# Basmacı Hareketi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Basmacı Hareketi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Fires_in_Bukhara_1920.jpg) * (Артур Васильевич Гулян (Рильский) 1895—1927 год., public-domain)* - **Çatışma:** Basmacı Hareketi - **Parçası:** I. Dünya Savaşı ve Rus İç Savaşı - **Tarih:** 1916-1934 - **Yer:** Türkistan - **Sebep:** Bolşeviklerin Hokand'ı ele geçirip Hokand Millî Hükümeti'ne son vermesi - **Sonuç:** Sovyet-Afgan zaferi - **Savaşan:** Rusya İmparatorluğu, (1916-1917) Rusya Cumhuriyeti (1917); Rusya SFSC; 23px Türkistan ÖSSC; Kazak ÖSSC; Harezm SSC; Buhara HSCSovyetler Birliği, (30 Aralık 1922'den itibaren Afganistan Krallığı (1930); 22px|border Basmacılar; 22px|border Hive Hanlığı (1918-1920); 22px|border Beyaz Ordu (1919-1920); 22px|border Buhara Emirliği (1920); 22px|border Afganistan Emirliği (1922'nin ortasına kadar); Sakkavistler (1929); Afganistan Emirliği (1929) - **Komutan:** Mihail Frunze; Yakov Melkumov; Magaza Masançi; Grigory Sokolnikov; Pyotr Kobozev; Vitaly Primakov; Vasily Shorin; August Kork; Semyon Pugachov; Mikhail Levandovsky; Konstantin Avksentevsky; Vladimir Lazarevich; Magaza Masanchi; Feyzullah Hocayev Muhammed Nadir Şah; Serdar Şah Vali Han; Ghulam Nabi Han; 22px|border Enver Paşa; 22px|border Ergaş Bey; 22px|border Medamin Bey; 22px|border Şir Muhammed Bey; 22px|border İbrahim Bey; 22px|border Muhiddin Bey; 22px|border Devletmend Bey; 22px|border Ali Rıza; 22px|border Daniyar Bek; 22px|border 22px|border Cüneyt Han; 22px|border Muhammed Alim Han; Konstantin Monstrov 22px|border Habibullah Kalakani - **Güç:** 120.000-240.000; 10.000-30,000; 50,000+ - **Kayıp:** Toplam: 40,000+; 9,854+ ölü; 30,484+ Yaralı/Hasta; Bilinmiyor **Basmacı Hareketi** ([Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a): басмачество, *basmaçestvo*), [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler)in [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) yönetimine karşı [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da 1917'de başlattığı ve aralıklı olarak 1934'e değin sürdürdükleri ayaklanma hareketi. Ruslar *Basmak* ve *Baskın* kelimesinden yola çıkarak ayaklanmaları *Basmacı Ayaklanması* olarak nitelendirdiler. Ancak, bu harekete katılanlar kendileri için *Korbaşı* ifadesini kullandı ve bu hareket [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan)'ın genelinde *Korbaşılar Hareketi* ismi altında millî bir direniş hareketi olarak kabul edildi. [Çarlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) döneminde Türkistan, [Başkurdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan) ve [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'da [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) kolonizatörlere karşı saldırılar, soygunlar düzenleyen fakat yerel halka dokunmayan çeteler yaygındı. [1917 Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi)'nden sonra Türkistan'da Ruslara başkaldıran bu siyasal amaçlı örgütlere de Ruslar tarafından *Basmacı* adı yakıştırıldı.[^1] [1917 Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonrasında [Bolşevik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm)ler Şubat 1918'de [Hokand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ı ele geçirip [Hokand Millî Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand_Mill%C3%AE_H%C3%BCk%C3%BCmeti)'ne son verince [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana)'nde Ergaş Bey öncülüğünde bir ayaklanma başladı. Bu ayaklanma ile beraber bağımsızlık yanlısı Basmacı Milli Direnişçileri örgütlendi ve ayaklanma kısa sürede büyük bir isyan hareketine dönüşüp tüm Türkistan'a yayıldı. Korbaşı Şir Muhammed Bek tarafından 3 Mayıs 1920 tarihinde Muvakkat-Müstakil Türkistan Hükûmeti ilan edilerek Fergana'da idari bir yapı oluşturuldu. Ancak 16 Ağustos 1920 tarihinde Fergana'da askeri diktatörlüğün ilan edilmesi ve askeri imkanların kısıtlı olması hükûmetin ömrünü kısalttı. Şir Muhammed Bek karargahı olan Gerbaba'nın işgal edilmesiyle Eylül 1922 tarihinde Afganistan'a geçmek zorunda kaldı.