Bayram Paşa

Bayram Paşa ya da Ladikli Bayram Paşa olarak da bilinir (ö. 26 Ağustos 1638), IV. Murad saltanatında 2 Şubat 1637 - 26 Ağustos 1638 tarihleri arasında bir yıl altı ay yirmi iki gün sadrazamlık yapmış bir Osmanlı devlet adamıdır. Aynı zamanda I. Ahmed'in kızı Hanzade Sultan'ın eşidir.^{[1]Uluçay, M. Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.}^{[2]Anrep, Natalia von. Mahidevran die Frau des Sultans : Tragik und Ende der Sultanin Mahidevran, Gemahlin von Sultan Suleiman dem Prächitgen. 2016.} İstanbul'un Bayrampaşa ilçesi onun adını taşımaktadır.

Hayatı

İstanbul doğumlu ve Türk asıllıdır.^{[3]Uzunçarsılı, İsmail Hakkı, (1954) Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım, XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.385-386}^{[4]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicil-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1 say.65}^{[5]Bazı kaynaklar Amasya doğumlu olduğunu beyan etmektedirler.}^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Aslen Samsun'un Ladik ilçesinden olup babasının adı tarihi kaynaklarda ‘Kurt Ağa’ olarak geçmektedir.^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.}

Enderun'da eğitim gördü. Çıkışta çuhadar-ı şehriyari oldu. 1621'de ilk defa yeniçeri ağası olarak tayin edilmekle beraber bir gün sonra tenzil edilip "turnacıbaşı" olarak görev verildi. 1623 yılında da Yeniçeri Ağası olmuştur.^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Aynı yıl içinde Yeniçeri Kethüdası olarak atanan Bayram Paşa, I. Ahmed'in kızı Hanzade Sultan'la evlenmiştir.^{[1]Uluçay, M. Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.}^{[2]Anrep, Natalia von. Mahidevran die Frau des Sultans : Tragik und Ende der Sultanin Mahidevran, Gemahlin von Sultan Suleiman dem Prächitgen. 2016.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Bayram Ağa böylece “damad-ı şehriyari” (padişah damadı) olarak Osmanlı tarihinde bir ilke imza atmıştır. Tarihçi Reşat Ekrem Koçu'ya göre; Turnacıbaşı rütbesinde bir subayın, vezirlik makamına çıkmadan bir sultanla evlenmesi oldukça istisnai bir durumdur. Bir rivayete göre bunun tek nedeni, Bayram Ağa'nın emsalsiz bir erkek güzeli olmasıdır. Son derece yakışıklı bir erkek olan Bayram Paşa, Hanzade Sultanı kendisine aşık etmeyi başarmış ve evlenmiştir.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.}

Haziran 1626'da Mısır valiliğine atandı.^{[4]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicil-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1 say.65}^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Bayram Paşa, valiliği boyunca Mısır halkı tarafından sevilen ve saygı duyulan bir isim olmuştur. 1628 yılında İstanbul'a çağrılan Bayram Paşa, kubbe veziri yapılmıştır.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Ancak bu dönemde veziriazam Hüsrev Paşa'nın, Bayram Paşa'ya yönelik entrikaları sonucu Bayram Paşa azledilerek, hapse atılacaktır. Hapiste yaklaşık bir hafta kalan Bayram Paşa, padişah IV. Murad tarafından önce hapisten çıkarılmış, daha sonra eski görevine yeniden getirilmiştir.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} 1635 yılında altıncı vezirlikten ikinci vezirliğe yükselen Bayram Paşa, sarayda büyük bir nüfuza sahip olmuştur. Sultan 4. Murad'ın Revan Seferi sırasında sadaret kaymakamlığı (başbakan vekilliği) yaparak, sefer boyunca padişah ve sadrazamın yerine İstanbul'u yönetmiştir.^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.}

IV. Murad saltanatında 2 Şubat 1637'de Tabanıyassı Mehmed Paşa'nın azli ile sadrazamlığa yükseldi.^{[6]BAYRAM PAŞA.} Bayram Paşa, Osmanlı'nın İran ve Bağdat seferleri sırasında aktif rol almıştır.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Bayram Paşa, sadrazamlığı sırasında şair Nef'i'yi idamı ettirmesi ile de tanınmaktadır. IV. Murad 'ın, Nef'i'den bir daha hicviye yazmaması istemesinden sonra Nef'i, sözünü tutmamış ve IV. Murad'ın eniştesi Bayram Paşa'yı hicvetmiştir. Bayram Paşa'nın isteği üzerine padişah, Nef'i'yi idam ettirmiştir.^{[6]BAYRAM PAŞA.} Şair Nef'i, sarayın odunluğunda öldürüldükten sonra cesedi Sarayburnu'ndan denize atılmıştır. Öte yandan bir kısım tarihçi padişaha çok yakın olan bir şairin, sadrazam tarafından idam ettirilemeyeceğini ileri sürmektedir.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.}

