Baltazzi Köşkü

Baltazzi Köşkü (Baltacı Köşkü), 1850'lerde İzmir'in Buca ilçesinde Baltazzi ailesine mensup Demonstanis Baltazzi tarafından yaptırılmış neoklasik mimari üslupta bir Levanten köşküdür.

Buca'nın en eski yapılarından birisidir. Mimarı, İzmir-Aydın Demiryolu mühendislerinden John Turtle Wood'dur.^{[1]Present views of Boudjah.} Yapı, 1930'lu yıllardan beri okul olarak kullanılmaktadır. 2024 yılı itibarıyla köşkte Mehmet Akif İnan Anadolu Lisesi eğitim hizmeti verir; ayrıca bahçesine inşa edilen okul binalarında Buca İnci-Özer Tırnaklı Fen Lisesi, Mehmet Akif Ersoy Sosyal Bilimler Lisesi bulunmaktadır.

Tarihçe

Baltazzi Köşkü, Osmanlı Devletinin bankacılık ve finans tarihinde önemli yeri olan, Venedik kökenli Levanten Baltazzi (Baltacı) ailesinin^{[2]Life, İzmir. Baltazzi Ailesi. Haziran 2020.} mensubu Demonstanis Baltazzi tarafından yaptırılmıştır.^{[3]İzmir Levantenleri Sergi Kataloğu.} Köşkün yapım tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte 1850'lerde yapıldığı tahmin edilir.^{[4]Buca'nın Levanten Köşkleri.} Buca'nın en eski yapılarından birisidir.^{[5]Buca İnci Özer Tırnaklı Fen Lisesi Stratejik Planı.} Mimarı, İzmir-Aydın Demiryolu mühendislerinden John Turtle Wood'dur.^{[1]Present views of Boudjah.}

1863 yılında Sultan Abdülaziz, İzmir'i ziyareti sırasında bu köşkte ağırlandı.^{[6]Karargahtan Yetimhaneye:Baltazzi Köşkü. 6 Mayıs 2024.} Sultan'ın konakta ne kadar süre konakladığı kesin bilinmez; kimi kaynaklara göre bir gün, kimilerine göre üç veya dört gün köşkte kalmıştır. Sultan Abdülaziz'in Aliotti Bahçesi'ne bakan kapıdan kabul edildiği ve padişaha bir saygı göstergesi olarak, girerken kullandığı kapının taş ile örülerek kapatıldığı ve bir daha kullanılmadığı rivayet edilir.^{[4]Buca'nın Levanten Köşkleri.} Mülkün anahtarları Demostanis'in eşi Maria Sevastopoulo Baltazzi tarafından gümüş bir tabak üzerinde padişaha sunulmuştur.^{[7]The Old Boudja: The Flower Village of Smyrna - Alex Baltazzi, 2007.} 4 Ağustos 1863 tarihli Sdney Morning Herald gazetesinde Padişah’ın Buca'ya gelip köşkte yemek yemesini şöyle anlatılır: 1890 yılında mülk, Ermeni asıllı tüccar Tekvor Ispartaliyan'a satılmıştır. Bu dönemde köşkün bahçesine içinde bir havuz yaptırılmıştır; havuzun ortasına da Ermeni heykeltıraş Papazyan'a yaptırılmış Venüs (Afrodit) heykeli bulunur.^{[8]The former Baltazzi house of Buca.[9]İzmir-Buca'da Baltazzi Köşkü İçin Ermeni Heykeltraş Papazyan'a Yaptırılmış Venüs Heykeli Önünde Subaylar ve Aileleri Konulu Fotoğraf.}

I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve Sevr Anlaşması'nın imzalanmasından sonra İtalyan hükûmeti, Batı Anadolu'yu işgal etme hedefine hizmet etmek üzere bu köşkü satın almayı düşündü ve Osmanlı Bankası müdürü İtalyan Sucani'ye köşkü satın alma talimatı verdi. Bu girişimi engellemek için yerli halktan Athenoyannis adındaki bir Rum'un girişimiyle halktan 120.000 Osmanlı kaimesi toplanarak köşkü Yunan Milli Bankası'nın satın almasını sağlanmış ve köşk, Yunanistan başbakanı Venizelos'a hediye edilmiştir.^{[10]Demosthene Baltazzi Köşkü –.}

1920'lerde Yunanistan'ın Anadolu'yu işgali sırasında Venizelos, Rum çocuklar için bir yetimhaneye dönüştürülmek üzere köşkü İzmir Rum Toplumu'na bağışladı. Yunanistan’ın Anadolu'da bozguna uğraması sonucunda yetimhanedeki çocuklar 1922 yılının Eylül ayında Amerikan Kızılhaçı tarafından ABD'ye gönderilmiştir.

