# Balkan Savaşlarında Arnavut Katliamları > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1nda_Arnavut_Katliamlar%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Balkan Savaşlarında Arnavut Katliamları, https://tr.wikipedia.org/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1nda_Arnavut_Katliamlar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) - **Bölge:** Arnavutluk, Kosova Vilayeti, Manastır Vilayeti - **Tarih:** 1912-1913 - **Hedef:** Esas olarak Sırp Ordusu ve Karadağ ordusu tarafından Osmanlı İmparatorluğu'ndan alınıp işgal edilen Arnavutluk'ta Kuzey Makedonya'da ve Kosova'da bulunan müslüman veya katolik Arnavutlar bunun yanında Müslüman halk, Türkler - **Tür:** Tehcir, Katliam, Ölüm yürüyüşü, Yağma - **İşleyenler:** Sırbistan Krallığı, Karadağ Krallığı - **Sebep:** Osmanlı'dan ele geçirilen bölgenin etnik yapısının değiştirilerek slavlaştırılması, bölgedeki Arnavut ve müslüman nüfusun hakimiyetine son verilmesi, ortodoks mezhebinin yayılması ![Balkan Savaşları ile İlgili Uluslararası Komisyon Raporu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/87/Report_of_the_International_Commission_on_the_Balkan_Wars.jpg) *Balkan Savaşları ile İlgili Uluslararası Komisyon Raporu (The International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, public-domain)* ![31 Aralık 1912 New York Times gazete başlığı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6d/NY_Times_Massacre_of_Albanians_1912.jpg) *31 Aralık 1912 New York Times gazete başlığı (New York Times, public-domain)* **Balkan Savaşları'nda Arnavut katliamları**, 1912-1913 yılları arasında bölgede yaşanan çatışmalar sırasında [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F) ve [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) orduları ve [paramiliterleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87etnikler) tarafından çeşitli vesilelerle[^1][^2] 1912-13 Birinci Balkan Savaşı sırasında, Sırbistan ve Karadağ, Avrupa, Amerikan ve Sırp muhalefet basını tarafından bildirilen Osmanlı İmparatorluğu güçlerini günümüz Arnavutluk ve Kosova'dan kovduktan sonra Arnavut nüfusa karşı bir dizi [savaş suçları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F_su%C3%A7u) işledi.[^3] Suçların çoğu Ekim 1912 ile 1913 yazı arasında işlendi. Zorunlu sürgünlerin ve katliamların amacı, yeni Balkan sınırlarını belirlemek için Londra Büyükelçiler Konferansı öncesi istatistiksel manipülasyondu.[^4][^5][^6] Çağdaş hesaplara göre, bu dönemde 10.000 ila 25.000 Arnavut açlık ve soğuktan öldürüldü veya öldü.[^7][^8][^9] Kurbanların çoğu çocuklar, kadınlar ve yaşlılardı.[^10] Katliamlara ek olarak, bazı sivillerin dudakları ve burunları kesildi.[^11] [Philip J. Cohen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Philip_J._Cohen)'e göre, Sırp Ordusu, bazı Arnavut kadınların çocuklarının Sırp askerlerinin eline düşmesine o kadar çok korktu ki buna izin vermektense öldürmeyi tercih ettiler.[^12] Uluslararası bir gerçekleri bulma misyonu olan Carnegie Komisyonu, Sırp ve Karadağ ordularının "yalnızca Arnavutların yaşadığı bölgelerin etnik karakterinin tamamen değiştirilmesi " için geniş çaplı şiddet etnik temizlik uyguladığı sonucuna vardı. Carnegie Uluslararası Barış Vakfı raporunu inceleyen Cohen, Sırp askerlerinin Arnavut sivillerin kulaklarını, burunlarını ve dillerini kesip gözlerini oyduklarını söyledi.[^13] Cohen, Durham'ın Sırp askerlerinin Kosova'da insanların diri diri gömülmesine yardım ettiğini söylediğini de aktardı.[^14] [Kosova Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Komitesi), bu dönemde Sırp, Karadağ ve Yunan hapishanelerinde yaklaşık 23.000 Arnavut'un öldüğünü bildirdi. Bir Arnavut imam örgütüne göre, Kosova'da Arnavutların Sırp orduları tarafından katledildiği yaklaşık 21.000 basit mezar vardı.[^15] Ağustos ve Eylül 1913'te Sırp kuvvetleri 140 köyü tahrip etti ve 40.000 Arnavut'u kaçmaya zorladı.[^16] Amerikan yardım komiseri Willard Howard 1914 Daily Mirror röportajında, General Carlos Popovitch'in, "Kaçmayın, biz kardeşiz ve arkadaşız. Zarar vermek niyetinde değiliz diye bağırdığını söyledi." Popovitch'e güvenen köylüler vurularak ya da yakılarak öldürülürken, evlerinden çıkamayan yaşlı kadınlar da yakıldı.[^17] Howard, vahşetlerin savaş bittikten sonra işlendiğini söyledi. Leo Freundlich'in 1912 tarihli raporuna göre, Popovitch Arnavut katliamların birçok sorumluydu ve Sırp birliklerinin [Dıraç](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1ra%C3%A7) 'taki komutanı oldu.[^18] Sırp Generaller Datidas Arkan ve Bozo Jankoviç'de, Kosova'da Sırp kontrolünü engelleyen herkesi öldürme yetkisine sahipti.[^19] Sırbistan'daki [Helsinki İnsan Hakları Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helsinki_%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Komitesi) tarafından Belgrad'da yayınlanan 2017 tarihli bir araştırma olan "Tarihsel Perspektiften Yugoslavya",[^20] yayınında Sırp-Karadağ kuvvetlerinin 1912'de Kosova'yı işgal ettiğinde köylerin yakıldığını ve Arnavut Müslümanların kaçmak zorunda kaldığı belirtildi. Bazı vakayinameler, [baş kesme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9F_kesme) yanı sıra [mutilasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutilasyon) olaylarından da söz etti. [Leon Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki), yaklaşık 25.000 Arnavut'un öldüğünü ve [Pierre Loti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pierre_Loti), Balkan Savaşlarında yaklaşık 70.000 Müslüman'ın öldüğünü tahmin ediyordu. Freundlich'in vahşetlerle ilgili uluslararası haber öyküleri koleksiyonunu inceleyen 2000 tarihli bir raporda, Kosova'nın 1,1 milyon nüfusunun yaklaşık 50.000'inin kurban olduğu tahmin ediliyor.[^21] ## Arka Plan Arnavut-Sırp ihtilafının kökleri, [Arnavutların 1877-1878](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar%C4%B1n_kovulmas%C4%B1_%281877-1878%29)'de [Sırbistan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Prensli%C4%9Fi)'ne dahil olan bölgelerden sürülmesinde yatmaktadır.[^22][^23] [Birinci Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın patlak vermesinden önce [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar) bir [ulus devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_devlet) için savaşıyordu. 1912 ortalarında [bir Arnavut isyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1912_Arnavut_isyan%C4%B1), bir [Arnavut vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavut_Vilayeti)nin kurulmasını da içeren bir talep listesi olan "[14 Nokta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pri%C5%9Ftineli_Hasan_Bey) "nın Osmanlı tarafından tanınmasıyla sonuçlandı. Arnavut özerkliği ve Osmanlı zayıflığı için yapılan baskı, çağdaş bölgesel Hristiyan Balkan güçleri tarafından Hristiyan nüfuslarını yok etme tehdidi olarak görülüyordu. Arnavut akademik çalışmalarına göre, Arnavut özlemlerinin gerçekleşmesi Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan tarafından olumsuz karşılandı. Balkan Birliği (Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan)) Osmanlı İmparatorluğu'na saldırdı ve sonraki birkaç ay içinde Arnavutların yaşadığı tüm Osmanlı topraklarını paylaştırdı.[^24] Sırbistan ve Yunanistan krallıkları, günümüz Arnavutluk'unun ve [Adriyatik kıyısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adriyatik_Denizi)ndaki diğer Arnavutların yaşadığı toprakların çoğunu işgal etti. Karadağ, bugünkü kuzey Arnavutluk'un [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra) civarındaki bir bölümünü işgal etti. Bölgedeki Sırp ordusu, rolünü yerel Ortodoks Hristiyan topluluklarını korumak ve [İkinci Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Kosova_Muharebesi)'nin (1448) öcünü almak, Katolik Arnavutları Ortodoks Hristiyanlığa geçmeye zorlamak olarak gördü.[^25][^26] Dimitrije Tucović'e göre, Sırbistan topraklarını ikiye katladı. Çoğu Arnavut tarihçi, [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F), [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) ve [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan)'ın Arnavut özerkliğini tanımadığını ve Balkan Savaşlarının iddia ettikleri Osmanlı topraklarında bunu durdurmak için yapıldığını söylüyor. Sırp-Karadağ kuvvetleri 1912'de [Kosova Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Vilayeti)'ni işgal ettiğinde, Arnavut nüfusun çoğu, işgalci orduların elinde yaşadıkları korkulan (ve fiili) şiddet nedeniyle kaçtı.[^27] Sırp askerinin Kosova'yı fethetme çabası, kadın ve erkeklerin öldürülmesi ve evlerin yıkılması da dahil olmak üzere, çocukları ve kadınları etkileyen Arnavutlara karşı Sırp misillemesi nedeniyle imha imalarına sahipti. Bu dönemde 235 köy yakıldı: 133'ü Sırp güçleri ve 102'si Karadağlılar tarafından.[^28] Steven Schwarts; Durrës, Shkodër ve Shengjin'in ele geçirilmesi sırasında Sırp askerlerinin zavallı Arnavutları katlettiğini ve mallarını yağmaladığını yazmaktadır.[^29] Arnavut Armend Bekaj'a göre, Sırpların Kosova'yı işgali yasadışıydı.