# Başkurtlar

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurtlar
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Başkurtlar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9Fkurtlar (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8b/Baschkiren%2C_Baymak_rayon_2.jpg)
* (Fürstalbrechtinat /Fanis Muratov, Ufa., CC-BY-SA-4.0)*

- **Etnik grup:** Başkurtlar; ()
- **Nüfus:** 1.800.000 (tah.); 8.000; 1.300; 600; 400; 3.200; 4.253 (2001); 8.400; 41.000; 58.500; 1.673.389
- **Diller:** Başkırtça, Rusça, Tatarca
- **Dinler:** çoğunluğu Sünni İslam
- **İlgili gruplar:** Nogaylara en yakın Türk halkları, Kırgızlar, Kazaklar, Karakalpaklar ve Volga Tatarları
- **Soy:** Türk halkları; Kıpçaklar

**Başkurtlar** ([Başkırtça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt%C3%A7a): Башҡорттар/*Başqorttar*, IPA: [bɑʂqʊrtˈtɑr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vikipedi%3AUFA), [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a): Башкиры) [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya özgü bir [Kıpçak Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) etnik grubudur. Rusya Federasyonu Cumhuriyeti [Başkurdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan)'da ve [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'nın [Kuzey Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Asya) ile buluştuğu [Ural Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın her iki tarafını da kapsayan daha geniş tarihi [Badzgard](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihi_Ba%C5%9Fkurdistan) bölgesinde yoğunlaşmışlardır. Başkurtların daha küçük toplulukları da [Tataristan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tataristan)'nde, [Perm Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perm_Oblast%C4%B1), [Çelyabinsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87elyabinsk), [Orenburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orenburg), [Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCmen%2C_Rusya), [Yekaterinburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yekaterinburg) ve [Kurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgan_Oblast%C4%B1) bölgelerinde ve Rusya'nın diğer bölgelerinde yaşamaktadır; [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) ve [Özbekistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) oldukça büyük azınlıkları vardır.

Başkurtların çoğu, [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak koluna](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ait olan [Kazan Tatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarca) ve [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) dilleriyle kardeş olan, nesli tükenme tehlikesi altında olan bir dil olan [Başkurtça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt%C3%A7a)'yı konuşur; diğer [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)yla tarihi ve kültürel yakınlıkları paylaşırlar. Başkurtlar çoğunlukla [Hanefi mezhebine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik) bağlı [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) Müslümanlardır, ancak büyük kısımları da [Hanbeli mezhebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanbelilik)ne mensuptur. Daha önce göçebe ve bağımsız olan Başkurtlar, 16. yüzyıldan itibaren yavaş yavaş Rus çarlığı tarafında işgal edilmişlerdir.

## Etimoloji

Başkurt adının etimolojisi ile ilgili birçok farklı teori vardır:

- Başkurt adının Beş Oğur sözcüğüyle ilgili olduğu sanılmaktadır.
- 18. yüzyılın etnografları V. N. Tatishchev, P. I. Richkov ve Johann Gottlieb Georgi tarafından yazılan bir halk etimolojisine göre, Başkurdup kelimesi aslında "baş (lider) kurt" (yani baş "baş" ve qort "kurt" anlamına geliyordu).
- Tarihçi V. S. Yumatov (1847) orijinal anlamın l-ş kaymasına dayanarak "balcı, arıcı" olduğunu öne sürdü ki Başkurtların en önemli âdetlerinin birisi günümüzde de arıcılıktır.
- Antropolog R. M. Yusupov, Başkurd'un aslında "kurt oğlu" veya "kahramanların soyundan", Eski Fars kökenli bir bileşik kelime olabileceğini düşünüyor.
- Tarihçi ve arkeolog Mihail Artamonov, şimdilerde Başkurdistan denilen bölgede yaşayan İranlı bir İskit kabilesi olan *Bušxk* (ya da Bwsxk) adının yolsuzluk olduğunu öne sürüyor.[^1]

## Tarih

### Rus işgalinden önce

Şimdiki Başkurtlar ortalama olarak% 60 “Batı-Avrasya / Avrupa” genetik bileşenlerine ve yaklaşık% 40 “Sibirya / Doğu Asya” genetik bileşenlerine sahiptir.[^2] Başkurdular aslen [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) pastoralistlerdi. [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l) boyunca göçebe yaşam tarzlarından vazgeçtiler (Rus sömürgecilerinin baskısı altında) ve [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m)a başladılar.[^3] Başkurdular, şimdiye dek Bušxk 'gibi Başkurdistan'da olan ve onlardan inebilecek olan [İran kabilelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ranl%C4%B1lar) bazı kültürel benzerliklere sahip olduğu düşünülmektedir.[^4] Mikhail Artamonov Başkurdelerin, ilk Binyıl CE'nin Türk göçleri sırasında kültürel olarak "Türkleşmiş" (dil değiştirme süreci dahil) olan İskit kabilesi Bušxk'ten geldiğini öne sürdü.[^5]