[^2] Basmacılar 1921'de [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'da da örgütlendiler. Özbeklerin Lakay aşiretinin reislerinden [İbrahim Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Bek) gibi [Buhara emirine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Emirli%C4%9Fi) bağlı tutucu Basmacılar yenilik yanlısı Cedidcileri de düşmanları sayıyorlardı. [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), Hacı Sami ve arkadaşları Türkistan'ı [Sovyetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'e karşı ayaklandırmak için Ekim 1921'de Buhara'ya gittiklerinde İbrahim Bey, [Jön Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) hareketinin önderi olarak [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) padişahlarının otoritesini sarstığı ve [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in devrilmesini sağladığı gerekçesiyle Enver Paşa'yı tutukladı. Basmacıları ikna etmeyi başaran Enver Paşa, aşiret reislerinden Devletmend'in desteğiyle örgütlediği Basmacılarla küçük başarılar kazandı; ama Ağustos 1922'de Belcivan'a (bugünkü [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan)) çekilmek zorunda kaldı ve orada [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'yla girdiği çatışmada öldürüldü.[^3] Enver Paşa, ayrıca ölümünden önce [Semerkand'da başarılı bir muharebe sürdürdü.](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Semerkant_muharebesi_%281922%29) Enver Paşa'nın ölümünden sonra arkadaşları Hacı Sami'nin önderliğinde Basmacıları yeniden örgütlediler. Lakay reisi İbrahim Bey'i de yardıma zorlayan Hacı Sami, sayı ve donanım bakımından üstün Kızıl Ordu birliklerine karşı Haziran 1923'e kadar savaştıktan sonra [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'den gelen arkadaşlarının tümünü yitirdi; [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)'a geçti. Kızıl Ordu Türkmenistan'ı ele geçirince yakaladığı Basmacı önderlerini idam etti. 1920 Şubat ayında General Magatov [Gerbabaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerbaba_Muharebeleri) doğru yürüdü lakin Şirmed bey tarafından ordusu imha edildi. Bu sefer Kızıl ordu [Balıkçı bölgesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1k%C3%A7%C4%B1_Muharebeleri) doğru yürüdü ve En az 1700lük bir kuvvetle Şirmed Beki bir kez daha yenmeye çalıştı lakin bu harekâtta başarısız oldu ve sovyetlerin bütün ordusu esir düştü. Harekâttan sonra Kızıl ordu ve Ermeniler yerel halka katliam girişiminde bulunsalarda Korbaşılar tarafından tamamen kovuldular. [2. Gerbaba muharebesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Gerbaba_Muharebesi) ise Sovyetlerin komutanı Brigadze, Gerbaba'daki Basmacılara karşı düzenlenen harekâtı bizzat kendisi yönetti. Savaşı kazanan Kızıl Ordu Gerbaba'yı geri aldı.[^4] Bu kez [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Hanı Jüneyd Bey, yönetimindeki Basmacılarla 1924'te geri almayı planladığı [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive)'yi bir [kuşatma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281924%29) ile almayı düşündü ama başarısız oldu, 1927'ye değin mücadeleyi sürdürdü. 1873'ten beri Ruslara karşı direnen Jüneyd Bey, 1927'de Ruslarla barış yaptı ama onların Basmacıları tutukladığını, kendisini de ele geçirmek istediklerini görünce çete savaşını 1929'a değin sürdürdü; bütün [Karakum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakum_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler)ini de ayaklandırdı. Sonra [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'a, oradan da [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)'a geçti. Ruslar Buhara'da Şerefeddinof adlı [Kazanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan%2C_Tataristan) bir [komünist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kom%C3%BCnizm) yönetiminde özel yetkili bir mahkeme kurarak her Basmacı için bütün kabilesinin sorumlu tutulacağını bildirdiler ve bu kararlarını uygulamaya koydular. Hareket 1934 tarihine kadar sürdü ve bu tarihte Ruslar direnişi sona erdirdi.[^5] Basmacı Ayaklanması [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) ulusal dernekleri, partileri; [Başkurdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan), [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) hükûmetleri üyeleri, [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) ve [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak) aydınları, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'den gelen subaylar, [Peştunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C5%9Ftunlar)ın ve [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)ın desteğiyle sürdürülmüştü. 16. yüzyıldan sonra [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da böylesine farklı grupların desteğini kapsayan ve bu denli uzun süren başka bir halk hareketi gerçekleşmemişti. [^1]: Ruslara Karşı Basmacılar Hareketi - Dr. Baymirza Hayit. [^2]: VerfasserIn., Yarımoğlu, Emin 1989-. Korbaşı Türkistan Millî İstiklal Hareketi liderlerinden Şir Muhammed Bek. [^3]: "Basmacılar" Türkistan Milli Mücadele Tarihi - Dr. Baymirza Hayit. [^4]: Kara İlyas, Enver Paşa Basmacılar İsyanı. Yediveren Yayınları, s. 36-186. [^5]: Basmacılar (Korbaşılar) - Ali Bademci.