[^30] Anna Di Lellio, Sırp genişleme kampanyasının Arnavutları, anavatanlarında bir azınlık gibi hissettiren bir Sırp milliyetçi ideolojisini kabul etmeye zorladığını yazıyor.[^31] ## Katliamlar ### İşkodra Vilayeti #### Malisya Karadağlıların Katolik Arnavutlara yönelik şiddetli zulümleri hakkında bir dizi rapor ortaya çıktı.[^32] Karadağ'ın kontrolündeki bölgelerde, Katolik ve Müslüman Arnavutlar, Ortodoks Hristiyanlığa zorunlu kitlesel dönüşümlere maruz kaldılar. #### İşkodra Sırp-Karadağ askerleri [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra)'yı işgal ettiğinde, yaklaşık 10.000 Karadağlı asker öldü. Arnavutları Türklerle aynı kefeye koyan işgal orduları, yüzyıllar önce Türkler tarafından kendilerine yapılan muamelenin halktan intikamını aldılar. Şehir yağmalandı ve siviller (hastalar ve yaralılar ile çoğu Hristiyan olan kadın ve çocuklar dahil) katledildi.[^33] 1913'ün sonlarında, uluslararası baskı, Sırp kuvvetlerinin İşkodra'dan çekilmesiyle sonuçlandı; şehrin Avusturya-Macaristan [konsolos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konsolos)una göre, Sırp birlikleri yaklaşık 600 Arnavut'u öldürdü.[^34] #### Morini 1912'de Sırp kuvvetleri [Morini Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Morini_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'na (Qafa e Morinës) girdi ve 15 sivili öldürdü.[^35] #### Krasnik Bir generale yardım eden bir İngiliz yüzbaşı, gelen Arnavut mültecilerle konuştu ve şunları bildirdi: "Rugova, Peja, Plav ve Gusinje'de Sırp ordusu, ulusal kimliklerini ilan eden Arnavutlara saldırdı. Krasnik'te geride kalan herhangi bir Arnavut, Sırp ordusu tarafından katledildi".[^36] ### Kosova Vilayeti Belgrad'daki [Avusturya-Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) konsolosluğu Şubat 1913'te Sırp askerî güçlerinin Kabash, Tërpezë, Lubisht ve Gjylekar köylerinin tüm Arnavut sakinlerini idam ettiğini bildirdi. [Çetnikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87etnikler), [Üsküp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCp)'ün Arnavut mahallesini yerle bir etti ve şehrin Arnavut sakinlerinin bir kısmını öldürdü.[^37] #### Priştine Arnavut köylüler yakındaki köylerde Sırpların Arnavut katliamlarını duyduklarında, bazı evler çaresizce kendilerini korumak için [beyaz bayrak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_bayrak) çektiler. Sırp ordusunun Ekim 1912'de [Priştine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pri%C5%9Ftine)'ye saldırması sırasında beyaz bayrağın görmezden gelindiği durumlarda, Arnavutlar (Osmanlı ve Osmanlı Arnavut subaylarının önderliğinde) beyaz bayrağa saldıran tüm Sırp askerlerini öldürdüler.[^38] Sırp ordusu daha sonra bunu sivillere karşı acımasız bir misilleme yapmak için bir bahane olarak kullandı. Ordu 22 Ekim'de Priştine'ye girdi.[^39] Arnavut ve Türk haneleri yağmalandı ve yıkıldı, kadın ve çocuklar öldürüldü. Üsküp merkezli Danimarkalı bir gazeteci, Priştine'deki Sırp kampanyasının "Arnavut nüfusuna yönelik korkunç bir katliam karakterine büründüğünü" bildirdi. Sırp işgalinin ilk günlerinde Priştine'de tahminen 5.000 kişi öldürüldü.[^40][^41][^42] Olaylar, [bölgenin demografisini değiştirmeye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_temizlik) yönelik erken bir girişim olarak yorumlandı. Sırp yerleşimciler şehre getirildi ve Sırbistan Başbakanı [Nikola Pašić](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikola_Pa%C5%A1i%C4%87) 1.214 akre (491 hektar) araziyi satın aldı.[^43] [Plisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Plisi) giyen Priştineliler Sırp ordusu tarafından hedef alındı; [Türk fesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fes_%28ba%C5%9Fl%C4%B1k%29) takanlar güvendeydi ve fesin fiyatı hızla yükseldi.[^44] #### Gazimestan Sırp kuvvetleri 1913'te [Gazimestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazimestan)'a girdiğinde 5.000 Arnavut'u öldürdüler.[^45] #### Yakova [Yakova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakova), Sırp-Karadağ ordusunun elinde acı çekti. New York Times, [darağacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dara%C4%9Fac%C4%B1)ndaki insanların yolun iki tarafına asıldığını ve Yakova'ya giden yolun bir "darağacı sokağı" haline geldiğini bildirdi. Bölgesel Karadağlı paramiliter Arnavut nüfusunu istismar etti.[^46] Sırp rahipler, Arnavut Katoliklerini zorla [Sırp Ortodoksluğuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_Ortodoks_Kilisesi) dönüştürdüler.[^47] 20 Mart 1913 [Neue Freie Presse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neue_Freie_Presse) makalesine göre, Ortodoks rahipler ve ordu 300 Yakova Katolikini Ortodoks inancına dönüştürdü; İnancından vazgeçmeyi reddeden [Fransisken](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransiskenler) Pater Angelus işkence gördü ve süngü ile öldürüldü. Priştine'deki Tarih Enstitüsü, Karadağ'ın Mart 1913'te 1.700'den fazla Arnavut Katolik'i Yakova bölgesinde zorla Sırp Ortodoks inancına dönmeye sevk ettiğini bildirdi.[^48] [Albert von Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albert_von_Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein) 10 Mart 1912'de [Edward Grey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edward_Grey)'e verdiği bir röportajda Sırp askerlerinin Yakova'daki Müslüman ve Katolik Arnavutlara "barbarca" davrandığını söyledi.[^49] #### Prizren Sırp ordusu [Prizren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prizren) şehrini kontrol ettiğinde, Arnavut sivil nüfusuna karşı baskıcı önlemler aldı; Sırp müfrezeleri evlere girdi, yağmaladı, şiddet eylemleri gerçekleştirdi ve ayrım gözetmeksizin öldürüldü.[^50] Sırp işgalinin ilk günlerinde yaklaşık 400 kişi "yok edildi". Yaklaşık 1.500 Arnavut cesedi sokaklarda yatıyordu ve yabancı gazetecilerin şehirden çıkmaları yasaklandı. Sırp askeri ve paramiliter operasyonundan sonra Prizren "ölüm krallığı" olarak tanındı.[^51] General Božidar Janković, şehrin hayatta kalan Arnavut liderlerini, kurtarılmaları için Sırp Kralı [I. Peter Karađorđević](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petar)'e şükranlarını ifade eden bir bildiri imzalamaya zorladı. Prizren ve çevresinde tahminen 5.000 Arnavut öldürüldü. [İngiliz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanyal%C4%B1lar) gezgin [Edith Durham](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edith_Durham) ve [bir İngiliz askeri ataşesinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) Ekim 1912'de Prizren'i ziyaret etmesi gerekiyordu, ancak gezi yetkililer tarafından iptal edildi. Durham, "Yaralı Karadağlılara \[askerlere\] neden gitmeme izin verilmediğini sordum, güldüler ve 'Orada bir Arnavut'ta bile [burun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burun) bırakmadık!' dediler. Bir İngiliz subayı için hiç hoş bir görüntü değil."[^52] Durham sonunda Kosova'daki bir kuzey Arnavut karakolunu ziyaret etti ve burada üst [dudak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dudak)ları ve burunları kesilmiş esir Osmanlı askerleriyle tanıştı.[^53] Prizren, Sırp güçlerine karşı hiçbir direniş göstermediyse de, bu kan dökülmesini engellemedi; Prizren, Priştine'den sonra katliamlardan en çok etkilenen ikinci Arnavut şehri oldu. Sırp güçleri evleri işgal etti ve yollarına çıkan herkesi taciz etti ve Sırp işgalinin ilk birkaç gününde 400 kadar insan öldü. Sırp birlikleri batıya doğru yola çıktıklarında, ekipmanlarını taşıyacak at bulamadılar ve 200'u Arnavut kullandılar; çoğu yol boyunca bitkin düştü.[^54][^55] Birçok Arnavut, Oscar Prochazka'nın onları karşıladığı Avusturya konsolosluğuna kaçtı. Sırplar vazgeçilmelerini istediler ve konsolos reddetti; Sırplar daha sonra konsolosluğu bastı.[^56] #### Rugova 1913'te General [Janko Vukotić](https://turkipedia.org/tr/wiki/Janko_Vukoti%C4%87), gazeteci Edith Durham'a askerlerinin Rugova'nın sivil nüfusuna karşı vahşet işlediklerini söyledi. Gazetecinin tepkilerine yanıt olarak, bildirildiğine göre, "Ama onlar canavar, vahşi hayvanlar. Biz çok iyi yaptık".[^57] Sloven yazar Božidar Jezernik, bunu Karadağ'ın hedefi olan, yerel Müslümanları yeni ele geçirdikleri topraklardan çıkarma ve yeniden yerleştirme kanıtlamak olarak yorumlamıştır.[^58] #### Ferizovik [Ferizovik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferizovik)'in (Osmanlı döneminde bu adla bilinirdi) Sırp ordusu tarafından ele geçirilmesi ve sonraki olaylar çağdaş hesaplarda belgelenmiştir. Sırp ordusunun girişini bir nüfus katliamı izledi.[^59] Leo Freundlich, Arnavutluk'un [Golgotha](https://turkipedia.org/tr/wiki/Golgota) bölgesinde çağdaş raporlar kaydetti. Roma'daki [Il Messaggero](https://turkipedia.org/tr/wiki/Il_Messaggero)'nun savaş muhabirine göre, kasaba yıkıldı ve sakinlerinin çoğu öldürüldü.[^60] Bölgedeki bir Katolik rahip, ilerleyen Sırp ordusuna karşı direnişin üç gün boyunca güçlü olduğunu bildirdi. Kasaba nihayet alındığında, kaçan yerel sakinler silahlarını teslim etmeleri halinde geri davet edildi. Bunu yaptıktan sonra, ordu 300 ila 400 kişiyi öldürdü; sadece birkaç Müslüman aile kaldı.