Avrasya Bozkırındaki [Hint-İran halklarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ranl%C4%B1lar) soyu tükenmiş dallarına bağlantılar, 20. yüzyılın başlarından beri bilim adamları tarafından öne sürülürken, Rus dilbilimci Eugene Helimski, bu "soyu tükenmiş Hint-İran şubesinin" "Andronovo nüfusu" olarak görülmesi gerektiğini açıkladı.[^6] Başkurdistanlı bir bilgin olan Salavat Gallyamov - bir filolog Nikolai Dmitriev'e atıfta bulundu - Başkurdelerin ilk olarak Hint-Hint dili konuştuğu hipotezini destekleyen İran'ın Başkır sesbilgisi üzerindeki etkisinin üstlenilebileceğini gösteriyor.[^7]

Tüm paleontolojik ve antropolojik bulgular doğrultusunda [Andronovo kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andronovo_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) Başkurt halkının muhtemel kökeni olarak tahmin edilir.[^8][^9][^10][^11][^12] Andronovo Kültürü [Ön-Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrkler) tarafından kurulduğuna dair bazı kanıtlar var. 1970′lere kadar yapılan, Avar Çağı ile ilgili arkeolojik kazılarda çıkarılan insan iskeletlerinde Germen, İslav, İranlı, Fin-Ugor gibi türlü tipler arasında Türk tipinin de (braki-sefal) dikkati çekecek ölçüde olduğu, hatta bazı buluntu yerlerinde, aslî Türk soy'unu temsil eden “Andronovo tipi”ne bile % 10-15 gibi, oldukça yüksek bir nispette rastlandığı tespit edilmiştir.[^13]

12. yüzyıla kadar eski Türk dinini koruyan Başkortlar, Altın-Orda egemenliğinde İslamiyeti kabul etmişler.

### Rus işgali

[1552](https://turkipedia.org/tr/wiki/1552)'de [Kazan Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) işgal edilince doğusundaki Başkurt boyları Rus devletine katılmayınca himayesi altına girmeye başlamışlardı. Rus hükûmdârları ile olan anlaşmaları hükûmet tarafından bozuldukça [Başkurt İsyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt_isyan%C4%B1_%281662-1664%29) olarak tarihe geçen kalkınmaları olmuştur. [1735-1740](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt_%C4%B0syan%C4%B1_%281735-1740%29) isyanı sırasındaki soykırım sonucunda ise Rus devletine tamamen katılmış oldular.

Bu siyasi değişimler esnasında çokça hristiyanlaştırma çabası olmuştur, ancak Başkurtların çoğusu dinlerine sadık kalmışlardır. Ta ki [Kazan Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan_Tatarlar%C4%B1), [Çirmişler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87irmi%C5%9Fler) gibi halklar hristiyanlaştırmadan kaçmak için Başkurt topraklarına yerleşmişlerdir. Günümüzde [Başkurdistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan) 1 milyondan fazla [Kazan Tatarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan_Tatarlar%C4%B1), 100 binden fazla [Çirmiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87irmi%C5%9Fler) yaşamaktadır. Kaçamayanlar ise - özellikle Başkurtlar arasından - [Yekaterinburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yekaterinburg), [Ufa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ufa) gibi şehirlerde toplu idama mahkûm edilirlerdi. Bu şehitlerin arasında [Kesenbike Bayras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kisyakbika_Bayryasova), Toygeldi Yolak ve başkaları vardır.

### Sovyet dönemi

1917 devriminden sonra, Rusya içinde ulusal bir federal cumhuriyet oluşturma gereği üzerine [Zeki Velidi Togan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeki_Velidi_Togan) ve başkaları siyasi kararlar veren Bütün Başkurt Kurultayı oluşturuyor.

Mart 1919'da, Rus Hükûmeti'nin Başkurdistan Hükûmeti ile yaptığı anlaşmalara dayanarak Başkurdistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.