Padişahın Bağdat Seferi sırasında, Ağustos 1638'de Urfa yakınlarında Celab mevkiinde aniden ölmüştür.^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Bir kalp krizi ya da beyin kanaması sonucu öldüğü tahmin edilmektedir.^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.} Bayram Paşa'nın kabri, İstanbul'un Haseki semtinde bulunan Keçi Hatun Mahallesi'nde kendi yaptırdığı külliyenin içinde bulunmaktadır.^{[6]BAYRAM PAŞA.}^{[7]BAYRAMPAŞA BELEDİYESİ. 27 Aralık 2015.}

Değerlendirilmesi

Naima tarihinde^{[8]Naima Tarihi. C.2 s.331} IV. Murat'in onu çok takdir ettiğini ve vefatından sonra çadırına girip ağladığını bildirir ve sonra bu çadırda padişaha gelenek üzere takdim edilecek hediyeleri (zırh gömlek, miğfer, samur kürk takımlı giyecekleri) görüp yine ağlayarak

Hayıf sad hayıf ki böyle kadirşinas bir vezirden ayrıldım, Böyle bir vezir az bulunur.

deyip ruhuna dualar etmiştir.

Mehmet Süreyya Sicil-i Osmani'de şöyle değerlendirmektedir:^{[4]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicil-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1 say.65}

Tedbirli, gayretli, padişaha sadık ve doğru idi.

Uzunçarsılı'nın değerlendirmesine göre:^{[3]Uzunçarsılı, İsmail Hakkı, (1954) Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım, XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.385-386}

Tedbirli ve iyi idareli bir devlet adamı idi.

Eserleri

İstanbul'da günümüzde ilçe olan Bayrampaşa onun bu mevkide bulunan çiftliği adına ithaf edilerek kurulmuştur.

Büyük hayır sahibi olup şu hayır eserleri bulunmaktadır:^{[9]Bayrampaşa Portalı}

İstanbul'da türbesi, tekkesi, sebili, mektebi ve medresesi bulunan bir külliyesi vardır.
Kayseri'de mevlevihanesi bulunmakta idi.
Birecik'te Top Dōkümhanesi kurdurmuştur.
Niğde'de eski harap bir hani yıktırarak yerine yeni bir han ve dükkanlar inşa ettirmiştir.
Adana yakınlarında Çakıt hanını yaptırmıştır.
Konya Ereğlisi'nde Ekmekçioğlu Ahmet Paşa ve Seyitgazi Dilaver Paşa tarafından başlatılan fakat yarım kalan hanları tamamlatmıştır. -
Rumeli de bulunan "Eğri Dere Kalesi"nin onarımını yaptırdığı için bu kalenin "Bayram Paşa Hisarı" olarak anıldığı başlandığını Evliya Çelebi yazmıştır.
İstanbul'da yapılması düşünülen nüfus sayımı için şehrin etrafındaki surların iç ve dışındaki düzensiz ve usulsüz yapılan yerleşmeleri istimlak ettirip yıktırmış, tarihi surları tamir ettirmiş ve dış duvarlarını boyattırmıştır.
İstanbul'un Fatih'te bir cami; Ayasofya civarında bir konak; Kuzguncuk'ta bir yalı yaptırmıştır.

Popüler kültürdeki yeri

8 Ekim 2015'te başlayan Muhteşem Yüzyıl Kösem adlı Türk dizisinde Bayram Paşa karakterini Asil Büyüközçelik canlandırmıştır.

Dış bağlantılar

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, (1954) Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım, XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.385-386
Buz, Ayhan, (2009) Osmanlı Sadrazamları, İstanbul: Neden Kitap, ISBN978-975-254-278-5,
Danişmend, İsmail Hami, (2011), İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi 6 Cilt, İstanbul:Doğu Kütüphanesi, ISBN 9789944397681
Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1 say.36 http://archive.org/details/sicilliosmani01sruoft