[^61] Freundlich, toplam ölüm sayısını 1.200 olarak tahmin etti. Bölgedeki bir diğer birinci elden bilgi kaynağı, Kiev gazetesi Kievskaya Misl'in savaş muhabiri olan [Lev Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki)'ydi. Ferizaj'dan aldığı raporlar, şehrin Sırp ordusu tarafından ele geçirilmesinden sonra meydana gelen cinayetleri ve yağmalamayı anlatıyor.[^62] #### Luma ![Luma bölgesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Krahina_e_Lum%C3%ABs_%E2%80%93_%28Luma_region%29.svg/1280px-Krahina_e_Lum%C3%ABs_%E2%80%93_%28Luma_region%29.svg.png) *Luma bölgesi (Resnjari, CC-BY-SA-4.0)* Sırp askerî güçleri 1912'de [Luma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luma_%28b%C3%B6lge%29)'ya girdi ve yerel sakinlere saldırdı, kabile reislerini öldürdü, sığırları ele geçirdi ve köyleri yerle bir etti.[^63] Bu yerel bir ayaklanmayı tetikledi.[^64] (Bkz. [Luma Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luma_Muharebesi)) Çatışmalar Sırp ordusunun ağır kaybı ile sonuçlandı, [Adriyatik Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adriyatik_Denizi)ne çıkmalarını geciktirdi. Sırp güçleri misilleme olarak bir [yakıp yıkma politikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yak%C4%B1p_y%C4%B1kma_takti%C4%9Fi) ve yaygın öldürmelerle karşılık verdi; genç yaşlı kadın erkek kadın camilere ve evlere barikat kurdu, kurşuna dizildi veya yakıldı. Yirmi beş bin kişi Kosova'ya ve batı Makedonya'ya kaçtı. Mark Levene'ye göre olaylar "yerelleştirilmiş bir soykırım"dı.[^65] General [Božidar Janković](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C5%BEidar_Jankovi%C4%87), bölgedeki Arnavutların Sırp kuvvetlerinin Adriyatik Denizi'ne ilerlemeye devam etmesine izin vermeyeceklerini görünce, birliklerine vahşetlerini sürdürmelerini emretti.[^66] Sırp ordusu Luma bölgesinde erkek, kadın ve çocukları katletti ve 100-200 ev ve 27 köyü yaktı.[^67] Raporlar, kocalarının ve babalarının gözleri önünde samanlıklara bağlı kadın ve çocukların yakılması da dahil olmak üzere Sırp ordusunun vahşetine atıfta bulundu.[^68] Luma'dan yaklaşık 400 adam Sırp makamlarına teslim oldu ve Prizren'e getirilip öldürüldü.[^69] [Daily Telegraph](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Daily_Telegraph)'ın haberine göre, "General Jankoviç'in birliklerinin gaddar davranışları, tarihteki tüm korkuları alt etti".[^70] İkinci Luma katliamı ertesi yıl meydana geldi. [Büyükelçiler Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1912-1913_Londra_Konferans%C4%B1) ile Luma'nın Arnavutluk'un bir parçası olması gerektiğine karar verildikten sonra, Sırp ordusu başlangıçta geri çekilmeyi reddetti. Arnavutlar Eylül 1913'te isyan etti ve Luma yine Sırp ordusundan sert bir misilleme aldı. Uluslararası Komisyonun bir raporunda, bir Sırp askerinin isyancı Arnavutlara yönelik cezai seferi anlatan bir mektubuna atıfta bulunuldu: *quote|"Sevgili Dostum, sana uzun uzun yazacak vaktim yok ama burada dehşet verici şeyler olduğunu söyleyebilirim. Onlardan dehşete kapılıyorum ve sürekli kendime erkeklerin nasıl bu kadar barbar olabildiklerini soruyorum. Bu korkunç. Size daha fazlasını söylemeye cesaret edemem ama Luma'nın (aynı adı taşıyan nehir boyunca uzanan bir Arnavut bölgesi) artık var olmadığını söyleyebilirim. Ceset, toz ve külden başka bir şey yok. 100, 150, 200 hanelik köyler var, burada artık tek bir adam yok, kelimenin tam anlamıyla bir yok. Onları kırk ila elli arasında vücutlarını topluyoruz ve sonra süngülerimizle son adama kadar deliyoruz. Her yerde yağma yapılıyor. Subaylar, askerlere Prizren'e gitmelerini ve çaldıkları şeyleri satmalarını söyledi."*[^71] İtalyan günlük gazetesi Corriere delle Puglie'de Aralık 1913'te yayınlanan bir makale, Sırp makamları tarafından bir af ilan edildikten sonra Arnavutların Luma ve [Debre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Debre%2C_Kuzey_Makedonya)'de katliama uğramalarını ayrıntılarıyla anlatan Büyük Güçlere gönderilen resmi bir raporu anlattı. Raporda, Sırp birlikleri tarafından öldürülen kişiler, yanma ve süngüleme de dahil olmak üzere ölüm nedenleriyle sıralandı. Raporda ayrıca Luma ve [Has Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Has_B%C3%B6lgesi)nde yakılan ve yağmalanan köyler de yer aldı.[^72] Luma'yı ziyaret eden bir [Fransisken](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransiskenler) rahip, sokaklarda "zavallı süngülenmiş bebekleri" gördüğünü bildirdi.[^73] #### Opolje ve Restelica Luma'daki yenilgiden sonra, Sırp birliklerine [Opoja](https://turkipedia.org/tr/wiki/Opoya), Gora, Bellobrad, Brrut, Rrenc, Bresanë, Zym ve Qafëleshi köylerinin nüfusunu yok etmeleri emredildi. Binlerce erkek, kadın ve çocuk öldürüldü ve evleri yakıldı. Hayatta kalanlar, bazılarının boğulduğu dağlarda veya kuyularda saklandı; bir durumda, bir anne bebeğini suyun üzerinde tuttu. Bazıları yerel köprülerde öldürüldü ve cesetleri köpekler tarafından yenildi. Yerel çingeneler Sırp birliklerini davul ve müzikle karşıladılar; öldürüldüler ve Opoja camisine gömüldüler.[^74] Restelica bölgesinde 13 mahalle yakıldı.[^75] #### Kumanova İngiliz ordusu subayı [Christopher Birdwood Thomson](https://turkipedia.org/tr/wiki/Christopher_Birdwood_Thomson)'a 1913'te Belgrad'da bir Sırp generali, [3. Sırp Ordusu'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanova_Muharebesi) Kumanova'da Türk kuvvetlerini yenmesinden sonra şehre girdiklerini ve bütün köyleri yok ettiklerini, erkekleri, kadınları ve çocukları evlerinde katlettiklerini diğerlerini ise kıtlık ve soğuk altında ölümünee kaçmaya zorladıklarını söyledi. 1920'de şöyle yazdı: "Dünyanın herhangi bir yerinde veya tüm savaş tarihinde bundan daha korkunç bir şey olmadı".[^76] #### Gostivar 23-24 Ekim 1912'deki Kumanovo Muharebesi'nden sonra Sırp ordusunun [Morava tümeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._Ordu_%28S%C4%B1rbistan%29) Gostivar'a girdi. Yüzlerce Arnavut öldürüldü ve bu da Viyana'dan protestolara yol açtı. [Leopold Berchtold](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leopold_Berchtold), katliamdan dehşete düştü, Belgrad'dan Arnavut topraklarından çekilmesini istedi.[^77] 21 Kasım 1912'de Paris, Londra, Berlin, Roma ve Petrograd'a mektuplar yazdı: *"Sırp ordusunun Arnavut halkına karşı davranışı, herhangi bir uluslararası insan hakları normuna ait değildir, ancak seçtikleri ülkelerin işgalinden sonra hiçbir uluslararası insan hakları normuna ait değildir. artık onunla başa çıkmanın yolu. Masum ve savunmasız halka karşı vahşice hareket ettiler”*[^78][^79] #### Üsküp Konsolos yardımcısı WD Peckham, 27 Şubat 1913'te kendisini ziyaret eden Üsküp ve Ferizaj Katolik papazı tarafından binlerce Arnavut'un öldürüldüğü ve yüzlercesinin işkence gördüğü konusunda bilgilendirildi.[^80] Sırp askerleri Arnavut bir ailenin evine girdi, karısına tecavüz etti ve kocayı kızlarının nerede saklandığını söyleyene kadar dövdü; kızları da tecavüze uğradı.[^81] #### Mitroviça 18 Kasım 1912'de Sir F. Cartwright, Sir Edward Gray'e Sırp ordusunun Mitrovica'ya girdiğini, Avusturya konsolosunu tutukladığını ve onu 15 gün boyunca esir tuttuğunu yazdı; konsolos, Arnavut sivillere yönelik mezalimlere tanık olduktan sonra Budapeşte'ye kaçtı.[^82] 1912 tarihli bir [The Japan Times](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Japan_Times) gazetesi makalesine göre, Prizren ve Mitrovica'daki Avusturya konsolosları, Sırp hükûmeti, Sırp askerlerinin Arnavut sivilleri katlettiği haberlerinin Avusturya'ya ulaşmasını istemediği için tutuklandı.[^83] #### Volçetrin Sırp askerleri 13 Ağustos 1913'te Vushtrri'ye girdiklerinde 17 Arnavut sivili öldürdü. Cinayetler, Üsküp'teki İngiliz konsolos yardımcısı WD Peckham'ın Belgrad'daki İngiliz büyükelçisi [Ralph Paget](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ralph_Paget)'e yazdığı bir mektupta belgelendi.[^84] #### İpek Sırp ordusu, Çetniklerin de yardımıyla 1912'de Peja (İpek) şehrini bombaladı ve köyleri yerle bir etti.[^85] [Edith Durham](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edith_Durham), Sırp ordusu 1913'te şehre girdikten sonra İpek'ten gelen mülteciler hakkında şunları yazdı: “"İyi eğitimli ve saygın bir İpekli orada olanları anlattı. "Her gün sokaklarda telal haykırıyordu 'Bugün Hükümet on (veya daha fazla) kişiyi vuracak! Hangi kişileri vuracaklarını veya neden vurulduklarını kimse bilmiyordu. On iki asker ateş etti ve kurbanlar yere düşerken, canlı ya da cansız üzerlerine kürekle vuruldu. Vaftiz ayinleri işkenceyle yapıldı. İnsanlar buz gibi soğuk nehre daldırıldı ve sonra merhamet içinyarı feryat edene kadar kıvrandırıldı". Birçok kişi vaftiz edilerek bana geldi."[^86]” Peç (Peja-İpek)'te yaklaşık 10.000 Arnavuta zorla din değiştirtilmiştir.[^87] #### Yeni Pazar 1908'den 1913'e kadar Belgrad ve Bükreş'te bir İtalyan büyük ve askerî ataşe olan Carlo Papa di Castiglione d'Asti (1869-1955), ilerleyen Sırp ordusunu gözlemledi. Ordunun Sırp egemenliğini kolaylaştırmak için Yeni Pazar'ın Arnavut nüfusunu yok ettiğini bildirdi.