# Bağdat Kuşatması (1821) > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_(1821) > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Bağdat Kuşatması (1821), https://tr.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fdat_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281821%29 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ca/The_path_followed_by_Mohammad_Ali_Mirza_during_the_siege.jpg) * (Türkdüzenlemeci28, CC0-1.0)* - **Çatışma:** Bağdat Kuşatması (1821) - **Parçası:** Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823) - **Tarih:** Ekim 1821 - **Yer:** Bağdat - **Bölge:** Osmanlı İmparatorluğu - **Sonuç:** Osmanlı zaferi; İki taraf arasında ateşkes - **Savaşan:** Osmanlı İmparatorluğu; border|24px Kaçar Devleti - **Komutan:** Bağdatlı Davud Paşa; Behram Paşa; Şeyh Musa Necefi; Hâricî Abdullah Paşa; border|24px Muhammed Ali Mirza - **Birlik:** Bağdat'ın yerel birlikleri; border|24px Feth Ali Şah'ın Muhammed Ali Mirza'ya verdiği askerler - **Güç:** 3.900 asker ve 8.800 süvari; border|24px 40.000 asker ve topçu veya 50.000 asker - **Kayıp:** Bilinmiyor; border|24px Bilinmiyor **Bağdat Kuşatması**, 1821 yılının Ekim ayında [Bağdat şehrinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah) komutasındaki [Kaçar ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) ile [Davud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa)'nın kumandanlığı altında şehri savunan [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasında gerçekleşen askerî çatışmadır. Kuşatma sonucunda [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Devleti), salgın nedeniyle savaşta önemli rol oynayan birçok ismi kaybetmiştir. [Veliaht Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın ölümü üzerine İran kuvvetleri geri çekilmiş ve kuşatma başarısızlıkla sonuçlanmıştır. ## Arka plan ### Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823) öncesi anlaşmazlıklar ![İmam Hüseyin Türbesi'nden bir görsel](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Kerbela_Hussein_Moschee.jpg/1280px-Kerbela_Hussein_Moschee.jpg) *İmam Hüseyin Türbesi'nden bir görsel (SFC Larry E. Johns, USA, public-domain)* 19.yüzyılın başlarında, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun Irak eyaletlerinde siyasi ve askerî istikrarsızlıklar yaşanmaktaydı. 1801 yılında Vehhabi kuvvetlerinin [Kerbela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerbela)'ya yönelik saldırıları sırasında [Hüseyin bin Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin) ve [Ali bin Ebu Talib](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali)'e atfedilen türbelerin yağmalanması, bölgede büyük bir gerilime yol açmıştır. Aynı dönemde [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ta görülen veba salgını, Osmanlı idaresinin bölgedeki kontrolünü daha da zorlaştırmıştır.Bu gelişmeler üzerine Bağdat valiliğine getirilen Ali Paşa, bölgede asayişi yeniden sağlamaya çalışmış ve alınan tedbirlerle daha erken bir Osmanlı-İran çatışmasının önüne geçilmiştir.[^1] Bununla birlikte 1812 yılında [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) çevresine yönelik askerî harekâtı, iki devlet arasındaki gerilimi yeniden artırmıştır. Osmanlı yönetimi bu krizi diplomatik yollarla çözmeyi başarsa da, söz konusu gelişmeler ilerleyen süreçte daha büyük bir çatışmanın zeminini hazırlamıştır.[^2] ### Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823) ![Kaçar Veliaht Prensi Abbas Mirza'nın Fars ordusuna liderlik ettiğini gösteren bir resim](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Abbas_Mirza_in_battle.jpg/1280px-Abbas_Mirza_in_battle.jpg) *Kaçar Veliaht Prensi Abbas Mirza'nın Fars ordusuna liderlik ettiğini gösteren bir resim (Hippolyte Bellangé, public-domain)* XIX. asrın başlarında [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) batıda [Yunan İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_%C4%B0syan%C4%B1) ile meşgul iken doğuda [Kaçar Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1)'nin güçlenmesi tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Osmanlı'nın rakibi olan Rusya, Osmanlı Devleti'ni daha da zayıflatmak için bir fırsat görmüştü. Rusya; İran veliahtı, [Feth Ali Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feth_Ali_%C5%9Eah)'ın oğlu [Abbas Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abbas_Mirza)'yı Osmanlı topraklarını işgale teşvik etmişti. Kaçarlar, Osmanlı idaresine karşı çıkan [Kürt aşiretlerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) destek vererek [Şarkî Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fubayaz%C4%B1t) ve [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van) civarındaki Osmanlı arazisine tecavüz etmişlerdi.