfatı atfedilen Ali tasviri; İslam peygamberi Muhammed’den sonra İslam’ı kabul eden ilk erkek olarak resmedilmiş.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bc/Orde_van_Ali_Perzie_1880_Gritzner_001.jpg)
*Bektâşîlik ve Kızılbaşlık’ta kendisine İsmet (Günahsız) sıfatı atfedilen Ali tasviri; İslam peygamberi Muhammed’den sonra İslam’ı kabul eden ilk erkek olarak resmedilmiş. (Maximilian Gritzner, died 1903, public-domain)*

H. 796 / M. 1394 yılında [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) akımının kurucusu “Fadl’Allah Yezdânî” i’dam edilince, başta damadı *“Ali’ûl-A’lâ”* olmak üzere [Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)’in çoğu Kırşehir’deki Hacı Bektaş Dergahı’na sığındılar. Böylece [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)liği Kırşehir’de Hacı Bektaş Tekkesi’nin yoldaşları arasında Hünkâr’ın talimatı diyerek yaymaya başladılar. H. 822 / M. 1419 yılında vefat eden ve kendisini Hacı Bektaş’ın hâlifesi olarak tanıtan *“Ali’ûl-A’lâ”* adındaki bu [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)-Babasının bütün talimatı günümüzdeki Bektâşî inanışlarıyla tam bir ittihad göstermektedir. Aynı zamanda bu Tarikata, *“Âşık”* adı verilen ellerinde saz ve koltuklarında şarap tulumbaları taşıyan şahsiyetleri getirenler de [Hurûfîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)’dir.[^34][^35]

#### Hurûfî – Bektâşîliğin i’tikadî kimliği

Bütün “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” kollarında olduğu gibi Bektâşîler de kendi içlerinde mürid, baba, dede baba gibi ayrı ayrı rütbelere hâiz bazı basamak ve makâmlara bölünmüşlerdir. Çeşitli din ve âkidelerin serpilmiş tohumlarından pek çok örnekler ihtiva ettiği gibi bir ucu Hint felsefesine dayanan [tenasüh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reenkarnasyon) ve [hulûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl)e inanmak ve tüm canlı mahlûkâta karşı aşırı saygı duyguları beslemek Bektâşîliğin ana ilkeleri arasında yer alır. Bektâşî İlâhiyâtı [Vahdet-i Vücud](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sufi_metafizi%C4%9Fi)un neff-i vücuda kadar vardığı gibi [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) ile de ortak tarafları mevcuttur. İslamiyet’in ruhbaniyet ve keşişliğe şiddetle muhalefet etmesine karşın Bektâşîler de tam aksine evlenmenin aleyhine tavır alır ve alâmeti tecrit olarak da [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan) türbesinin eşiğinde kulakları doldurarak Menkûş takmak en yüksek [Tevellâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevella) ve [Teberra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teberru)’yı ifade eder.[^36]

#### Balkan ve Arnavut Bektâşîliği

[Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devrinde [Yanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yanya)’ya biâhare [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r) Vilâyeti’ne bağlı olan [Avlonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avlonya) kasabası Anadolu’daki Hacı Bektaş Ocağı’nın [Dedebabalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedebabal%C4%B1k)ının çoğunu yetiştirmekteydi. Bütün din ve mezheplere kendi kapısını açmış olan Bektâşîlik, İslamîyet’in resmî i’tikadını tanımayan çeşitli din ve i’tikad mensuplarını da kendi hudutları içerisine almakta hiçbir sakınca görmemiştir. Geçmişte “Türkiye Bektâşîleri” arasında [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) ve [Ortadoksluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) gibi [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) dininin mezheplerinden olan [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) ve [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)e mensup Canlar, Babalar, Dedebabalar ve hattâ zâviye yöneten [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) Bektâşîler'e sıkça rastlanmaktaydı. Anadolu'nun vaktiyle İslam dinine girmemiş olan “[Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [Hristiyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k)ı” arasında da pek çok Bektâşîleri vardı. Avrupa'daki Bektâşîliğin en çok geliştiği bu çevrelerde [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet duyguları pek zayıf ve gevşek olduğu gibi yaşamış oldukları Hristiyan memleketlerinde mevcut gâyr-i İslamî bâtıl i'tikadların çoğunu da paylaşmaktadırlar. Toska Arnavutları'nın önemli bir kesimi [mezheb](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezhep)en [Câferiyye Şiîliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caferilik)’nden olup [Tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)en ise Bektâşî’dirler.[^37]

