# Babailik

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Babailik, https://tr.wikipedia.org/wiki/Babailik (CC-BY-SA-4.0)

**Babâ'îyye** ya da **Babâîlik**, [Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) devrinde [Baba İlyâs el-Horasânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) önderliğinde oluşan [Sünnilikten](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) farklı dinî-tasavvufî hareket.[^1]

Gerçek [Ehl-i Beyt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ehl-i_beyt) sevgisini yaşadıkları iddiasıyla Irak'ta yaşayan Seyyid [Ebu'l Vefâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)'ya nisbetle anılan bu [tarikât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat_%28%C4%B0slam%29) Anadolu'ya [Dede Garkın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dede_Gark%C4%B1n) ve hâlifeleri ile yayılmış ve *Babâîlik* olarak tanınmıştır. [Şiîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) ile doğrudan ilgisi yoktur. Ancak o dönemdeki benzer tasavvufî çevreler [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) ve [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) yorumları içinde birleştirip meczettiği için daha sonraki yorumların farklılaşmasına zemin hazırlamış ve çoğunlukla hadiselerin çok farklı bir mahiyet arzettiği sanılmıştır. Hareketin temelinde o zamanlarda Anadolu'da faal olan Baba İshak gibi [Şîâ-i Bâtınıyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) [dâî](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE)lerinin getirdiği fikirler yatmaktadır.

## Nitelikleri

[Şamanizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamanizm)'den izler taşıdığı iddia edilen Bâbâilik [tarikât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)ı [Anadolu Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) arasında taraftar bulmuştur. Daha sonra da bütün [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya ve hatta [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)'ye yayılarak [Bektaşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik)liğe dönüşmüştür. Bazı kaynaklarda Bâbâîler'in, *Baba* veyahut ta *Resûl* olarak andıkları [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)'ın peygamber olduğuna inandıkları yazılsa da bu inancın varlığı tespit edilememiştir. [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)'ın en önemli halifesi olan ve [13. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/13._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)'ni bir haylî uğraştıran [*Baba İshak*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)*,* 1240 yılında asılarak i'dam edilmiştir. Asıl *Bâbâilik Hareketi* de [Baba İshâk İsyânı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba%C3%AE_Ayaklanmas%C4%B1)'ndan sonra ortaya çıkmıştır. [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)'ın oğlu *Muhlis Paşa,* onun oğlu da [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir)'de [türbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrbe)si bulunan [Aşık Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_Pa%C5%9Fa)'dır. [*Aşık Paşa*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_Pa%C5%9Fa)*'nın oğlu Elvan Çelebi* Menakıbı Kudsiye'sinde bu hadiseleri etraflıca anlatmıştır.

## Tarihçe

Anadolu Selçuklu Devleti'nin çöküşünün başlangıcı olan [Gıyas’ed-Dîn-i Key-Hüsrev-i Sâni](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev)’nin Kösedağ yenilgisi (H. 640 / M. 1243 ) üzerine Anadolu’nun tamamı Moğollar’ın denetim alanı içerisine girdi. Anadolu’nun tamamı Aksaray’da ikâmet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, [Celâl’ed-Dîn Harzem Şâh Menkûberti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2leddin_Harezm%C5%9Fah)’nin ordularıyla Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen Bâtınîye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak fa’aliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolu’nun her tarafında [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) ve [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-Alevî babalar tarafından art arda zâviyeler açılmaktaydı. [Sultan Mes’ud Evvel](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mesud)’in Amasya’daki tekkesine [Ebû'l-Bekâ Baba İlyâs Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) gibi [Bâtınîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) Mezhebi’nin en meşhur bir dâîsi post-nîşin olmuştu. Vaktiyle, [İlhanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar) saraylarında mâkam ve mevki sahibi olan Şiî âlimler [Anadolu Selçukluları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)’nın [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar)’ın himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadolu’ya yayıldılar.

### Mes’udiye tekkesine karargâh kuran Alevîler

Bu devirde Anadolu’da Bâtınîliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mes’ud evvel tarafından yaptırılmış olan Mes’udiye tekkesi temsil ediyordu. [Anadolu Selçukluları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)’nın nüfuz ve hâkimiyet sahaları tamamen Moğollar’ın denetim ve müsaadesine tâbi bulunuyordu. Birçok şehirlerde [İlhanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)’ın himâyesi altında [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)liği neşreden “Bâtın’ûl-Mezhep Babalar” tarafından açılan zâviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğollar'ın nüfuzuyla Mes'udiye Medresesi müderrisi [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) âlimlerden “Şeyh Mecd’ed-Dîn İsâ” azledilerek yerine [Bâtınîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)'nin en değerli dâîlerinden “Şems’ed-Dîn Ahmed Baba” atandı.

#### Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyas Horasanî

Melik Dânişmendiye devrinde bütün Anadolu'da meşhur olan Horasanlı [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas), “İbrahim Bey’in oğlu Yağ Basan Bey” zamanında Kayseri'ye kadı tâyin edilmişti. [Birinci Âlâ’ed-Dîn Key-Kûbâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad) tahta geçtiğinde, Amas'ya Kadılığı'na Taky'ed-Dîn'i, Mes'udiye Müderrisliği'ne Tâc'ed-Dîn Yûsuf Tebrizî'yi, Hankah Mes'udiye Şeyhliği'ne de [Tâc’ed-Dîn Ebû’l Vefâ Harezmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)’yi atadı. [Ebu'l Vefâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)’nın ölümü üzerine de yerine onun hâlifelerinden Kayseri Kadısı ve [Bâtınîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)'nin en meşhurlarından olan Babâîler pirî [Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyâs Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)’yi tâyin etti.

#### Baba İshâk Kefersudî’nin Anadolu’daki fa’aliyetleri

[Birinci Âlâ’ed-Dîn Key-Kûbâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad) iktidara geldiğinde “Mûhy’id-Dîn Muhammed bin Ali bin Ahmed Tahimî” adında İran'dan göç etmiş bir [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)’yi Sivas’a kadı olarak atadı. Vaktiyle [Şiraz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiraz)’da önemli bir mevkî sahibi, [felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe) ve [bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) îlimlerde bir hâyli meşhur, belâgatlı söz söyleme üstâdı ve yüksek iktidar sahibi olan bu âlim adamdan Baba İshâk Kefersudî nâmında “Binaz/[Komninos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Komninos_Hanedan%C4%B1)” hanedanına mensûp bir Rum[^2] asıllı dersler görmekteydi. Baba İshâk Şirâz'da Mûhy'id-Dîn'in derslerine devam ederken, Bâtınîlik'nin [Elemût](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alamut_Kalesi)’taki [Dâ’î](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE) Â’zamı “Hükümet-i Melâhide-i Bâtın’îyye Reisi [Nûr’ed-Dîn Muhammed Sâni](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Muhammed_%28Ha%C5%9Fha%C5%9F%C3%AE_lider%29)” tarafından Anadolu Dâîliği’ne atandı. Bu sırada Hocası Mûhy’id-Dîn Tahimî’nin Sivas Kadılığı’na tâyin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren Baba İshâk, hocasının himâyesi altında Anadolu Selçuklu Hükûmeti’nin de güven ve teveccühünü arkasına alarak Şimşat yakınlarında Kefersud nahiyesinde [Elemût](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alamut_Kalesi) merkezli [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)lik propagandasını ve “[Melâhide](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C5%9Fha%C5%9F%C3%AEler)-i [Bâtıni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_ezoterizmi)yye” i’tikadını neşriyâta başladı. H. 621 / M. 1225 yılında Mûhy’id-Dîn-i Ahmed Tahimî’nin vefâtından sonra hükûmet aleyhinde yaptığı tahrikâtın duyulması üzerine [Baba İshâk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak) bir süre gizlenmek zorunda kaldı. [Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyas Horasanî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)’nin Amas’ya Mes’udiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. [Baba İlyas Tekkesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas)’nde “Amas’ya Valisi Toğrak Bey” ile olan pîrdâşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.[^3]

### Baba İshâk Kefersudî’nin çıkardığı Bâbâî İsyanı

[Vefâ’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE) tâkipçilerinden [Ebu’l Bekâ Baba İlyas bin Ali el-Horasânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) ve müridi [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)’nin çıkardığı [Bâbâ’î ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba%C3%AE_Ayaklanmas%C4%B1), bugünkü Alevî-[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) yerleşim yerlerini belirleyen isyândır. Anadolu’da Alevî nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.

#### Selçuklu Sarayında bir Baba İshâk müridi: Sâd’ed-Dîn Köpek

[Sâd’ed-Dîn Köpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek) [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)’nin Selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. [Birinci Âlâ’ed-Dîn Key-Kûbâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad) ile şehzadesi [İkinci Gıyas’ed-Dîn Key-Hüsrev](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev) devirlerinde Konya sarayına hulûl etmeyi ve “Şîʿa-i Bâtın’îyye” nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu [bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) [derviş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dervi%C5%9F)i kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. Bu devirde Moğol istilâları nedeniyle Orta Asya ve [Maverâünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir)’den ayrılan ve Suriye yolundan geçen [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)lerin en tercih ettikleri vatan Selçuklular’ın hükümran oldukları ülkelerdi. Sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan [Şehzâde Gıyas’ed-Dîn](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev) Moğollarla itaatinden dolayı babası [Âlâ’ed-Dîn Key-Kûbâd](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad)’ı H. 634 / M. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. Böylece [Köpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek) te [Emîr Sâd’ed-Dîn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek) unvanıyla vezîr-i â’zamlığa atandı. Müridi [Sâd’ed-Dîn Köpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek)’in elde ettiği bu başarılar sayesinde itibârını artıran [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak) idare etmekte olduğu Anadolu’daki Bâtınîlik Teşkilâtı’nı daha da büyütme fırsatını yakaladı. Tokat, Canik, Çorum, Sivas, Karahisar vilâyetlerinde [Ebu’l Bekâ Baba İlyâs Horasânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) adına yaptığı dâvetlerine daha da önem verdi. Onun bu fa’aliyetleri neticesinde binlerce insan Selçuklu düşmanı olarak “[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)” oluyorlardı.[^4]