1922 yılında Buca'nın Yunanlılardan kurtarılmasının ardından terk edilen Baltazzi Köşkü kamulaştırıldı ve Kültür Bakanlığına bırakıldı. Bir yıl Dilsiz ve Sağırlar Mektebi olarak kullanıldı. Dilsiz ve Sağırlar Mektebi'nin Karşıyaka'ya taşınmasından sonra Jandarma Subay Okulu olması düşünüldü fakat Maarif Vekili Vasıf Bey, Mustafa Kemal Paşa'nın onayını olarak ve bir Bakanlar Kurulu kararı çıkartarak binanın İzmir Erkek Lisesi'nin orta kısmı olarak kullanılmasını sağladı.^{[11]Tarihçemiz.} Yapı, bir süre pansiyon olarak kullanıldıktan sonra 1930-1931 yılları arasında kız-erkek karışık eğitim veren modern bir ortaokula dönüştürüldü.^{[10]Demosthene Baltazzi Köşkü –.} Asıl konak yatılı öğrenci yurdu idi; yanındaki küçük yapılar da müsamere salonu ve benzeri ihtiyaçlar için kullanıldı.

Köşkte 1966-1967 eğitim öğretim yılından itibaren Buca Lisesi eğitim verdi.^{[10]Demosthene Baltazzi Köşkü –.} 2008-2009'da okul, Buca Fen Lisesi adını aldı. Okulun 2013-2014 eğitim öğretim yılında bahçeye yapılan yeni binaya yerleşerek İnci-Özer Tırnaklı Fen Lisesi adını adlı; köşke başka bir okul yerleşti.^{[5]Buca İnci Özer Tırnaklı Fen Lisesi Stratejik Planı.} 2024 yılı itibarıyla yapıda Mehmet Akif İnan Anadolu Lisesi eğitim hizmeti verir, bahçesinde ise Buca İnci-Özer Tırnaklı Fen Lisesi ile Mehmet Akif Ersoy Sosyal Bilimler Lisesi bulunur.

Heykeller

Okul binası olarak kullanılan Baltazzi Köşkü'nün bahçesinde geçmişten kalma birçok heykel bulunmaktaydı.^{[10]Demosthene Baltazzi Köşkü –.} Heykelleri çalma girişimleri yaşandığı için bu heykellerin orijinalleri koruma altına alınmıştır. Günümüzde bahçede sadece Afrodit Heykelinin bir kopyası bulunur. Heykellerin bazıları Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eski Eser Koleksiyonunda sergilenmektedir.

Afrodit Heykeli

Heykel, 19. yüzyılda köşkün Ispartaliyan ailesine ait olduğu dönemde Ermeni heykeltraş Papazyan tarafından yapılmıştır. Avrupa'daki Rönesans örneklerine öykünen bir reprodüksiyondur. Afrodit heykeli, bir yunus üstünde düşen giysisini sol eliyle tutar, sağ eliyle göğsüne dokunur biçimde betimlenmiştir. Heykelin bakışları uzaklara yönlendirilmiştir. Yunus ise açık ağzıyla dalgaların üstünde betimlenmiştir.

Flüt Çalan Eros

Flüt Çalan Eros heykelinde oval bir kaide üstünde oturan ve flüt çalan Eros, çocukluk ve ergenlik arasında bir yaşta betimlenmiştir. Eser, Barok ve ardından gelen sanat dönemlerinin etkisini taşır. Daha çok barok bir avlu süsü karakterindedir.

Oturan Hermes

Heykel orijinalde Köşkün güney kesiminde, kapı ekseninde bir çiçek tarhı içinde duran demir dökümden imal edilmiştir. Heykelin özgün örneği 19. yüzyılda Herkulaneum'da Papirüsler Villası'nda bulunmuştur. Bugün Napoli Müzesi'nde bulunan heykel, ayaklarında kanatlı sandalları ile haberci tanrı Hermes'i betimler. Elinde para kesesi tutan haberci tanrı, bir kaya üstünde dinlenmektedir.

Üç Eroslu Fıskiye Atı

Üçlü Eros figürlerinin taşıdığı demir döküm fıskiye altı köşkte bulunan bir havuza ilişkin olmalıdır. Üst kesiminde bulunması gereken kase biçimli parçası yitirilmiştir.