[^3][^4][^5][^6][^7][^8][^9][^10][^11] Osmanlılar bu duruma iki kollu bir karşı taarruzla mukabele etmişlerdi. Kuzeyde Muhammed Emin Rauf Paşa, Doğu Anadolu'daki İran garnizonlarına hücum ederek Azerbaycan'ın bir kısmını işgal etmeyi, İran'ın asker toplamasını engellemeyi ve onları Osmanlı şartlarıyla sulha zorlamayı planlamaktaydı.[^12] ![1808'de Bağdat'ı gösteren bir gravür](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/PARSONS%281808%29_p008_View_of_Bagdad_on_the_Persian_side_of_the_Tigris.jpg/1280px-PARSONS%281808%29_p008_View_of_Bagdad_on_the_Persian_side_of_the_Tigris.jpg) *1808'de Bağdat'ı gösteren bir gravür (This file is from the Mechanical Curator collection , a set of over 1 million images scanned from out-of-copyright books and released to Flickr Commons by the British Library in London, England. View image on Flickr View all images from book View catalogue entry for book ., public-domain)* Güneyde ise Eylül ayında Bağdat'ın Osmanlı Valisi [Davud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa) tarafından ikinci bir karşı taarruz tertip edilmişti. Davud Paşa İran'ı işgal etmiş, lakin bu teşebbüs neticesinde başarısız olmuş ve [Feth Ali Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feth_Ali_%C5%9Eah)'ın büyük oğlu Şehzade [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah) idaresindeki Kaçar ordusu tarafından takip edilmiştir.[^13] Kaçarlar, Osmanlı muhalifi Feyli [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)i ve [Lurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lurlar)ın desteğiyle [Diyale nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyala_Nehri) boyunca [Şehrizor](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrizor)'u ele geçirmiş, Türkmenleri yeniden Osmanlı arazisine püskürterek [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk)'e çekilmeye mecbur bırakmışlardır.[^14] [Devletşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah), [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye)'yi fethetmiş ve [Samarra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samarra)'nın zaptından sonra Kaçar ordusu 40.000 piyade ve topçuyla Bağdat'ı kuşatmıştır.[^15][^16][^17][^18][^19][^20][^21][^22][^23] Kuşatmanın muvaffakiyetle neticelenmesi hâlinde bölgesel güç dengesi İran lehine değişecekti.[^24] ## Kuşatma ### Asker sayıları ![Carle Vernet tarafından çizilen Bir Memlük süvarisi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/74/Carle_Vernet_-_A_Mameluk_Leading_His_Horse_-_WGA24720.jpg) *Carle Vernet tarafından çizilen Bir Memlük süvarisi (Carle Vernet, public-domain)* [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’nun asker sayısına ilişkin farklı görüşler bulunmaktadır. [Yusuf Halaçoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Hala%C3%A7o%C4%9Flu), Osmanlı kuvvetlerinin yaklaşık 10.000 kişilik topçu ve piyadeden oluştuğunu belirtirken[^25]; Mehdi Jawad Habib Al-Bustani ve Eralp Yaşar Azap, bu sayının 3.900 asker ve 8.800 süvari olduğunu ifade etmektedir.[^26][^27] ![Carle Vernet tarafından çizilen Bir İran atlısı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Man_with_horse_in_Iran.jpg/1280px-Man_with_horse_in_Iran.jpg) *Carle Vernet tarafından çizilen Bir İran atlısı (Carle Vernet, public-domain)* Kaçarlar’ın asker sayısı konusunda ise yine farklı değerlendirmeler mevcuttur. Eralp Yaşar Azap ve Sabri Ateş, Kaçar kuvvetlerinin yaklaşık 40.000 asker ve topçudan oluştuğunu belirtirken[^28]; Sıtkı Uluerler ise bu sayının 50.000 civarında olduğunu ileri sürmektedir. ### Stratejiler ![Bağdat'ı kuşattan Muhammed Ali Mirza'nın 1821'den önce anonim bir resim tarafından çizilen bir portresi.