#### Baba İshâk Hâlifeliği’nin ilânı

Müridi [Sâd’ed-Dîn Köpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek)’in [Anadolu Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) vezîr-i â’zamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak), o zamana kadar [Baba İlyas Horasânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) nâmına yaptığı dâvetlerden vazgeçerek kendisini ön plâna çıkarmağa başladı. Yirmi bin ihtilâlciden oluşan bir kuvvet ile H. 632 / M. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. *“Emîr’ûl-Mü’minîn Sadr’ûd-Dünya ve’d-*[*Dîn*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEn)* *[*Resûl’ûl-Lâh Baba İshâk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)*”* ünvânıyla hâlifeliğini ilân etti. [El-Mukannaʿ](https://turkipedia.org/tr/wiki/El-Mukanna) benzeri bir şekilde [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)’in ruhunun [Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali)’ye, Ali’den de kendisine [hulûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hul%C3%BBl) ettiğini iddia ediyordu. Şimşat, Urfa, Kefersud, Maraş, Ayintâb’dan gelen ve Suriye kıt’asındaki Halep Bâtınî merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen *“Şîʿa-i Bâtın’îyye Fırkaları”* [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya), [Tokat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tokat_%28%C5%9Fehir%29), [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas), [Çorum](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orum)’dan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) – Babâî Ordu’su önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla Konya’ya doğru ilerliyorlardı. Babâîler’in bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulemâ ve eşrafı [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)’a, Pâyitaht [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya)’ya ve Anadolu’nun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. Sonunda durumun vahameti ve ihtilâlin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. İhtilâlin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)’nin müridi [Vezîr Sâd’ed-Dîn Köpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadeddin_K%C3%B6pek) derhal i’dam edildi.

#### Babâîler İsyânı’nın bastırılması ve Bâtınî Babaların Anadolu’ya yayılması

Birçok cephede Babâîler ile çarpışan Selçuklular, nihâyetinde [Baba İshâk Kefersudî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak) ve tâbi’lerini H. 637 / M. 1240 yılında Amasya Kalesi’nde ele geçirerek i’dam ettiler. Anadolu’da çıkan bu kanlı ihtilâlden son derece memnuniyet duyan *“Şîʿa-i Bâtın’îyye *[*Dâî*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE)*leri”* [Olcaytu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Olcaytu)’nun sarayından Anadolu’nun dört bir yanına yayılmağa başladılar. Cereyan eden bu elîm hâdiselerden yeise kapılan ve [İlhanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)’ın baskılarından usanan Sünnî âlimler de Uç Beyleri’ne sığnmak zorunda kaldılar. Sabık Mes’udîye müderrisi “Şeyh Mecd’ed-Dîn İsâ” [Ertuğrul Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertu%C4%9Frul_Gazi)’ye, “Cemâl’ed-Dîn Aksarayî de [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)’a iltica etmişlerdi. Şiîliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı Acem fırsatçıları Şîʿa-i Bâtın’îyye [dâ’î](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2%C3%AE)si sıfatıyla Batı Anadolu’ya kadar nüfuz etmekteydiler. Bu [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) – Babalar Anadolu’da Türkmen aşîretleri arasında tam teşekküllü bir *“Alevîlik Cereyânı”* oluşturmağa muvaffak oldular.