### Şimdiki durum

11 Ekim 1990'da Cumhuriyet Yüksek Kurulu, Devlet Egemenlik Beyanı'nı ilan etti. 31 Mart 1992 Başkurdistan, Rusya Federasyonu yetkilileri ile egemen cumhuriyetlerin otoriteleri arasında ve Rusya'nın yapısını belirleyen Başkurdistan Cumhuriyeti'nin Ek'i arasında yer alan ve yetki alanlarının sınırlandırılması konusunda federal bir anlaşma imzaladı. Başkurdistan Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu arasında sözleşmeye dayalı ilişkiler.

## Başkurtça

*Ana madde: *[*Başkurtça*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt%C3%A7a)* *

## Önemli Başkurtlar

- [Zeki Velidi Togan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeki_Velidi_Togan) - [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) tarihçi, [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji), Başkurt devrimi ve bağımsızlık hareketi önderi.
- [Salavat Yolayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salavat_Yulayev) - ünlü Başkurtistan istiklal savaşcısı ve şairidir.
- [Zahir İsmailov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zagir_%C4%B0smagilov) - Sovyet besteci ve eğitim adamı.
- [Murtaza Rahimov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murtaza_Rahimov) - 1993-2010 yıllarında Başkurtistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı.
- [Celil Kiyikbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celil_Kiyekbayev) - [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyet_halk%C4%B1) Başkurt bilim adamı, [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji), [filolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filoloji).
- [Hediye Devletşina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hediye_Devlet%C5%9Fina) - Sovyet Başkurt şair, yazar.

## Ayrıca bakınız

- [Uniform Türk Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortak_T%C3%BCrk_alfabesi)
- [Japonya'daki Tatar ve Başkurt toplulukları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Japonya%27daki_Tatar_ve_Ba%C5%9Fkurt_topluluklar%C4%B1)
- [Başkurt mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurt_mutfa%C4%9F%C4%B1)
- [Bandebika Kashane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bandebika_Kashane)

## Dış bağlantılar

- Başkurtların Tarihi, Prof. Dr. Saadettin Gömeç [http://www.karam.org.tr/Makaleler/974260949\_karatay.pdf](http://www.karam.org.tr/Makaleler/974260949_karatay.pdf)

[^1]: Peter B. Golden, Haggai Ben-Shammai & András Róna-Tas, The World of the Khazars: New Perspectives, Leiden/Boston, Brill, 2007, pp. 422.
[^2]: Bashkir Genetics - DNA of Russia's Turkic people of Bashkortostan. www.khazaria.com. <http://www.khazaria.com/genetics/bashkirs.html>
[^3]: people. Encyclopedia Britannica. <https://www.britannica.com/topic/Bashkir>
[^4]: Maria Magdolna Tatár, “The Myth of Macha in Eastern Europe”, The Journal of Indo-European Studies vol. 35, no. 3 & 4, Fall/Winter 2007, p. 325.
[^5]: Peter B. Golden, Haggai Ben-Shammai & András Róna-Tas, The World of the Khazars: New Perspectives, Leiden/Boston, Brill, 2007, pp. 422.
[^6]: Arşivlenmiş kopya. <https://www.tib.eu/en/search/id/BLCP%3ACN051899464/The-southern-neighbours-of-Finno-Ugrians-Iranians/>
[^7]: Европейско-Азиатские Новости. Возраст Башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. 2006 : "Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, .. and; Марина Шумилова. "Башинформ", Уфа, 12 октября. Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение. <http://eanews.ru/news/society/item123717/>
[^8]: Brünn. Moravské muzeum Oddĕleni pro diluvium "Anthropos", Anthropology, Vol. 16-17, Moravské muzeum, Ustav anthropos., 1978, p.76
[^9]: Институт этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, Этнографическое обозрение, (Institute of Ethnology and Anthropology. N. Maclay, Ethnographic Review), Vol. 1-3, Наука, 1996, P.142
[^10]: (Институт истории, языка и литературы (Академия наук СССР. Башкирский научный центр), Васильев, С.М, Очерки по истории Башкирской АССР., Башкирское книжное изд-во, 1956, p.11
[^11]: Институт археологии (Академия наук СССР), Древности Башкирии: Сборник статей, Наука, 1970, p.809
[^12]: Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая, Очерки общей этнографии, Наука, 1968, p.411
[^13]: "It is reckoned that the culture of Andronovo was created by the ancestors of the Turks, who were white, horse-riders and warriors having spherical heads." (Murat Ocak, The Turks: Early ages, Yeni Türkiye, 2002) <http://books.google.de/books/about/The_Turks_Early_ages.html?id=HGBtAAAAMAAJ&redir_esc=y>