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3e/Portrait_of_Mohammad-Ali_Mirza_Dowlatshah%2C_Qajar_Iran%2C_Anonymous_painter%2C_19th_century.jpg) *Bağdat'ı kuşattan Muhammed Ali Mirza'nın 1821'den önce anonim bir resim tarafından çizilen bir portresi. (public-domain)* [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın stratejisi, [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye)'nin ele geçirilmesinin ardından [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk) ve son olarak [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) üzerine ilerleyerek bölgedeki Osmanlı hâkimiyetini zayıflatmak ve şehri kuşatma altına almaktı.[^29] ![Bağdat'taki Hasan Paşa Camii çıkışında Davud Paşa](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Dawud_Pasha_leaving_the_Sarai_Mosque%2C_1816.png) *Bağdat'taki Hasan Paşa Camii çıkışında Davud Paşa (BEFOR01, CC-BY-4.0)* [Davut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa)'nın stratejisi hakkında kaynaklarda sınırlı bilgi bulunmakla birlikte, kuşatma sırasında bölgeye asker sevk ettiği ve Behram Paşa’dan destek talep ettiği belirtilmektedir. Bu süreçte [Osmanlı tarafı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), kuşatmaya karşı savunma hatlarını güçlendirmeye ve mevcut askerî imkânlarını organize etmeye çalışmıştır.[^30] ### Kuşatma Şehrin müdafaasına [Bağdatlı Davud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa) riyaset ediyordu. Mahdut kuvvetlere sahip olmasına rağmen Davud Paşa, şehrin savunmasını maharetle organize etmiş, istihkamları güçlendirmiş ve ikmal hatlarının muhafazasını temin etmiştir.[^31][^32][^33] [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah), Halefli Mahmud Paşa'yı koruma gerekçesiyle Irak bölgesine yönelik askerî harekâtta bulunmuştur. ![Kerkük Kalesi'nden bir fotoğraf](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Kirkuk_citadel.jpg/1280px-Kirkuk_citadel.jpg) *Kerkük Kalesi'nden bir fotoğraf (Chad.r.hill at İngilizce Vikipedi, public-domain)* Ekim ayında [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah), [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye) üzerine ilerleyerek şehri ele geçirmiştir. Bunun üzerine bölgedeki halk [Kerkük Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk_Kalesi)'ne sığınırken, Osmanlı yönetimindeki yerel idareciler [Erbil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erbil)'e çekilmiştir.[^34][^35][^36] Aynı süreçte gerçekleşen Şehrezur Muharebesi’nde de Osmanlı kuvvetleri mağlup edilmiştir[^37]. Ardından Kaçar kuvvetleri [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk) üzerine ilerleyerek bölgeyi kontrol altına almıştır.[^38][^39] ![1932'de Bağdat Kalesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Iraq._%28Mesopotamia%29._Baghdad._Views%2C_street_scenes%2C_and_types._The_old_Turkish_Qualla%27a._Citadel_LOC_matpc.16000.jpg/1280px-Iraq._%28Mesopotamia%29._Baghdad._Views%2C_street_scenes%2C_and_types._The_old_Turkish_Qualla%27a._Citadel_LOC_matpc.16000.jpg) *1932'de Bağdat Kalesi (Matson Collection, public-domain)* Bu gelişmeler üzerine [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) merkezi yönetimi bölgeye takviye kuvvetler göndermeye çalışmıştır.[^40][^41] Ancak [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ın güçlü savunması ve bölgedeki lojistik koşullar nedeniyle Kaçar ilerleyişi durdurulmuştur. Aynı dönemde bölgede ortaya çıkan [kolera salgını](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lk_kolera_salg%C4%B1n%C4%B1), Kaçar kuvvetlerini ciddi şekilde zayıflatmıştır.[^42][^43] 6 Kasım 1821'de [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın Osmanlı ile müzakerelere başlamaya yönelik girişimlerde bulunduğu, bu süreçte hastalandığı ve kısa süre sonra durumunun ağırlaştığı belirtilmektedir.[^44][^45][^46][^47] [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın 22 Kasım 1821’de hayatını kaybettiği, ölüm nedenine ilişkin farklı rivayetler bulunduğu, bazı kaynaklarda hastalık, bazı kaynaklarda ise savaş koşullarıyla ilişkilendirilen ifadelerin yer aldığı aktarılmaktadır ancak neticede kendisi [Kolera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolera) yüzünden ölmüştür.