#### Hurûfî – Bektâşîliğin “Batıniler” ile ortak yanları

Bektâşîliğin bütün an’anesi [Bedr’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Bedreddin), [Kalender’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik) ve diğer “[Şîʿa-i Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” mezhepleriyle ortak bir cephe arz etmektedir. Fadl’Allah Hurûfî’nin Bektâşî öğretisi içine yerleştirmeyi başardığı âkaidin hâkim olduğu yörelerde vaktiyle Şeyh Halife ve Hasan Cevrî’nin müridleriyle diğer [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)-Babalar tarafından serpiştirilmiş birçok i’tikatlar mevcuttu. “Bektâşîlik Tarikatı” [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) tesirlerine maruz kaldıktan sonra, [Hurûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)liğin inanış ve kuramları hakkındaki esasları içeren Fadl'Allah Yezdânî'nin Câvidannâme'si, Şeyh Sâfî'nin Hakikâtnâme'si, Ali'ûl-A'lâ'nın Mâhşernâme'si, [Emîr Gıyâs’ed-Dîn](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev)’in Üstüvânâme’si, Frişte Oğlu’nun Ahiretnâme’si ve yine bu konuda yazılmış olan Aşıknâme, Hidâyetnâme, Mukaddeme’t-ûl-Hâkayık, Muharremnâme-i Seyyid İshâk, Nihâyetnâme, Tûrabnâme, Miftâh’ûl-Gayb, Tuhfet’ûl-Uşşak, Risâle-i Nokta, Risâle-i Hurûf, Risâle-i Fazl’ûl-Lah ve Viran Abdal risalesi[^38] gibi eserler Bektâşî canlarının üstâdları tarafından hürmetle eller üstünde tutulmaktadır.

#### Hasan Alâ Zikrihi’s-Selâm ve Elemût Batınileri tarafından İslamî ibâdetlerin ilgâsı

[Hicrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim) 559 yılının Ramazan Ayı’nın On Yedinci günü 8 Ağustos 1164 tarihinde “[Kıyâm-ı Kıyâmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1y%C3%A2m-%C4%B1_K%C4%B1y%C3%A2met)” adıyla anılan günde “[Hasan-ı Sâni Alâ Zikrihi’s-Selâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Hasan_%28Ha%C5%9Fha%C5%9Fi%29)” [Elemût Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alamut_Kalesi)’de yapılan büyük merâsimde bütün dinî tekliflerin tamamıyla ilga edildiğini ilân etti. Verdiği beyânatta: *“Ben İmâm-ı Zamân’ım, emir ve neyh’e ait ne kadar tekâlif mevcutsa hepsini lağvettim. Halk Bâtınen hüdâya merbut kalmalı, Zâhirde ise tamamen hürdür.”*[^39] [Kur'an-ı Kerîm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)’de anlaşılan mâna zâhirî değil [bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)dir. Böylece, “[Batıniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” bütün dinî kayitleri ve hattâ içtimaî yükümlülükleri dahi istinasız kaldırıp atmışlardır.[^40] Bu husustaki “[Melâhide](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C5%9Fha%C5%9F%C3%AEler)-i [Batıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” i’tikatı bütün “[Hurûfi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)–Bektâşîler” tarafından da aynen paylaşılmaktadır. [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)’te ise sadece haftada iki rek’at [Cuma Namazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cuma_namaz%C4%B1) farzı kabul edildikten sonra geri kalan diğer ibâdet hükümlerinin tamamı ve bütün İslamî mevzuatlar lağvedilmiştir.[^41]