[^88] Sırp birlikleri Yeni Pazar Sancağı'na girdiğinde yüzlerce sivil öldürüldü. General Mihailo Zivkoviç'bağlı İbar Ordusu Yeni Pazar'ı da içine alan [Sancak Bölgesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sancak_%28b%C3%B6lge%29) girdiğinde Arnavut nüfusu "soletudinem faciunt pacem appelant " ile pasifize etti. ("Bölgeyi çöle çevirip ve barışa çağırma" Yakıp yıkma taktiği ile masaya oturtma sindirme taktiği).[^89][^90] ### Manastır Vilayeti #### Ohri [Ohri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohri) kasabasında Sırp güçleri 500 Arnavut ve [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)'ü öldürdü. #### Debre 20 Eylül 1913'te Sırp Ordusu, [Malisya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malisya) 'nın [Debre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Debre_%28belediye%29) kentindeki bütün sığırları götürdü. Çobanların karşı koymasına rağmen hepsi öldürüldü. Sırplar ayrıca iki Luma reisini (Mehmet Edhemi ve Cafer Elezi) öldürdüler ve aşağı Debre İlçesindeki [Peshkopi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Piskopoya), [Blliçë](https://turkipedia.org/tr/wiki/Blli%C3%A7%C3%AB) ve [Dohoshisht](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dohoshisht) köylerini ve yukarı [Debre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Debre_%28il%29) İlçesindeki diğer yedi köyü yağmaladılar ve yaktılar. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar işkence gördü ve öldürüldü.[^91] Sırp Ordusu Debre, Elbasan ve İşkodra üzerinden Arnavutluk'u işgal ederken, şehirleri ve köyleri topçularla bombaladılar. Arnavut hükûmeti Paris'teki delegelerine Sırbistan'ın amacının Arnavut devletini bastırmak ve Arnavut nüfusunu yok etmek olduğunu telgrafla bildirdi.[^92] Amerikan yardım komiseri William Howard 1914 [Daily Mirror](https://turkipedia.org/tr/wiki/Daily_Mirror) röportajında, Sırp birliklerinin Debre'de 100 köyü (12.000 ev ile) tahrip ettiğini ve 4.000 ila 8.000 Arnavut'un yakıldığını, süngüyle vurulduğunu veya vurularak öldürüldüğünü söyledi.[^93] Sırp birlikleri Debre köylerini yağmaladığında, silahlı Arnavutlar askerleri öldürdü. Sırplar buna 24 köyü yakarak karşılık verdi.[^94] ![Uluslararası Carnegie komisyonu mültecilerle görüşürken](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Carnegie_Commission_listening_to_refugees.jpg) *Uluslararası Carnegie komisyonu mültecilerle görüşürken (public-domain)* #### Pelagonya Sırp binbaşı M. Vasić ve Vasilije Trbić Eylül 1912'de 30 Çetnik topladı ve beraber Desovo'ya gittiler ve burada 111 Arnavut erkeği vurdular ve köyü yerle bir ettiler.[^95] Yakındaki [Brailovo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brailovo)'da Trbić 60 Arnavut'u idam etti.[^96] #### Porcasi ve Sulp Köylerde Sırp askerleri erkekleri dışarı çıkardı ve kadınlardan serbest bırakılmaları için fidye olarak para vermelerini istedi. Ödeme yapıldıktan sonra hepsi bir caminin içine kondular, onlarla birlikte camii havaya uçuruldu. Sulp'ta, 73 Arnavut da öldürüldü.[^97] #### Tiran Tiran'da birçok Arnavut yerel Sırp askerleri tarafından ölene kadar dövüldü.[^98] ## Görgü Tanığı Bildirimleri 12 yıl boyunca İngiliz antropolog [Edith Durham](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edith_Durham) bölgeyi gezerek Arnavutluk ve Arnavutlar hakkında bilgi sahibi oldu. Durham, Ağustos 1912'de Karadağ'daydı, Karadağ'ın sınır boyunca savaş hazırlıklarını gördü ve İngiliz basınını uyardı; Karadağ'ın Osmanlıları bir çatışmaya kışkırtmaya çalıştığını düşündü ve Karadağ Kralı [I. Nikola](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Nikola)'nın ordusuna Arnavutluk'a topçu ateşi açmasını emrettiğinde düşmanlıkların patlak vermesine tanık oldu. Savaş başladığında, Durham İngiliz basınına haber gönderdi; bir süre Karadağ'dan gelen tek savaş muhabiriydi. Durham, gazetelerin "makalelerini kestiğini ve hatta değiştirdiğini" öğrenmeden önce [Evening Chronicle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evening_Chronicle) ve [Manchester Guardian](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Guardian) için yazdı. Çatışmanın başlarında, Durham (bir hemşire) Kızıl Haç ile yardım çalışmalarına katıldı ve vahşetlerin farkına vardı. Düşmanlıkların yakınında, yerle bir edilen köyleri ve mültecileri anlattı; bazıları müştemilatlara sığınmak zorunda kaldı.[^99] Sırp ve Karadağlıların davranışları hakkında sert bir iddianame yazarak evleri yıkılan binden fazla aileyi ziyaret etti ve Karadağlıların Arnavutlara karşı olumsuz bakış açısına dikkat çekti. Durham, Kosova'da geçirdiği zamanı "kahramanlık" olarak gören ve "Luma'nın kadınlarını ve çocuklarını süngülemekten" bahsederken "neredeyse gülmekten boğulacak" bir Sırp subayı gibi cephe askerleriyle karşılaştı. Diğer memurların yeni edinilen topraklarda "kimsenin kirli dili konuşmaya cesaret edemeyeceğini" (Arnavutça) söylediğini duydu ve ona açıkça Katolik ve Müslüman Arnavutları Ortodoks Hristiyanlığa dönüştürmek için kullanılan şiddeti anlattılar. Karadağ-Arnavutluk sınırında Durham, "komutanları" için "burun kesme" ve diğer sakatlamaları tanımladı. Karadağ ordusunun eylemleri nedeniyle Kral Nicholas ile olan dostluğunu sona erdirdi. Arnavut liderliği, bölgedeki orduların uyguladığı şiddete karşı çıkarak Durham'ın raporlarını milliyetçi söylemlerini güçlendirmek için kullandı. Sosyalist bir Kiev gazetesi tarafından Balkan Savaşları'nı ele alması için gönderilen [Lev Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki), Arnavutlara yönelik şiddet hakkında haber yaptı. Üsküp'ün Sırp kontrolüne geçmesinden birkaç gün sonra Troçki, şehirdeki ve çevresindeki durumu anlattı. Savaş alanında değildi, Makedonya'daki "dehşetlerden" söz eden bir Sırp arkadaşı gibi tanıklarla yaptığı tartışmalardan edindiği bilgileri derledi. Arkadaş Üsküp'e seyahat etmek için askeri bir geçiş izni almıştı ve Troçki'ye şunları söyledi: *quotation|... "... Dehşet aslında eski sınırı geçer geçmez başladı. Akşam beşe kadar Kumanovo'ya yaklaşıyorduk. Güneş batmış, hava kararmaya başlamıştı. Ama gökyüzü ne kadar karanlık olursa, alevlerin korkulu aydınlığı ona karşı o kadar parlak bir şekilde göze çarpıyordu. Etrafımızda yanmalar devam ediyordu. Bütün Arnavut köyleri ateş sütunlarına çevrilmişti;... Tüm ateşli monotonluğu içinde bu resim Üsküp'e kadar tekrarlandı... Üsküp'e varmadan iki gün önce, bölge sakinleri Vardar üzerindeki ana köprüde, yani şehrin tam merkezinde, başları kesik görülen Arnavut cesetlerinin yığını altında sabah uyanmışlardı.. Bazıları bunların “komitacılar” \[çetnikler\] tarafından öldürülen yerel Arnavutlar olduğunu, bazıları ise cesetlerin Vardar suları tarafından köprüye indirildiğini söyledi. Açık olan şey, bu başsız adamların savaşta öldürülmedikleriydi."*[^100] Troçki'nin Sırp arkadaşının anlatımı, Sırp birliklerinin Üsküp'teki eylemlerine atıfta bulundu: Arnavut sakinlerine yönelik yağma, kundaklama ve işkence, bunlar hakkında kamuoyu önünde konuştular.[^101] Üsküp'teki vahşetlerin çoğu, geceleri Sırp milisleri tarafından işlendi; sabah ana köprüde Vardar Nehri'nde yüzlerce başsız Arnavut cesedi vardı. Cesetlerin savaş zayiatı olmadığı kesin olsa da, bölgeden Arnavutlar olup olmadığı veya yukarı Vardar'dan aşağı süzüldükleri bilinmiyordu. Arnavut köyleri yakıldı ve düzensiz birlikler öldürmek ve yağmalamak için evleri işgal etti. Troçki'nin Sırp arkadaşı, Üsküp'ün askeri bir kamp haline geldiğini ve Sırp köylü birliklerinin Arnavut evlerinden yiyecek, hayvan ve kapı ve pencereleri yağmaladığını söyledi. Sırp subayın gaddarlığından tiksindiğini ifade etti, ancak bir onbaşı ona [komitacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Komitac%C4%B1)lardan (paramiliterlerden) farklı olduklarını söyledi. Onbaşıya göre, ordu "on iki yaşından küçük kimseyi öldürmez", ancak "komitacılar vahşi bir spor olarak cinayet, soygun ve şiddete girerler". Ordu yetkilileri, orduda yarattıkları utanç nedeniyle bazı komitacıları evlerine gönderdi. Sırp muhbir, Troçki'ye "et çürüyor, insan eti olduğu kadar öküz eti de" yazdı; çatışma insanları "acımasızlaştırdı" ve "insani yönlerini" kaybetmelerine neden oldu. Troçki'nin Sırp arkadaşı, Kosova'da eylemlerini "tavuk kızartmak ve Arnautları \[Arnavutları\] öldürmek" olarak nitelendiren bir onbaşıyla karşılaştı. Ama biz bundan bıktık." Troçki, Kievskaya Misl'e verdiği raporda, "Ekim 1912'deki Sırp işgalinin ardından Makedonya ve Kosovalı Arnavutlara karşı işlenen zulümler" hakkında yazdı.[^102] Sırbistan Kralı [I. Petar](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petar) ön saflarda gezerken, mühimmat kurtarmak için Arnavutların ölümüne sopayla vurulması gerektiğini söyledi.[^103][^104] Troçki, vahşeti anlatan birkaç mektup yazdı: "Kanlı insanları izlerken 'nesnel olarak' burnunu sürebilen ve yukarıdan kışkırtılan, savunmasız insanları katleden bir birey, grup, parti veya sınıf tarih tarafından kınanmıştır. daha canlıyken çürümek ve solucan yemiş olmak".