### Bâtınî Babalar’ın halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları

O yüzyıllarda, Selçuklular zamanında fa'aliyet gösteren en etkin [Tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf)î-[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-[Tarikât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat) mensupları [Melâmetî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik), [Kalenderî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik) ve [Haydarî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar)ler’den oluşmaktaydı. Bu [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-[Tarikât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat) temsilcileri daha ziyâde göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan “Babalar” idi. Eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu “[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-Babalar” yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle ve bu efsaneleri bir takım hârikalar ve [kerâmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keramet)ler ile süsleyerek bedevî ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubâîler, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. “[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-Türkmen Babaları” Oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilâhî bir hava ile içerisine İslâmî bir boyutu da ilâve etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı. On ikinci yüzyılda Bağdat'ta [Abdülkâdir Geylânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClk%C3%A2dir_Geyl%C3%A2n%C3%AE) ve [Şihab’ed-Dîn Ömer Sühreverdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_S%C3%BChreverd%C3%AE), Konya'da ise Mevlâna [Celâleddîn Rûmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevl%C3%A2n%C3%A2_Cel%C3%A2ledd%C3%AEn-i_R%C3%BBm%C3%AE), [Endülüslü Muhy’id-Dîn-î Ârabî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhyiddin_%C4%B0bn%C3%BC%27l-Arab%C3%AE), Lem'at yazarı Fahreddin Irakî ve [Sadr’ed-Dîn Kunevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadreddin_Konev%C3%AE) gibi farklı geleneklere mensup tarikât pîrlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. İslâmî çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de [Save](https://turkipedia.org/tr/wiki/Save_%C5%9Fehristan%C4%B1)’deki [Kutb'ûd-Dîn Haydar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar) tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zâviyelerin başında gelmekteydi.

### Babâ’îyye Tarikâtı

[Vefâ’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)'nin içerisinden bir yan kol olarak ortaya çıkan Bâbâ’îyye'nin, [Vefâ’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)[^5] ile birlikte [Kalender’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik)/[Haydâr’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar) ve [Yesevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yesev%C3%AElik)/[Bektaşîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik) te dahil olmak üzere dört [heterodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heterodoks) [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)ın daha mensublarını teşkilâtlandırarak yönettiği, büyük çoğunluğuyla da [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) zümrelerini içine alan, [senkretik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Senkretizm) bir dini ideoloji kullanmasına rağmen, dinî değil ama sosyal-siyasî bir hareket olduğunu kabullenmek daha doğru görünüyor. Bâbâ’îyye taraftarlarının daha sonraları [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)lar tarafından da kullanılan "kırmızı başlıklar" giydikleri bilinmektedir.

Bâbâ'îyye inancı, karışık ve farklı kaynaklardan gelen inançların İslâmî bir cilâ altında gerçekleştirilen [Syncrétism ''(farklı dinî inançların kendi bünyesinde toplanmak suretiyle birleştirilmesi)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Senkretizm) ile eski Türkmen yapısının biribirlerini tamamladığı bir bütünü teşkil etmektedir. Bu bütünün içerisinde İran ve Suriye'deki Hükümet-i Melâhide-i Bâtın’îyye'nin propagandasını yürüttüğü [İsmâ‘îl’îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail%C3%AElik)'nin etkileri gözlemlenilmekle birlikte, gene de *Bâbâîlik* özünde [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) bir akım değildir. Gözlemlenebilen ilk [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) tesirleri [15. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/15._y%C3%BCzy%C4%B1l) sonlarından itibaren Safev’îyye propagandasıyla başlamış, [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F) ve [Bektâşî inanç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AE_inanc%C4%B1)ları arasına [On İki İmâmlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam) inancı sokulmuştur. Anadolu-Türk din tarihinde Bâbâîliğin asıl önemi ise *"gayri-Sünni"* hareket ve toplulukların temelini oluşturması olmuştur.[^6]

[Bektaşî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik)liğin [Dedebabacı ''(Babagan)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedebabal%C4%B1k) kolunun bu [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)tan türediği söylenebilir. [Abdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal)lar, [Çepniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87epniler), [Kalenderîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik), [Haydârîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar), [*Kızılbaş*](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)*lar* ya da [*Tahtacılar*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahtac%C4%B1lar) olarak da tanımlanan ve [Alevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) üzerinde etkin tesirleri görülen *Babâîler* sonunda [Bektâşîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik) içinde erimiştir.

### Bibliyografya

- Claude Cahen, “Bābā’ī,” *Encyclopaedia of Islam*, edited by P. Bearman, et al. (Brill, 2007).
- Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: a general survey of the material and spiritual culture and history*, trans. J. Jones-Williams (New York: Taplinger, 1968), 136-7.
- Speros Vryonis, *The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century* (University of California Press, 1971), 134.

[^1]: Ocak, Ahmet Yaşar, Menâkıbu’l-Kudsiyye Fî Menâsıbi’l-Ünsiyye, Türk Tarih Kurumu, s. XLVIII, 1995.
[^2]: İbn-i Bîbî, El-Evâmir’ûl-‘alâ’iyye.
[^3]: Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi, Cilt 2, Sayfa 359.
[^4]: Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 1, Sayfa 29.
[^5]: Dursun Gümüşoğlu: Tâcü'l Arifîn es-Seyyid Ebu'l Vefâ Menakıbnamesi - Yaşamı ve Tasavvufi Görüşleri, Can Yayınları, 2006, s. 48
[^6]: TDV, İslâm Ansiklopedisi, Cilt 4, Sahife 368-369.