### Balım Sultan Dönemi

[Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan), [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşîlere göre [Pîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir)-î Sanî *(İkinci *[*Pîr*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir)*)*’dir. [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşîlik araştırmacısı İngiliz J. K. Birge bu süreci [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) toplumunun yorumuna göre yapar. Ona göre; “XIII. yüzyıldan başlayarak Küçük Asya’dan ismen ait oldukları çeşitli dinlerden karışmış öğeler içeren bir tür halk dini gelişti. [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)’nin harekete yardımcı olan gezginci ruhanî önderlerden biri olarak giderek artan bir biçimde üstünlüğü tanındı. Sadece [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir) yakınındaki köy adını ondan almakla kalmadı, fakat tüm Küçük Asya’da sayısız köyde onun adı [Pîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir) olarak ünlendi. [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)’la kent içi ve yakınlarındaki tekkelerde daha yetkinleştirilmiş bir ritüel ve örgütlenme başladı. Bu örgütlenme, belirli ölçülerde çok benzer inanç ve uygulamaları sürdüren, fakat Bektâşîliğin düzenlenmiş sisteminin dışında kalan köy gruplarından farklılaşarak daha biçimsel olarak örgütlenmiş *“Bektâşî Tarikatı”* haline geldi”.

![Balım Sultan'ı Tarikata post-nişîn olarak atayan Osmanlı Pâdişahı Sultân Bayezid-i Veli.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Beyazid_II.jpg/1280px-Beyazid_II.jpg)
*Balım Sultan'ı Tarikata post-nişîn olarak atayan Osmanlı Pâdişahı Sultân Bayezid-i Veli. (public-domain)*

#### Balım Sultan'ın pâdişâh tarafından Tarikata post-nişîn olarak atanması

[Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan), 1501'lerde dönemin padişahı [Sultân Bayezid-i Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) tarafından [Nevşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nev%C5%9Fehir_%28il%29)’deki Hacı Bektaş Dergahı’nın başına atanmıştır. [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)’a kadar Bektâşîlik, genellikle kırsal kesimlerde ve köylük yörelerde tutunmuş, [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-[Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) içerisinde benimsenme olanağı bulmuştur. Özellikle [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)liğin bir türevi ve [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)liği yeniden biçimleyen, derneştiren, onları eğiterek disipline eden bir eğilim olarak kendini ortaya korken, [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)’la kentsel kesimlere ve [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) aydınları arasına da girmiştir. Böylece Bektâşîlik tarihinde yeni bir dönem başlar ve Bektâşîler; “Köy Bektâşîsi”, “Kent Bektâşîsi” olarak farklılaşırlar. Kent Bektâşîliğine “Nazenin Tarikatı” veya “[Babagan Kolu ''(Babalar Kolu)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedebabal%C4%B1k)” da denir. [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan), “Bektâşî Erkannamesi”’ni düzenlemiş ve bu örgütlenmeye katılmanın koşullarını oluşturmuştur. Aynı zamanda, [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) anlayışını yola kazandırmıştır. Bu, onun yaptığı yeniliklerin başındadır. “[On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) törenleri”, “on iki çerağ”, “on iki post”, palhenk, “evlenmemiş *(mücerred)* babalık kuralı”, şerbet yerine şarap, “[Hurufîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)” etkisi, “[İbahiyecilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0b%C3%A2h%C3%AElik)”, “üçleme *(*[*teslis*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teslis)*)*”, “[tenasüh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reenkarnasyon)” ve “[hülul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl)” kavramları Tarikatın bünyesine onun sayesinde girer.