[^48][^49][^50][^51][^52][^53][^54][^55][^56] ### Kayıplar Kuşatmadaki kayıplara ilişkin bilgiler kaynaklarda sınırlıdır ve kesinlik bulunmamaktadır. [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) kuvvetlerinin salgın nedeniyle Kaçarlar, savaşta önemli rol oynayan birçok ismi kaybettiği ve yaklaşık beş aylık toparlanma sürecine rağmen ise eski askerî güçlerine ulaşamadığı yazmaktadır.[^57] [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafının kayıplarına ilişkin ise kaynaklarda net bir bilgi bulunmamaktadır. ### Sonuçlar [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah) ile [Abbas Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abbas_Mirza) arasındaki rekabet, [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın kuşatma sürecinde ölmesiyle birlikte sona ermiştir.[^58] Ölümünün ardından yerine en büyük oğlu [Muhammed Hüseyin Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_H%C3%BCseyin_Mirza) geçmiştir.[^59][^60] [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın ölümü sonrasında saldırıların yoğunluğu azalmış ve Bağdat cephesindeki çatışmalar bir süreliğine duraksamıştır.[^61] [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Devleti), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın desteğiyle önemli ticaret yollarını kontrol etmek ve [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na karşı konumlarını güçlendirmek amacıyla stratejik öneme sahip [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya)'da nüfuzlarını genişletmeye çalışmıştır.[^62][^63][^64] Başarısızlıkla sonuçlanan bu kuşatma, 19. yüzyıldaki [Osmanlı-İran savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran-Osmanl%C4%B1_sava%C5%9Flar%C4%B1)nın genel karakterini ortaya koymaktadır. Bu dönem, bölgesel hâkimiyet için yaşanan yoğun bir rekabetle öne çıkar. [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Devleti), Osmanlı'nın batıdaki sorunlarından yararlanmayı hedeflese de, [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Avrupa'daki meşguliyetlerine rağmen doğudaki çıkarlarını koruma kabiliyeti göstermiştir.[^65][^66][^67] [Muhammed Ali Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'nın ölümü, barış görüşmelerinin hızlanmasına katkı sağlamış ve bazı kaynaklarda bu çatışma, Osmanlı ile İran arasındaki son büyük askerî karşılaşmalardan biri olarak değerlendirilmektedir. Bu gelişmeler sonucunda savaş kısa süre içinde sona ermiştir.[^68][^69][^70][^71] Bağdat Kuşatması (1821) sonucunda [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Devleti), kuşatmayı başarıyla sonuçlandıramamış ve geri çekilmiştir. Bölgede görülen [kolera salgını](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lk_kolera_salg%C4%B1n%C4%B1) da hem kuşatma sürecini hem de Doğu Cephesi’ndeki askerî hareketliliği olumsuz etkilemiştir.[^72][^73] ![Erzurum Antlaşması'nda belirlenen Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndaki sınırları gösteren bir harita](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/13/Territorial_changes_of_the_Ottoman_Empire_1639.jpg) *Erzurum Antlaşması'nda belirlenen Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndaki sınırları gösteren bir harita (Esemono, public-domain)* Bu gelişmelerin ardından taraflar arasında diplomatik süreç hızlanmış ve [Erzurum Antlaşması (1823)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalanmıştır. Bu antlaşma ile birlikte, [Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasr-%C4%B1_%C5%9Eirin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile belirlenen sınırların büyük ölçüde yeniden teyit edildiği kabul edilmiştir.