[^105] Bir İngiliz Dışişleri Bakanlığı raporunda, Üsküp'teki İtalyan konsolosundan gelen : "Sırp birlikleri tarafından işlenen vahşet ve onların mümkün olduğu kadar çok Arnavut sakininin kökünü kazımak gibi açık niyetleri" taşıdığını belirten bir telgrafa dikkat çekildi. [Doğu Demiryolunda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_Demiryolu) gözetmen olarak çalışan İsviçreli bir mühendis, Belgrad'daki İngiliz büyükelçiliğine Sırp birliklerinin gelişinden sonra Üsküp'ü ayrıntılı olarak anlatan bir rapor sundu. Raporda, Sırpların Müslüman nüfusa yönelik davranışlarının "her yönden zalimce" olduğu ve "amacı onların tamamen yok edilmesi" olduğu görülüyor. Mühendis, silah sesinin günün erken saatlerinde başladığını ve geç saatlere kadar devam ettiğini yazdı; mahkûmlara kötü davranıldı ve memurlar yargılanmadan vuruldu: "Belirli yerlerdeki askerlere, imha amacıyla sekiz yaşından itibaren tüm Arnavutların öldürülmesi emri verildi. Sırplar hastalara, kadınlara ve çocuklara kötü davrandılar." Raporunda camilerin yıkılması, köylerin yerle bir edilmesi ve Vardar Nehri'nde yüzen yaklaşık 500 cesedin anlatıldığı; "Arnavutlar çaresizdi".[^106] ### Tarihsellik ve İddialar Üzerindeki Tartışmalar Akademisyenler, Balkan Savaşlarından savaş zamanı yazışmalarını ilk elden kanıt olarak ele alıyor ve tarihçi Wolfgang Höpken, bu kaynakların dikkatli bir şekilde ele alınması gerektiğini söylüyor. Höpken, ilk elden bilgi veren muhabirler (Troçki gibi) savaş alanının yakınında olmasalar da Troçki'nin Balkan Savaşları hakkındaki açıklamalarının "en parlak ve en analitik savaş raporlarından bazıları" olduğunu söylüyor.[^107] *Kölnische Zeitung****dan *****Richard von Mach***** gibi Balkanlar'da yaşayan çağdaş gazeteciler, bu hesapların genellikle üçüncü bir şahıstan veya "hatta tamamen kurgudan" olduğunu söyledi. *****Carl Pauli***** gibi yazarlar bilgilerini isimsiz tanıklardan aldılar veya Arnavut çatışma bölgesi hakkında Arnavut kurbanlarına empatiyle yazan *****Leo Freundlich'in***** aşırıya kaçan derlemesinden kanıt topladılar. *****Höpken'e *****göre, bu kaynaklar önemlidir, ancak bilgileri "kesinlikle kabul edilemez". Höpken'e göre, sık sık alıntılanan Uluslararası Carnegie Komisyonu raporu, "tarihçi tarafından gereken yapıbozumcu bir çaba olmadan okunamaz".*** Ancak tarihçi *Alan Kramer*, Höpken'den farklı düşünmektedir. Ona göre Carnegie Komisyonu raporunu "oldukça iyi belgelenmiş ve tarafsız bir soruşturma, abartılı iddialara soğukkanlılıkla şüpheyle yaklaşarak, bugüne kadar geliştirilmemiş sonuçlara ulaşılmış" bir rapor olarak görüyor. Balkanlar'daki diplomatik misyonlar, Balkan Savaşlarına katılanların tümü tarafından işlenen şiddet eylemleri hakkında defalarca söylentiler ve haberler gönderdiler, ve çoğu zaman birinci elden veri elde edememelerinden şikayet ettiler. İngiliz konsoloslarından gelen raporlar, Sırp düzensiz kuvvetlerinin 1912-1913'te Sırp ordusu tarafından yakalanmalarının ardından Kosova ve Makedonya'da gerçekleştirdiği birçok şiddet eylemini tanımladı.[^108] İngiliz hükûmeti, şikayetlerin ve raporların doğruluğundan şüphelendi ve siyasi eylemde bulunmaktan çekindi. Sırbistan ile siyasi ilişkileri gergin olduğundan, [Avusturya-Macaristan İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Sırp vahşetinin ayrıntılarını biriktirmekle yakından ilgilendi ve kaynaklarının güvenilirliğini dikkatle inceledi. Avusturya-Macaristanlılar, sahip oldukları verilerin çoğu zaman "çok fazla abartı" olmasına rağmen, doğrulanmış tanıklardan alınan ifadelerin, çocukların ve kadınların öldürülmesi, geniş çaplı hırsızlık ve köylerin yerle bir edilmesi olaylarını doğruladığını söylediler. Üsküp'te, Avusturya-Macaristan konsolosu Heimroth, Viyana'ya raporlar ("Gausamkeiten der Serben gegen Albaner" gibi) göndermeden önce, vahşet haberlerini incelemek için yardımcılarını defalarca sahaya gönderdi. Katolik piskopos [Lazër Mjeda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laz%C3%ABr_Mjeda) tarafından Üsküp'ün Müslüman ve Arnavut sakinlerine yönelik Sırp şiddeti hakkında kapsamlı bir rapor ayrıntılı bir tartışmanın konusuydu ve raporun sağlam temellere dayandığı sonucuna vardı. Konsolos Heimroth raporunda, Sırp güçlerinin Üsküp'e geldikten sonra[^109] Müslümanlara yönelik şiddeti durdurmadıkları için en azından hesap vermesi gerektiğini söyledi. *Heimroth*, [Rus-Japon Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-Japon_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndakinden daha fazla savaş şiddeti şikayeti aldığını ve Hristiyan kardeşlerini özgürleştirmeyi amaçlayan bir çatışmanın Ortodoks olmayan sakinleri yok etme girişimiyle sonuçlandığını söyledi.[^110] Tarafsız tanıklar arasında Doğu Demiryolundan yabancı işçiler ve mühendisler ile yerli ve yabancı Hristiyan din adamları vardı. Bazı gözlemciler, zorunlu nüfus hareketlerinin ([etnik temizlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_temizlik)) organize bir imha çabasının parçası olduğundan şüpheleniyorlardı. Höpken kaynaklarda bu pozisyon için yetersiz destek buluyor ve olaylar homojen etnik nüfuslara doğru devam eden rotayı "radikalleştirdi". Tarihçi [Mark Mazower](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mark_Mazower), "Arnavut nüfusunu 'yok etme' konusundaki dikkatsiz konuşmalara" rağmen, Sırp silahlı kuvvetleri tarafından Kosova ve Manastır eyaletlerinde "belki de binlerce sivilin" öldürülmesinin "soykırımdan çok intikam tarafından yönlendirildiğini" yazıyor.[^111] Bununla birlikte *Höpken*, olaylara tanık olan "güvenilir" ve "parti dışı" muhbirlerin gözlemlerinin "hiç şüphe bırakmadığını" söylemektedir. Höpken'in ikinci ve üçüncü el hesaplarda "şüpheli katliam anlatıları" dediği şeylerin dışında, doktorlar ve hemşireler "çatışmanın tüm kural ve düzenlemelerin ötesine geçtiğini" doğrulamaktadır. Arnavut literatüründe ve biliminde, Durham'ın açıklamalarında açıklanan eylemler, Sırp hükûmeti tarafından "Arnavutları yok etmek" için düzenlenen Arnavut karşıtı politikaların sonucudur. *Daut Dauti****ye göre, Durham'ın savaş zamanı raporları "Arnavutlara karşı işlenen vahşet ifadelerine denk geldi". Durham'ın hesapları, bölgenin bir gezgin olan ***[**Rebecca West**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rebecca_West)*** tarafından eleştirildi.***[^112]*** West, Durham'ı *****(Avusturya konsolosunun Prizren'deki Sırplar tarafından hadım edildiğini iddia eden 1912 tarihli sahte bir rapora verdiği destekle alay ederek)***** "saf" olarak nitelendirdi,***[^113]*** ancak tarihçi West'in iddialarınına aksine *****Benjamin Lieberman*****, West'in Sırp yanlısı önyargıyla suçladığını yazdı.***[^114]*** Lieberman, Durham'ın çatışmanın görgü tanığı olduğunu ve Troçki'nin Troçki ile Sırplarla yaptığı röportajlarda, onun muhbirlerinin asker arkadaşlarını (ve yurttaşlarını) olumsuz bir şekilde tasvir etme güdülerinden yoksun olduklarını söyledi.***[^115]*** Troçki, Durham ve diğerlerinin hesaplarını tutarlı olarak nitelendirdi ve birden fazla katliama atıfta bulunan Katolik Kilisesi yetkilileri gibi ek kaynaklar tarafından desteklendi.***[^116] ## Tepkiler [Misha Glenny](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misha_Glenny)'ye göre, Sırp basını *"Savaşa hazır olun! Ortak Sırp-Bulgar saldırısı her an başlayabilir!"* gibi savaşın arifesinde vatansever histeriyi teşvik etmek için slogan başlıklar atıyordu. Bu olayların kökenlerinden biri de budur.[^117] Fransız general [Frédéric-Georges Herr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fr%C3%A9d%C3%A9ric-Georges_Herr), 3 Ocak 1913'te *"Arnavut masifinde, bu bölgeyi kana bulayan sayısız katliam, nüfusu güçlü oranlarda indirdi. Birçok köy yıkıldı ve topraklar çorak kaldı. "*şeklinde görüş beyan etmiştir.[^118] [Edith Durham](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edith_Durham) ve Avrupalı sosyalistler [Leo Freundlich](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leo_Freundlich) ve [Leon Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki) bunun yanında [Kosta Novaković](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosta_Novakovi%C4%87), [Dragiša Lapčević](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dragi%C5%A1a_Lap%C4%8Devi%C4%87) ve [Dimitrije Tucović](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrije_Tucovi%C4%87) gibi Sırp sosyalistler Arnavutlara yönelik vahşeti kınadılar ve Arnavutların kendi kaderini tayin hakkını desteklediler.[^119] Durham, [İsa Bolatin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa_Bolatin) ile ilgili [Dragutin Dimitrijević (Apis)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dragutin_Dimitrijevi%C4%87_%28Apis%29) ve arkadaşlarının Osmanlılara karşı ayaklandıktan sonra Arnavutlara nasıl ihanet ettikleri hakkında şunları yazdı: *"Son isyanlarda mühimmatlarını kullanmış olan Arnavutların büyük bir kısmı fiilen silahsızdı ve işgalci ordular tarafından acımasızca katledildiler. Arnavutların arkadaşı gibi davranan Apis ve arkadaşları, artık ne erkek, ne kadın ne de çocukların hayatlarını bağışladılar. Kosova *[*vilayet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilayet)*inde kaç kişinin katledildiği hiçbir zaman bilinemeyecek."