#### On İki İmâm inancının Tarikata girişi

[On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) inancı [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-[Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)lik’te başından beri olmasına karşın, Bektâşîlik Tarikatı’nın temel töreleri arasına [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)’la girer. Tarikatın “temel direği” olur. Her bağlının, müridin temel inanışları içerisinde yer alan bir ilke olur. Bu temel ilke [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşî edebiyatının temel çeşnisi ve zenginliği olacaktır. Hemen hemen tüm [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşî ozanları [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) çeşnisini şiirlerinde malzeme olarak kullanacaklardır. [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-Bektâşî edebiyatı bu zenginlik üzerine kurulmuştur. [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) anlayışına paralel olarak yaşam “on iki” rakamı üzerine sistemleştirilmiştir. On iki sayısı eski Türk törelerinde de mevcuttur. Özellikle [Şamanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamanizm) dönemde [Şaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaman)ların tacı da on iki ayrı hayvanın postundan yapılan parçalarla yapılmaktaydı. Bu da [Zodyak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zodyak) çemberini simgelemekteydi. Yani, Kainatı başına Tac etmekteydi.. Bu inanış ile [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) inanışı harmanlanarak Bektâşî kültüründe on iki terkli tac kullanımı ve [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) inancının yansımaları görülmektedir. Cemlerde simgesel olarak on iki çerağ yakılır. Kemer üzerine [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam)ı simgeleyen on iki köşeli “palheng taşı” denilen taş takılır. Bu dervişlerin gönüllerini Tanrı'ya bağlayan bir simge olarak algılanır. “Eline, diline, beline sahip olmayı” gerektirir. Bektâşî tacı on iki dilimlidir. Tekkelerin meydan yerleri, tekke üstündeki baca ve kubbeler hep on iki dilimli olur. Bektâşî tekkelerinde [Pîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir)e hizmet görevlerinin her biri bir post ile simgeleştirilir ve temsil edilir. Bu anlayışı [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan) “on iki post” biçiminde biçimleyerek tarikatın töreleri arasına kazandırmıştır. Postlardan her biri, Bektâşîliğin en büyük adlarından birine bağlanarak anılmış ve böylece o kişiler ölümsüzleştirilmiştir. [On iki imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) “sırrı” olan “On iki Post” şunlardır:

1. Baba Postu: [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_%28%C4%B0ran%29) postu ([Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli))
2. Aşçı Postu: [Seyyid Ali Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyyid_Ali_Sultan) postu
3. Ekmekçi Postu: [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan) postu
4. Nakib Postu: [Kaygusuz Sultan Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaygusuz_Abdal) postu
5. Atacı Postu: Kanber Ali postu
6. Meydancı Postu: Sarı İsmail postu
7. Türbedar postu: Kara Donlu Can Baba postu
8. Kilerci Postu: [Hacım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1m_Sultan) postu
9. Kahveci Postu: Şah Şazeli postu
10. Kurbancı Postu: İbrahim postu
11. Ayakçı Postu: [Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal) Musa postu
12. Mihmanevi Postu: [Hızır](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1z%C4%B1r) peygamber postu

## Yeniçeri Ocağı ve Bektâşîlik

![1657 yılından evvel bir yeniçeri.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a0/Ralamb_Janissary_1.jpg)
*1657 yılından evvel bir yeniçeri. (\[1\], public-domain)*

[Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)na vurucu asker yetiştirecek ilk [Acemi Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acemi_Oca%C4%9F%C4%B1) [Gelibolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu)’da kuruldu. Bu ilk teşkilatlanma ile orduya bin kadar nefer alındı. Bunlardan her yüz kişisinin başına ise, "Yayabaşı" adıyla bir kumandan tâyin edildi. Bilâhare, [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)’na gönüllülük esasına dayalı olarak Hristiyan tebaanın çocukları da dahil edildi. [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler *(yeni askerler)*, küçük yaşlardan itibaren İslam örf ve âdetlerine göre yetiştiriliyor, ardından da acemi oğlan kışlalarında askeri eğitime tabi tutuluyordu. Onlar, emekli oluncaya kadar evlenmeleri ve şehir gibi mahallerde oturmaları yasaktı. Kışlalarda yaşarlardı. Kabiliyetlerine göre de subay veya general (paşa) olurlardı. Ocağın üst düzey kumandanlarına ise "[Yeniçeri Ağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri_a%C4%9Fas%C4%B1)" ismi verilirdi. Teşkilât merkezi İstanbul'da olurdu. Ocak, Ağadan nefere kadar giden bir hiyerarşik düzen içinde çalışırdı. Dinî terbiye ve hatta tarikat bağlılığı, [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler arasında bilhassa teşvik ve terğib edilirdi. Bilhassa Bektâşî tarikatına girmeleri çok yaygın bir gelenek halindeydi. Bununla beraber, [Melâmetî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik), [Mevlevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevlev%C3%AElik), [Nakşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik), [Halvetiyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik) ya da [Halvetî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik) Tarikatlarına mensup olan [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler de vardı.

### Bektâşîlik Tarikatı, Yeniçeri ve Ahi Ocaklarının kapatılması

[Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), özellikle [Sultan I. Murad '' (Hüdavendigâr)'' Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad) döneminden itibaren, [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)lar'da hızlı bir yayılma süreci içine girdi. [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) topluluklarıyla yapılan savaşlar, mücadeleler bitmek bilmiyordu. Bu durumda yeni, düzenli ve dâimî bir savaşçı orduya ihtiyaç duyuldu. Bir yandan da, savaşlarda kazanılan zaferler neticesi esir alınan Hristiyan ailelerin çocukları, İslamî terbiye ile yetiştirilerek orduya dahil ediliyordu. Sonunda ise, sırf bu devşirilerek terbiye edilmiş kimselerden müteşekkil bir askerî birlik kurulmasına karar verildi. Bu arada [Sultan I. Murad ''(Hüdavendigâr)'' Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad), [Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Kara_Halil_Hayreddin_Pa%C5%9Fa)'yı yeniçeri ve [Acemi Ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acemi_Oca%C4%9F%C4%B1)'nı kurmakla vazifelendirdi. (1324)

#### Yeniçeri Ocağı'nın kapatılması

[Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nın genel durumu da, devletin genel durumuyla paralellik arz ediyordu. Tıpkı, ilerleme, duraklama ve gerileme halleri gibi... Bununla beraber, bu asker ocağı zamanla dejenere edildi. İlmiye sınıfı ile sadaret çevreleri, [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)leri zaman zaman kendi emellerine alet etmeye ve onları siyasete bulaştırmaya çalıştı. Çoğu zaman, saltanat kavgalarında ve hatta iç isyanlarda kullanıldılar. Bu duruma düşürülen ocağın ıslâh edilmesi gerekirken, daha çok zecrî tedbirlerle ortadan kaldırılması veya kökünün kazınması cihetine gidildi. Bazen de teşkilâtın by–pas edilmesi denemesi yapıldı. Ancak, hiçbirinde de başarılı olunamadı. Sultan [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud), reformcu bir padişahtı. Kılık kıyafetten bürokrasinin işleyiş tarzına kadar, pek çok konuda radikal değişiklilerde bulundu. Bu cümleden olarak, sarığı halkın başından kaldırtıp fesi getirtti. Şalvar yerine pantolon giyme mecburiyetini getirtti. Askerî sistem değişikliği için ise, uygun fırsatı kolladı. Nihayet, [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nın bir bahane ile isyan edişini fırsat bilerek, onları önce oyaladı ve hemen ardında da imhâ ederek ortadan kaldırma cihetine gitti.

![II. Mahmud Osmanlı Ordusu'nda ıslahat hareketlerini gerçekleştirmek amacıyla Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesine karar vermişti.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/93/Sultan_Mahmud_II_of_the_Ottoman_Empire.jpg)
*II. Mahmud Osmanlı Ordusu'nda ıslahat hareketlerini gerçekleştirmek amacıyla Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesine karar vermişti. (public-domain)*

#### Vaka-i Hayriye

15 Haziran 1826 günü, devlet memurları İstanbul sokaklarında dolaşarak halkı [Muhammed'in sancağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sancak-%C4%B1_%C5%9Eerif) altında toplamaya başladı. Bunun üzerine [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) elebaşları da, ocak mensuplarını ayaklanmaya çağırdı. Hazırlıklarını tamamlayan hükûmet yönetimi ise, [Sultanahmet Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultanahmet_Camii)'ni karargâh yaptı ve halka silah dağıttı. [Beyazıt Meydanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz%C4%B1t_Meydan%C4%B1) ile [Divanyolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divanyolu) tarafını tutan [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler, çarpışmanın başlamasıyla birlikte geri çekilerek *(Meydan-ı Lahm)* [Etmeydanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etmeydan%C4%B1)ndaki karargâhlarına kapandılar. Sadrazam [Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Selim_S%C4%B1rr%C4%B1_Pa%C5%9Fa), tam bu esnada kışlanın etrafını çevirerek top ateşini başlattı. Top ateşi sonrasında koca kışla birkaç saat zarfında içindeki binlerce [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)yle birlikte yakılıp yıkıldı. Bu kanlı hadiseden sonra, [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nın tarihe karışması üzerine, Keçecizâde İzzet Molla da şu tarihî mısraları döktürdü:

Tecemmü eyledi Meydan-ı Lahm’e, İdüp küfrân-ı ni’met nice bağı, Koyup kaldırmada ikide, birde (kazanı), Kazan devrildi, söndürdü ocağı.