*[^120] Suçları araştırmak için [Carnegie Uluslararası Barış Vakfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carnegie_Uluslararas%C4%B1_Bar%C4%B1%C5%9F_Vakf%C4%B1), 1913'te [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'a gönderilen bir komisyon kurdu. Arnavut bölgelerindeki durumu özetleyen komisyon şu sonuca vardı: **'** Balkan Savaşları soruşturmasına ilişkin Uluslararası Komisyonun soruşturması, Sırp güçleri tarafından işlendiği belirtilen savaş suçları meselesi, Sırpların bölge üzerindeki toprak iddialarını karmaşık hale getirdi. Sırp tarafınca çatışmaya katılan diğerlerine kıyasla itidalli davranılmasına karşın rapor, Sırp tarihçiler ve yetkililer tarafından olumsuz tepkiyle karşılandı. Buna karşın Kosova ve kuzey Arnavutluk'taki Sırp seferi hakkında yazılar yazan ve burada yer alan Sırp sosyalist [Dimitrije Tucović](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrije_Tucovi%C4%87) ve Sırbistan'daki sosyalist basın organları ise bu suçlara atıfta bulundu. Sırp sosyal demokrat gazetesi *Radnica novice*, masum Arnavutların mallarının yağmalandığını ve köylerinin harap edildiğini bildirdi.[^121] ![Yüzbaşı Dimitrije Tucović](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Captain_Dimitrije_Tucovi%C4%87.jpg) *Yüzbaşı Dimitrije Tucović (official military photo, public-domain)* **'** Tucoviç, 1913'te Sırp okuyucularına Karl Marx'ın "meşhur" bir sözünü (*"Başka bir ulusu ezen ulus kendisinin (kölelik) zincirlerini oluşturur"*) hatırlatsa da, Sırp Ortodoks Kilisesi Arnavutlara karşı milliyetçi nefreti körüklemişti. *"Srbija i Arbanija"* adlı kitabında şunları yazdı: **'** Yirminci yüzyılın ikinci yarısında tarihçi [Vladimir Dedijer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Dedijer), dönemin Sırp dış ilişkilerini araştırdı.[^122] Dedijer, Sırp eylemlerini (Nikola Pašić'in görgü tanığı açıklamalarını yabancı propaganda olarak tanımlaması gibi) Güney Amerika ve Afrika'daki Avrupa sömürge ordularının eylemleriyle eşitledi.[^123] İngiliz ve Alman basını, Arnavutluk ve Kosova'daki çok sayıda Arnavut ölümü ve Sırp hükûmetinin sansür yoluyla gerçekleri halkından gizleme girişimleri hakkında makaleler yayınladı. 18 Ocak 1913 tarihli bir [''Times'' of London](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Times) makalesi, kuzeydoğu Arnavutluk'ta Sırp güçleri tarafından 25.000 Arnavut'un öldürüldüğünü bildirdi.[^124] Rusya, Arnavut bölgelerinin toprak bölünmesinde ve Sırplar tarafından işlenen suçların propagandasında önemli bir rol oynadı.[^125] Rusya dışişleri bakanı [Sergey Sazonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_Sazonov), St. Petersburg'daki Sırp elçisi aracılığıyla (Sırp güçlerince 300 Arnavutun vurulduğu Yakova'da olduğu gibi) her durumda olayları reddetmesi ile ilgili Pasic'i birkaç kez uyardı.[^126] Sazonov Sırplara defalarca Avusturyalıların herhangi bir can kaybı olmaması halinde Yakova'yı Sırbistan'ın bir parçası olarak kabul etmeye hazır olduklarını söyledi. Rusya ayrıca Sırbistan'ın Arnavutluk'tan Debre, Prizren ve İpek kasabalarını almasına yardımcı oldu (ve Yakova'yı da Sırbistan'ın almasına çalıştı)[^127] buna karşın Avusturya-Macaristan, Arnavutluk için kalan toprakları elinde tutmaya çalıştı.[^128] Rus gazetesi [*Novoye Vremya*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Novoye_Vremya), Sırp ordusunun sivil halka karşı tek bir şiddet eylemi gerçekleştirmediğini söyleyen yerel Katolik rahiplere atıfta bulunarak, 1913'te Üsküp ve Prizren'de Arnavut sivillere karşı Sırp zulmünü kabul etmeyi reddetti.[^129] Amerikan yardım ajanı [B. Peele Willett](https://turkipedia.org/tr/wiki/B._Peele_Willett), 1914 tarihli "The Christian Work Fall" raporunda şunları yazmıştı: **'** Belgrad'daki Habsburg elçisi, Sırp yetkililerin "kurtarılmış topraklarda" Arnavutlara sert muameleyi (yağmalama, kundaklama ve infazlar) desteklediğini ve hoş gördüğünü söyledi.[^130] Alman [*Frankfurter Zeitung*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frankfurter_Zeitung) gazetesi, tarafsız Avrupalı gözlemciler tarafından Makedonya ve Arnavutluk'ta Bulgarlar, Sırplar ve Yunanlar tarafından çeşitli yerel topluluklara karşı katliamlar gerçekleştirildiğini doğrulayan haberlere ulaştı.[^131] Gazeteye göre, Sırpların tutumu Arnavut nüfusunun "yok edilmesi gerektiği"ydi.[^132] *The Near East*, Tiran'daki 1 Ağustos Büyükelçi Konferansı'nda 1913 ve 1920 yılları arasında Sırp güçlerinin Kosova'da 85.676 Arnavut sivili öldürdüğünü ve bir dizi köyün yakıldığını söyleyen Arnavut milletvekilleri hakkında 1921 tarihli bir makale yayınladı. Ayrıca [Kara El](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_El)'in Arnavutların öldürüldüğü veya sınır dışı edildiği bölgelere Rus sömürgecilerini yerleşmeye getirdiğini söylediler.[^133] Bir İngiliz yetkili olan *Dayrell Crackanthorpe*, 25 Eylül 1913'te Belgrad'dan Edward Gray'e, Sırp kuvvetlerine karşı bir Arnavut ayaklanmasının (Avusturyalılara göre) Sırp işgali ve sivil katliamlardan kaynaklandığını yazdı.[^134] 6 Ocak 1913'te Bükreş'teki [Adevărul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adev%C4%83rul) gazetesinde bir Rumen doktor, Sırp ordusunun Kosova'daki eylemlerinin "hayal edebileceğinden çok daha korkutucu" olduğunu yazdı.[^135] Luma'da Sırp birliklerine karşı direniş devam ederken, Avrupa kamuoyu Belgrad'a karşı döndü.[^136] 2006'da *Günter Schödl*, Kosova'daki vahşetlerin Balkanlar'da kaydedilen ilk etnik temizliğin parçası olduğunu yazdı.[^137][^138] ## İddialara Karşı Çıkanlar Sırp birlikleri tarafından işlenen savaş suçları Sırp yetkilileri ve tarihçileri öfkelendirdi; Sırp, İngiliz ve Almanların vahşetleri kapsamasına rağmen, [Nikola Pašić](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikola_Pa%C5%A1i%C4%87) bunları "yabancı propagandanın icadı" olarak sunmaya çalıştı.[^139] İnkâr devam etti ve vahşetlere "özgürlük mücadelesi" adı verildi ("Sırp Hükmünün beşiğinin ve işgal altındaki kardeşlerinin nihai kurtuluşu" diye popüler bir espriye yol açtı). ## 1899 ve 1907 Lahey Sözleşmeleri Sırbistan Krallığı [1899 ve 1907 Lahey Sözleşmeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/1899_ve_1907_Lahey_S%C3%B6zle%C5%9Fmeleri)ni imzalamasına rağmen, 1907 antlaşmasına uymadı; Kosova'daki Müslüman siviller kötü muamele gördü ve aşırı şiddete maruz kaldı.[^140] ## Sonrası Balkan Savaşları'ndaki askeri kayıpların sayısı konusunda güvenilir istatistikler mevcuttur. İstatistikler partizan amaçlarla yorumlandığından sivil kurbanlar (genellikle hedeflenen bir etnik veya dini grubun üyeleri) için bir araştırma boşluğu bulunmaktadır. Savaşlar,içlerinde Arnavutların,Pomakların,Türklerinde olduğu bazıları İstanbul'a veya Anadolu'ya kaçan birçok mülteci yarattı. Arnavutluk'un kurulmasından sonra Arnavut mültecilerden de (özellikle Müslümanlar) Türkiye'ye kaçanlar oldu. Yine Arnavutlarca Sırp kontrolüne karşı 1913 sonbaharında [Ohri-Debre ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohri-Debre_ayaklanmas%C4%B1) ile direniş gösterildi; ancak Sırp güçlerince bu isyanın bastırılması, on binlerce Arnavut mültecinin Batı Makedonya'dan Arnavutluk'a gelmesiyle sonuçlandı. Freundlich'e göre, İşkodra kasabasındaki Arnavut mülteci nüfusu 8.000-10.000; [Shala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shala_%28A%C5%9Firet%29)) ve [Iballë](https://turkipedia.org/tr/wiki/Iball%C3%AB)'de 7.000 mülteci vardı. Edvin Pezo, kuzey Arnavutluk'taki büyük mülteci nüfusunun bir kısmının muhtemelen Kosova'dan geldiğini yazdı.[^141] Yeni Arnavut hükûmetinin yardım eksikliği ve Osmanlıların Arnavut göçmenlik kısıtlamaları, birçok mülteciyi evlerine, genellikle yıkılan evlere dönmeye zorladı. Üsküp'tekiler gibi Balkan Savaşlarından sağ kurtulanlar genellikle deneyimlerinden bahsetmediler.[^142][^143] Eski Osmanlı topraklarını Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan'a ([Kosova Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Vilayeti)'nin çoğu Sırbistan'a verildi) veren 1913 Londra Antlaşması'nın bir sonucu olarak, bağımsız bir Arnavutluk tanındı; Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ yeni [Arnavutluk Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk_Prensli%C4%9Fi)'nden çekilmeyi kabul etti. Prenslik, etnik Arnavutların yaşadığı toprakların sadece yarısını içeriyordu ve birçok Arnavut komşu ülkelerde kaldı.[^144] İki Sırp Ordusunun Arnavutluk'u işgali (1913 ve Mayıs 1915'te), kısmen Birinci Balkan Savaşı'ndaki Sırp vahşetinin intikamı olarak, ordunun geri çekilmesi sırasında Arnavut keskin nişancı saldırılarını tetikledi.[^145][^146][^147] Balkan Savaşları, Sırp güçlerinin kendilerini "kurtarıcı" olarak görmeleriyle sonuçlandı ve Sırp olmayanlar yeni gerçeklikteki yerleriyle ilgili endişe duymaya.[^148] Sırpların Balkan Savaşları konusundaki mevcut tutumunun, onların "Sırplığın beşiği ve \[onun\] işgal altındaki kardeşlerini" kurtarmak için "nihai" bir mücadele olduğu yönündedir.[^149] Üsküp'teki gibi şiddet olayları Makedon ve Yugoslav tarihlerinden çıkarılmıştır.