### Balkanlarda etkin faaliyet gösteren tek Tarikat olması

[Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) döneminde Özellikle [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) topraklarında Bektâşî Tarikatı'ndan başka Tarikat tutunamamıştır. Fakat [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) dönemiyle birlikte Bektâşîlerin dışında [Nakşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik)-Bektâşîleri ortaya çıkmıştır. Bunlar Bektâşîliğin ritüellerini kaldırmamakla birlikte, Tarikat içerisine bazı [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) ritüelleri eklemişlerdir. Örneğin; cem ayinine geçilmeden önce secde namazı kılma, [Muharrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muharrem) orucuyla birlikte [Ramazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ramazan) orucunu da tutman ve benzerleri gibi. [Nakşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik)-Bektâşîliği özellikle [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan)'da [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)-[İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) misyonerlerinin kendilerine çok uygun bir ortam bulmalarına sebep olmuştur.

## Dedebabalar listesi

Liste Dünya Bektaşîler Merkezi tarafından yayınlanmıştır[^42]

### Türkiye (1930 öncesi)

- [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) (1282-1341)
- [Hidër Llalla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hid%C3%ABr_Llalla) (1341-1361)
- [Resul Balli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resul_Balli) (1361-1441)
- [Jusuf Balli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jusuf_Balli) (1400s)
- [Myrsel Balli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Myrsel_Balli) (1400s)
- [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan) (1509-1516)
- [Sersem Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sersem_Ali) Dede Baba (1551-1569)
- [Eihaxh Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eihaxh_Ahmed) Dede Baba (1569-1569)
- [Ak Abdulla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Abdulla) Dede Baba (1569-1596)
- [Kara Halil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Halil) Dede Baba (1596-1628)
- [Eihaxh Vahdeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eihaxh_Vahdeti) Dede (1628-1649)
- [Eihaxh Sejjid Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eihaxh_Sejjid_Mustafa) Dede Baba (1649-1675)
- [Ibrahim Agjah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ibrahim_Agjah) Dede Baba (1675-1689)
- [Halil Ibrahim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Ibrahim) Dede Baba (1689-1714)
- Haxhi [Hasan Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_Dede) Baba (1714-1736)
- [Hanzade Mehmed Kylhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanzade_Mehmed_Kylhan) Dede (1736-1759)
- [Sejjid Kara Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sejjid_Kara_Ali) Dede Baba (1759-1783)
- [Sejjid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sejjid) Dede Baba (1783-1790)
- Haxhi [Mehmed Nuri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Nuri_Efendi) Dede Baba (1790-1799)
- Haxhi [Halil Haki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Haki) Dede Baba (1799-1813)
- [Mehmed Nebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Nebi) Dede Baba (1813-1834)
- Haxhi [Ibrahim Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ibrahim_Dede) Baba (1834-1835)
- [Sejjid Haxhi Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sejjid_Haxhi_Mahmud) Dede Baba (1835-1846)
- [Saatxhi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saatxhi) Dede Baba (1846-1848)
- [Sejjid Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sejjid_Hasan) Dede Baba (1848-1849)
- [Elhaxh Ali Turabi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elhaxh_Ali_Turabi) Dede Baba (1849-1868)
- Haxhi [Hasan Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_Dede) Baba (1868-1874)
- [Perishan Hafizali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perishan_Hafizali) Dede Baba (1874-1879)
- [Mehmed Ali Hilmi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Ali_Hilmi) Dede Baba (1879-1907)
- Haxhi [Mehmed Ali Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Ali_Dede) Baba (1907-1910)
- Haxhi [Fejzullah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fejzullah) Dede Baba (1910-1913)
- [Salih Niyazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Niyazi) Dede Baba (1913-1925)

### Arnavutluk (1930 sonrası)

- [Salih Niyazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Niyazi) (1930-1941)
- [Ali Riza Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Riza_Dede) (1942-1944)
- [Kamber Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamber_Ali) (1944-1945)
- [Xhafer Sadik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Xhafer_Sadik) (1945-1945)
- [Abaz Hilmi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abaz_Hilmi) (1945-1947)
- [Ahmet Myftar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Myftar) (1947-1958)
- (Arnavutluk'ta tekke ve zaviyeler komünist rejim tarafından yasaklandı)
- [Baba Reshat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Reshat) (1993-2011)
- [Baba Mondi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Mondi) (2011-)

## Ayrıca bakınız

- [Ebu'l Vefâ el-Bağdâdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)
- [Hoca Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE)
- [Hacı Bektaş-ı Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli)
- [Ahi Evren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C3%AE_Evran)
- [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)
- [Baba İshak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)
- [Barak Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba)
- [Sarı Saltuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Saltuk)
- [Kaygusuz Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaygusuz_Abdal)
- [Balım Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1m_Sultan)
- [Karaca Ahmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaca_Ahmet)
- [Gül Baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCl_Baba)
- [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)

## Dış bağlantılar

- [Aleviliğin Tarihsel-Sosyal Temelleri](https://web.archive.org/web/20101117063127/http://w3.gazi.edu.tr/~iarslan/aleviligintarihsel.doc)