[^150] Arnavut ve Kosovalı tarih kitaplarının çoğu, Yunanları, Sırpları ve Arnavutları hükûmetin yanlış yönetiminden kurtarmak için Osmanlı devletine yapılan saldırıyı olumlu bir görüşle sunar,[^151] Sırp, Yunan ve Karadağ askerî güçlerinin Arnavutluk'a gelişini (ve davranışlarını) şovenist ve haksız olarak değerlendirir.[^152] "Arnavut nüfusunun askeri güçle (özellikle [Balkan Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Birli%C4%9Fi)'nin Sırp ve Karadağ orduları tarafından) kurtuluşu"nu, "düşmanların istilası" veya uzun süredir devam eden "düşmanlık" olarak tanımlarlar. Arnavutluk ve Kosova'da Balkan Savaşları'nın bu anlayışı eğitim müfredatının bir parçasıdır.[^153] In Albania and Kosovo, this understanding of the Balkan Wars is part of the educational curriculum.[^154] [1998-99](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_Sava%C5%9F_Su%C3%A7lar%C4%B1)'da Arnavut nüfusuna karşı 1912'dekine benzer savaş suçları işlendi. Bu olaylar [Arnavutluk-Sırbistan ilişkileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk-S%C4%B1rbistan_ili%C5%9Fkileri)ni derinden etkilemiştir.[^155][^156] ## Ayrıca bakınız - [1999 Kosova Savaşı'ndaki savaş suçları](https://turkipedia.org/tr/wiki/1999_Kosova_Sava%C5%9F%C4%B1%27ndaki_sava%C5%9F_su%C3%A7lar%C4%B1) - [Balkan Savaşları sırasında Arnavutluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1_s%C4%B1ras%C4%B1nda_Arnavutluk) ## Konuyla ilgili yayınlar - [Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War](https://archive.org/details/reportofinternat00inteuoft) [^1]: United States Department of State. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States. U.S. Government Printing Office, 1943, s. 115. [^2]: International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars. Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War. Washington, D.C. : The Endowment, 1 Ocak 1914. [^3]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^4]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^5]: Otpor okupaciji i modernizaciji. 9 Mart 2007. [^6]: Hudson, Kimberly A.. Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing Just War Theory in the 21st Century. Taylor & Francis, 5 Mart 2009, s. 128. [^7]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^8]: Hudson, Kimberly A.. Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing Just War Theory in the 21st Century. Taylor & Francis, 5 Mart 2009, s. 128. [^9]: Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia [^10]: Bessel, Richard. No Man's Land of Violence: Extreme Wars in the 20th Century. Wallstein Verlag, 2006, s. 226. [^11]: Tatum, Dale C.. Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur. Palgrave Macmillan, 2010, s. 113. [^12]: Cohen, Philip J.. The Ideology and Historical Continuity of Serbia's Anti-Islamic Policy. Islamic Research Institute, International Islamic University, 1997, s. 361-382. [^13]: Philip J. Cohen, Islamic Studies Vol. 36, No. 2/3, Special Issue: Islam in the Balkans (1997), p. 4. [^14]: Cohen, Philip J.. Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press, 1996, s. 8. [^15]: Horvat, Dr. Jusuf Osmani. Jusuf Osmani - Kolonizimi Serbi Kosoves (The Serbian colonisation of Kosovo). REND Prishtinë, 2010, s. 66. [^16]: N.Y.), Near East College Association (New York. The Near East. s.n., 1921, s. 45. [^17]: Albanian Peasants Burned by Servians: New Rulers Task. British Newspaper Archive, 2 Şubat 1914, s. 9. [^18]: That was Yugoslavia. Ost-Dienst, 1991, s. 53. [^19]: Thomassen, Carsten. En krig om historien II. 21 Nisan 1999. [^20]: Yugoslavia from a historical perspective https://www.helsinki.org.rs/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf [^21]: Bilheur, Ophélie. Une entrée sanglante dans l'Europe du XXe siècle. Les massacres et atrocités pendant les guerres balkaniques (1912-1913). 2010, s. 107-108. [^22]: Frantz, Eva Anne. Violence and its Impact on Loyalty and Identity Formation in Late Ottoman Kosovo: Muslims and Christians in a Period of Reform and Transformation. Journal of Muslim Minority Affairs, 2009, s. 460-461. [^23]: Müller, Dietmar. Orientalism and Nation: Jews and Muslims as Alterity in Southeastern Europe in the Age of Nation-States, 1878–1941. East Central Europe, 2009, s. 70. [^24]: International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars. Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War. Washington, D.C. : The Endowment, 1 Ocak 1914. [^25]: Serbia, the Serbo-Albanian Conflict and the First Balkan War. [^26]: Nadj, Danijela. Medjunarodni znanstveni skup "Jugoistocna Europa 1918.-1995." Albanci u svjetlosti vanjske politike Srbije. [^27]: Casebook on Insurgency and Revolutionary Warfare. United States Army Special Operations Command, 2012, s. 270. [^28]: ibid. p. 28 [^29]: Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. Anthem Press, 2000, s. 55. [^30]: Bekaj, Armend. The KLA and the Kosovo war. Berghof Transitions Series. Resistance/Liberation Movements and Transitions to Polticis., 2010, s. 9. [^31]: Lellio, Anna Di. The Case for Kosova: Passage to Independence. Anthem Press, 2006, s. 55. [^32]: Treadway, John D.. The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908-1914. Purdue University Press, 1998, s. 162. [^33]: Udovicki, Jasminka. Burn This House: The Making and Unmaking of Yugoslavia. Duke University Press, 2000, s. 30. [^34]: Treadway, John D.. The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908-1914. Purdue University Press, 1998, s. 162. [^35]: Qeriqi, Ahmet. Dr. Skënder Demaliaj: Në 100 vjetorin e përfundimit të Luftës së Parë Botërore - Radio Kosova e Lirë. 9 Kasım 2018. [^36]: Rudić, Srđan. Serbian-Italian Relations: History and Modern Times : Collection of Works. The Institute of History, Belgrade / Sapienza University of Rome, Research center CEMAS, 2015, s. 188. [^37]: Michailidis, Iakovos D.. The Wars of Yesterday: The Balkan Wars and the Emergence of Modern Military Conflict, 1912-13. Berghahn Books, 2018, s. 330. [^38]: Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia [^39]: Trix, Francis. Urban Muslim Migrants in Istanbul: Identity and Trauma Among Balkan Immigrants. Bloomsbury Publishing, 2008, s. 44. [^40]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^41]: Karoubi, Mohammad Taghi. Just or Unjust War?: International Law and Unilateral Use of Armed Force by States at the Turn of the 20th Century. Routledge, 2017, s. 174. [^42]: Servian Army Left a Trail of Blood; Thousands of Men, Women, and Children Massacred in March to Sea, Say Hungarian Reports. [^43]: Banac, Ivo. The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Cornell University Press, 1988, s. 296. [^44]: Kolonizimi Serbi Kosoves (The Serbian Colonisation of Kosovo). REND Prishtinë, 2010, s. 67. [^45]: Dr. Hakif Bajrami, "Politika e shfarosjes së shqiptarëve dhe kolonizimi serb I Kosovës" (1844-1945), Prishtinë, 1995, p. 17. [^46]: Krilaši, Istorijski leksikon Crne Gore, Daily Press, Podgorica, 2006. [^47]: Nadj, Danijela. Medjunarodni znanstveni skup "Jugoistocna Europa 1918.-1995." Albanci u svjetlosti vanjske politike Srbije. [^48]: Hajrullaaga, Edmond. chapter 2. [^49]: Great Britain Foreign Office. The Balkan wars. pt. 1. The prelude; the Tripoli war. pt. 2. The league and Turkey. H.M. Stationery Office, 1934, s. 569. [^50]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^51]: Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia [^52]: Karoubi, Mohammad Taghi. Just or Unjust War?: International Law and Unilateral Use of Armed Force by States at the Turn of the 20th Century. Routledge, 2017, s. 174. [^53]: Noel Malcolm. Kosovo: A Short History. papermac, 1998, s. 253. [^54]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha: Indictment of the Exterminators of the Albanian People. albanianhistory.net. [^55]: Freundlich, Leo. Albania's Golgotha: indictments of the exterminators of the Albanian people. Juka Pub. Co., 1 Ocak 1998. [^56]: Humanities, National Endowment for the. The day book. [volume] (Chicago, Ill.) 1911-1917, November 16, 1912, Image 31. 16 Kasım 1912. [^57]: Jezernik, Božidar. Wild Europe: The Balkans in the Gaze of Western Travellers. Saqi, 2004, s. 109. [^58]: Jezernik, Božidar. Wild Europe: The Balkans in the Gaze of Western Travellers. Saqi, 2004, s. 109. [^59]: Trix, Francis. Urban Muslim Migrants in Istanbul: Identity and Trauma Among Balkan Immigrants. Bloomsbury Publishing, 2008, s. 44. [^60]: Freundlich, Leo. Kosovo, A Documentary History: From the Balkan Wars to World War II. [^61]: Freundlich, Leo. Kosovo, A Documentary History: From the Balkan Wars to World War II. [^62]: Trotsky, Leon. Behind the Curtains of the Balkan Wars. [^63]: Levene, Mark. The Crisis of Genocide. Volume I: Devastation: The European Rimlands 1912–1938. Oxford University Press, 2013, s. 107. [^64]: Levene, Mark. The Crisis of Genocide. Volume I: Devastation: The European Rimlands 1912–1938. Oxford University Press, 2013, s. 107. [^65]: Levene, Mark. The Crisis of Genocide. Volume I: Devastation: The European Rimlands 1912–1938. Oxford University Press, 2013, s. 107. [^66]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^67]: Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia [^68]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^69]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^70]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^71]: International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars. Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War. Washington, D.C. : The Endowment, 1 Ocak 1914. [^72]: Dole in Dibra: Official Report Submitted to the Great Powers [^73]: Edith, Durham. Twenty Years Of Balkan Tangle. 1920, s. 246. [^74]: Muharrem, Qafleshi. Balkan Wars and the Albanian issue. American Journal of History and Culture, 2018. [^75]: Idrizi, Sadik. Stanovništvo. [^76]: Thomson, Christopher Birdwood. Old Europe's Suicide: The Building of a Pyramid of Errors. Thomas Seltzer, 1922. [^77]: Brook-Shepherd, Gordon. The Austrians: A Thousand-Year Odyssey. Basic Books, 2009. [^78]: Pajaziti, Ali. SHQIPTARËT E REKËS SË EPËRME, s. 132-133. [^79]: HHStA-PAA Letters of Berchtold sent to the Great Powers. Dok. Nr. 4545 [^80]: Sebba, Anne. Mother Teresa: Beyond the Image. 1996. [^81]: Williams, Paul. Mother Teresa. Alpha, 2002, s. 18. [^82]: Great Britain Foreign Office. The Balkan wars. pt. 1. The prelude; the Tripoli war. pt. 2. The league and Turkey. H.M. Stationery Office, 1934, s. 168. [^83]: Japan Times. Google Books, 1912, s. 352. [^84]: Elsie, Robert. Kosovo, A Documentary History: From the Balkan Wars to World War II. Bloomsbury Publishing, 2018, s. 169. [^85]: Remzije Sherifi (1955), Ibrahim Rugova. La Question Du Kosovo (The Shadow Behind The Sun). 2007, s. 53. [^86]: Edith, Durham. Twenty Years Of Balkan Tangle. 1920, s. 246. [^87]: Bilheur, Ophélie. Une entrée sanglante dans l'Europe du XXe siècle. Les massacres et atrocités pendant les guerres balkaniques (1912-1913). 2010, s. 107-108. [^88]: Rudić, Srđan. Serbian-Italian Relations: History and Modern Times : Collection of Works. The Institute of History, Belgrade / Sapienza University of Rome, Research center CEMAS, 2015, s. 79-80. [^89]: Rugova, Sherifi, La Question Du Kosovo (The Shadow Behind The Sun), p. 53 [^90]: Hall, Richard C.. The Balkan Wars 1912-1913: Prelude to the First World War. Routledge, 2002. [^91]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War. [^92]: The Nation. Nation Publishing Company Limited, 1920, s. 626. [^93]: Albanian Peasants Tortured and Burned Alive by Servians. Daily Mirror, 2 Şubat 1914, s. 4, 9. [^94]: Sebba, Anne. Mother Teresa: Beyond the Image. 1996. [^95]: Timofeev, Alexey. The Wars of Yesterday: The Balkan Wars and the Emergence of Modern Military Conflict, 1912-13. Berghahn Books, 2018, s. 271. [^96]: Timofeev, Alexey. The Wars of Yesterday: The Balkan Wars and the Emergence of Modern Military Conflict, 1912-13. Berghahn Books, 2018, s. 271. [^97]: Prifti, Kristaq. The Truth on Kosova. Encyclopaedia Publishing House, 1993, s. 173. [^98]: Freundlich, Leo. Albania's Golgotha: indictments of the exterminators of the Albanian people. Juka Pub. Co., 1998, s. 46. [^99]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^100]: Glenny, Misha. The Balkans, 1804–2012: Nationalism, War and the Great Powers. Granta Books, November 2012, s. 234. [^101]: Vourkoutiotis, Vasilis. Reform in Revolutionary Times: The Civil-military Relationship in Early Soviet Russia. 2009, s. 11-12. [^102]: Robert Elsie, Leo Trotsky: Behind the Curtains of the Balkan Wars [^103]: Mojzes, Paul. Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century. Rowman & Littlefield, 2011, s. 32. [^104]: Qirezi, Arben. Kosovo and Serbia: Contested Options and Shared Consequences. University of Pittsburgh Press, 2017, s. 46. [^105]: Trotsky, Leon. The Balkan Wars, 1912-13: The War Correspondence of Leon Trotsky. Resistance Books, 1980, s. 293. [^106]: Trix, Frances. Urban Muslim migrants in Istanbul: Identity and trauma among Balkan immigrants. Bloomsbury Publishing, 2016, s. 44. [^107]: Höpken, Wolfgang. No Man's Land of Violence: Extreme Wars in the 20th Century. Wallstein Verlag, 2006, s. 234. [^108]: Höpken, Wolfgang. No Man's Land of Violence: Extreme Wars in the 20th Century. Wallstein Verlag, 2006, s. 234. [^109]: Höpken, Wolfgang. The Wars of Yesterday: The Balkan Wars and the Emergence of Modern Military Conflict, 1912-13. Berghahn Books, 2018, s. 43. [^110]: Höpken, Wolfgang. The Wars of Yesterday: The Balkan Wars and the Emergence of Modern Military Conflict, 1912-13. Berghahn Books, 2018, s. 43. [^111]: Mazower, Mark. The Balkans, From the End of Byzantium to the Present Day. Phoenix Press, 2001. [^112]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^113]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^114]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^115]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^116]: Lieberman, Benjamin. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. Rowman & Littlefield, 2013, s. 60. [^117]: Glenny, Misha. The Balkans, 1804–2012: Nationalism, War and the Great Powers. Granta Publications, 2012. [^118]: Murzaku, Thoma. Politika e Serbisë kundrejt Shqipërisë gjatë luftës Ballkanike: 1912-1913. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë, 1987, s. 140. [^119]: Tribunal, International Military. Trials of War Criminals Before the Nuremberg Military Tribunals Under Control Council Law No. 10, Nuernberg, October 1946-April 1949. U.S. Government Printing Office, 1950, s. 1219. [^120]: Edith Durham: Note on Serb action with regard to Isa Boletin by M. E. Durham. US 55.. 22 Aralık 2019. [^121]: Prifti, Kristaq. The Truth on Kosova. Encyclopaedia Publishing House, 1993, s. 140. [^122]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^123]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^124]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^125]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^126]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^127]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^128]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^129]: Boeckh, Katrin. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 127. [^130]: Böhler, Jochen. Legacies of Violence: Eastern Europe's First World War. Walter de Gruyter, 2014, s. 45. [^131]: Kramer, Alan. Dynamic of destruction: Culture and Mass killing in the First World War. Oxford University Press, 2008, s. 137-138. [^132]: Kramer, Alan. Dynamic of destruction: Culture and Mass killing in the First World War. Oxford University Press, 2008, s. 137-138. [^133]: Albanians at the Ambassador Conference in Tirana, 1 August. Near East College Association, 1921, s. 199. [^134]: Great Britain Foreign Office. pt. 1. The Near and Middle East on the eve of war. pt. 2. The last years of Peace. H. M. Stationery Office, 1936, s. 14. [^135]: Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. Anthem Press, 2000, s. 59. [^136]: Muharrem, Qafleshi. Balkan Wars and the Albanian issue. American Journal of History and Culture, 2018. [^137]: Schödl, Günther. Die Habsburgermonarchie und Serbien. 2006, s. 282. [^138]: Schödl, Günter. Südslawen und Habsburgermonarchie um 1900. Zur Europäizität des "Jugoslawismus".. 2006. [^139]: Pavlović, Aleksandar. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 41. [^140]: Mehler, Daniela. Serbische Vergangenheit-aufarbeitung. Normwandel und Deutungskämpfe im Umgang mit Kriegsverbrechen, 1991-2012.. Bielefeld, 2013. [^141]: Pezo, Edvin. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 71. [^142]: Trix, Frances. Urban Muslim migrants in Istanbul: Identity and trauma among Balkan immigrants. Bloomsbury Publishing, 2016, s. 44. [^143]: Pezo, Edvin. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 71. [^144]: Robert Elsie, The Conference of London 1913. [^145]: Mojzes, Paul. Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century. Rowman & Littlefield, 2011, s. 42, 198. [^146]: Majstorovic, Steven. Identity and Territorial Autonomy in Plural Societies. Routledge, 2014, s. 8178. [^147]: Ramet, Sabrina P.. The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2005. Indiana University Press, 2006, s. 48. [^148]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^149]: Jovanović, Vladan. Rethinking Serbian-Albanian Relations: Figuring out the Enemy. Routledge, 2019, s. 42. [^150]: Trix, Frances. Urban Muslim migrants in Istanbul: Identity and trauma among Balkan immigrants. Bloomsbury Publishing, 2016, s. 44. [^151]: Dauti, Daut. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 96. [^152]: Dauti, Daut. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 96. [^153]: Dauti, Daut. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 96. [^154]: Dauti, Daut. The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory. Springer, 2017, s. 96. [^155]: Booth, Ken. The Kosovo Tragedy: The Human Rights Dimensions. Routledge, 2012, s. 106. [^156]: Dimitrije Tucović: Serbien und Albanien: ein kritischer Beitrag zur Unterdrückungspolitik der serbischen Bourgeoisie