[^1]: Encyclopaedia Iranica, "BEKTĀŠĪYA". <http://www.iranicaonline.org/articles/bektasiya-a-syncretic-and-heterodox-sufi-order-found-principally-in-anatolia-and-the-balkans-with-offshoots-in-other-regi>
[^2]: Hayat Türkiye Ansiklopedisi: Nevşehir: Bektaşi Tarîkatı'nın tarihî merkezi. Hayat Dergisi, 1965, s. 212-213.
[^3]: Baş, Eyüp. Ahmed Yesevî'nin Bektaşîlik, Alevîlik Üzerindeki Etkileri ve Osmanlı Dini Hayatındaki İzleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1 Ağustos 2011, s. 21-53. <https://dergipark.org.tr/tr/pub/auifd/issue/40606/488141>
[^4]: Korkmaz, Seyfullah. Ahmed Yesevî ve Hacı Bektaş Veli. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2001, s. 325-355. <https://dergipark.org.tr/tr/pub/erusosbilder/issue/23744/252931>
[^5]: Güzel, Abdurrahman. Hacı Bektaş Veli’nin Hayatı ve Eserleri. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 1994, s. 15-20. <https://isamveri.org/pdfdrg/D01093/1994_1/1994_1_GUZELA.pdf>
[^6]: Köprülü, Mehmed Fuad. Early Mystics in Turkish Literature. Routledge, 2006.
[^7]: Arşivlenmiş kopya. <https://cms.hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/hbektasveli(tr-TR)/4.%20Uluslararas%C4%B1%202/ARNAVUTLUK%E2%80%99TAK%C4%B0%20BEKTA%C5%9E%C4%B0%20TEKKELER%C4%B0%20-%20Fatma%20Ahsen%20TURAN.pdf>
[^8]: Dursun Gümüşoğlu: Tâcü'l Arifîn es-Seyyid Ebu'l Vefâ Menakıbnamesi - Yaşamı ve Tasavvufi Görüşleri, Can Yayınları, 2006, s. 48
[^9]: Ethem Ruhi Fığlalı, Türkiye’de Alevîlik-Bektaşilik, Ankara 1989, s. 9.
[^10]: Hacı Bektaş-ı Velî ve Bektaşilik, İstanbul 1990, s. 60.
[^11]: Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Sayfa 75. (Kutb'ûd-Dîn Haydar’ın vefât tarihinin M. 1222, Hacı Bektaş’ın ise doğum tarininin M. 1209 olduğu göz önüne alınacak olunursa Kutb'ûd-Dîn Haydar’ın vefâtında Hacı Bektaş henüz on üç yaşındaydı. Daha evvel müridi olması halinde bu rivâyetin mümkün aksi takdirde ise zayıf olduğu aşikârdır.)
[^12]: Hâcim Sultan Vilâyetnâmesi
[^13]: Ahmet Râsim, Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi, Cilt 1, Sayfa 53.
[^14]: Edremit kazasının Mülga Mehâkimî Şer’îyye Sicilleri.
[^15]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Tarihte Edremit Şehri.
[^16]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Mezhep Cereyanları – Osmanlı İmparatorluğu devrinde Şiîliğin tahrikâtı ile çıkan isyân ve ihtilâller: Tekkenin saçtığı kerâmet propagandaları, Sayfa 210, Ahmet Sait Tab’ı, 1940.
[^17]: İbn-i Hallikân Kenârî, Şekayık.
[^18]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Tarihte Edremit Şehri.
[^19]: Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 36.
[^20]: Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 95.
[^21]: Vilâyetnâme-i Hacı Bektaş-ı Veli’yyûl Horasanî.
[^22]: Mevlânâ Câmî, Nefahât-ûl’Üns.
[^23]: Siret Celâl’ed-Dîn-i Menkûbernî.
[^24]: Necip Asım, Türk Tarihi.
[^25]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Mezhep Cereyanları – Anadolu Şiîliğinin çok mühim iki cephesi: Osmanlılar üzerinde Bektaşi nüfuzu, Sayfa 187, Ahmed Said tab’ı, Hilmi Ziya neşriyâtı, 1940.
[^26]: İbn-i Hallikân Kenârî, Şekayık, Cilt 1, Sayfa 74.
[^27]: Keşf’ûz Zû-Nûn, Cilt 1, Sayfa 401.
[^28]: İbn-i Hacer, Enbe’ül-Gumur. [Köprülü Mehmet Paşa Kütüphanesi, No: 1005-1009].
[^29]: Ahmed er-Rıfai, Bürhan’ûl-Müeyyed.
[^30]: İbn-i Tikteka, Kitâb’ûl-Fahri, Sahife 234, Mısır tab’ı.
[^31]: Massignon, Louis, Hallâc-ı Mansûr’un “Kitâb’ût-Tavâsîn” adlı eserinin Farsça’dan tercüme şerhini yapan Zuzbâhan Baklî’nin eseriyle birlikte hazırlattığı tetebbunâmesi.
[^32]: Öztürk, Yaşar Nuri, En-el Hak İsyanı – Hallâc-ı Mansûr (Darağacında Miraç), Cilt 2, Sahife 187, Yeni Boyut, 2011. (Sırf bu âyetin izâhatı için Hallâc-ı Mansûr tarafından yazılan “Tâvasîn” adlı meşhur eserin tercümesi mevcûttur.)
[^33]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları – Anadolu Şiîliğinin çok mühim iki cephesi: Hurûfîliğin esâs âkaidi, Sayfa 198, Kanaat Kitabevi, 1940.
[^34]: Hoca İshak Efendi, Kâşif’ül-Esrâr.
[^35]: [Bu risalelerin önemli bir bölümü Gibb koleksiyonunda “Clement Huart” tarafından yayınlanmış ve “Rıza Tevfik” tarafından bir Mukaddime yazılmıştır.]
[^36]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Mezhep Cereyanları – Anadolu Şiîliğinin çok mühim iki cephesi: Bektaşilik meratibi ve i’tikadî hüviyeti, Sayfa 191, Ahmet Sait Matbaası, 1940.
[^37]: Profesör Hasluk, Bektaşi Tetkikleri – İngilizce’den mütercimi: Ragıp Hulûsi, Sayfa 53.
[^38]: [Bu risalelerin önemli bir bölümü Gibb koleksiyonunda “Clement Huart” tarafından yayınlanmış ve “Rıza Tevfik” tarafından bir Mukaddime yazılmıştır.]
[^39]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Naklî İlimler Tarihi – İran Bâtınîleri.
[^40]: Ebû Reyhan Birunî, El’âsar ül-Bakîyye. [Bâyezid Umumî Kütüphanesi, el yazması nüsha].
[^41]: Balcıoğlu, Tahir Harimî, Mezhep Cereyanları – Hurûfîliğin esas âkaidi, Sayfa 199, Ahmet Sait Matbaası, 1940.
[^42]: Kryegjyshët Botëror . Kryegjyshata Botërore Bektashiane. Accessed 19 September 2021. <https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshet-boteror/>