[^74][^75][^76][^77] ### Yazar yorumları Tarihçi [Emine Pakravan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emine_Pakravan) şöyle yazmaktadır: “Kirmanşah Valisi Muhammed Ali Mirza Devletşah büyük bir taarruz başlatmıştı. Devletşah, süvarilerini süratle sınıra ulaştırmayı başarmış ve çok kolay bir muvaffakiyet elde etmişti. Çünkü ansızın hücuma uğrayan Bağdat Valisi Davud Paşa hem hazırlıksız yakalanmış hem de karşı koyabilecek ehemmiyetli bir gücü yoktu. Kaçar tarafı bu savaşa çok iyi hazırlanmıştı. Burada şöyle bir sual ortaya çıkıyor: Bu kadar iktidar hırslısı olan Devletşah neden Bağdat'ı işgal etmemiştir? Acaba harici devletlerin müdahalesi mi olmuştur, yoksa Irak din adamları mı bu savaşa karşı çıkmışlardır? Çünkü Şii inancının mühim önderleri bu topraklarda yatmaktadır. Bu şehirleri savaş yoluyla ele geçirmek için Hülagü Han kadar dinsiz olmak gerekirdi. Lakin Devletşah Şii geleneklerine çok bağlıydı ve din adamlarının fetvalarını dikkate alıyordu. Bilhassa Abbas Mirza'nın yerini almak için din adamlarının desteğini almış durumdaydı. Acaba din adamları mı Devletşah'ın Irak'ı savaşla istila etmesini önlediler? Necef ve Kerbelâ gibi şehirlerin top ateşine tutulması Şii mezhebinin mukaddesatına dokunmak anlamındaydı. Lakin bütün bu delillerin ötesinde en mühim mesele onun sıhhi vaziyetinin bozulmasıydı. O sırada 35-36 yaşlarında olan Devletşah, çok güçlü bünyesiyle meşhurdu. Ancak kalp ağrısı onu yakaladı ve çok geçmeden ağır bir ateşe müptela oldu. Bu yüzden de Bağdat Paşası ile büyük bir savaşa girmeden geri dönmek zorunda kaldı. Geri dönüp hastalığına şifa aramak istiyordu. Kerend köyünde öleceğini hissetti. Bu köyde eski ve artık kullanılmayan metruk bir kalenin duvarlarına yaslanarak can verdi. Cesareti ve şecaati inkâr edilemezdi, lakin haset onu mahvetmişti. Devletşah'ın ölümü Abbas Mirza'yı kendisine yönelmiş hasetlerden kurtarmadı; zira Devletşah'ın haset mirasını diğer kardeşleri taşımaya devam ediyordu.” Şamim, kitabında, kahraman Musa Hamisi ve İlam ve [Luristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luristan) valisi Hasan Han Vali'nin önderliğindeki Çamzi Malikşahi kabilesinin, Kaçar prensi ve [Feth Ali Şah Kaçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feth_Ali_%C5%9Eah)'ın oğlu [Muhammed Ali Mirza Devletşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'ın yanında Osmanlı hükûmetine saldırması ve Bağdat'ı kuşatması hakkındaki rolünü şöyle anlatmıştır: “Devletşah komutasındaki bir başka İran ordusu, Hasan Han Fili ve Peştkoh Fili savaşçılarının, özellikle Çamzi Malikşahi kabilesinin (Sandh Fethnameh) yardımıyla, Zur kenti yakınlarında ve Şirvan Nehri boyunca Muhammed Ağa Kahya ve Mahmud Paşa'nın ordusunu yenmiş ve Türk kaçaklarını Kerkük'e geri püskürtmüştür (Zilhicce 1236 sonu ve Muharrem 1237 başı). Devletşah Süleymaniye'yi ele geçirmiş ve Samarra üzerinden Bağdat'a saldırmıştır. Davud Paşa, Bağdat kuşatılmıştı ve Şeyh Cafer Necefi'nin oğlu Şeyh Musa'yı Devletşah'a arabuluculuk yapması için gönderdi. Tesadüfen, Devletşah aynı zamanda hastalandı ve Taq Kasra'da (26 Safer 1237 Hicri) öldü.[^78][^79]” ![Rıza Kulu Han Hidayat'ın bir portresi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9f/Reza_Qoli_Khan_Hedayat.jpg) *Rıza Kulu Han Hidayat'ın bir portresi (http://hedayat.info/HED-introduction.html, public-domain)* Hidayat, özellikle Malekşahi Hazzi kabilesinin Garzdinvand aşiretlerinin fil binicilerinin 1236 Hicri yılında Osmanlı ordusuna saldırmalarındaki cesaretini ve Fatiha'yı almalarını şöyle anlatır: “Fil binicileri, ruh avcısıyla birlikte Yeniçeri savaşçılarının yok edilmesinde ve öldürülmesinde pay sahibi oldular.[^80][^81]” [Yusuf Halaçoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Hala%C3%A7o%C4%9Flu)’na göre, kuşatma sürecinde Bağdat yöneticisi [Davut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa)’nın aldığı askerî tedbirler, şehrin savunmasının güçlenmesine katkı sağlamıştır.[^82] ## Kuşatma sonrası ![Muhammed Hüseyin Mirza'nın mine ve değerli taşlarla süslenmiş portre madalyonu. 19. yüzyılın başlarında Kaçar İranı'nda yapılmıştır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/A_Qajar_enamelled_and_gem-set_portrait_medallion_of_Muhammad_Husayn_Mirza_Hishmat_al-Dawlah%2C_Persia%2C_early_19th_century.jpg/1280px-A_Qajar_enamelled_and_gem-set_portrait_medallion_of_Muhammad_Husayn_Mirza_Hishmat_al-Dawlah%2C_Persia%2C_early_19th_century.jpg) *Muhammed Hüseyin Mirza'nın mine ve değerli taşlarla süslenmiş portre madalyonu. 19. yüzyılın başlarında Kaçar İranı'nda yapılmıştır. (Sotheby's, public-domain)* Kuşatma 8 ay boyunca sürdü ve [Devletşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah) bu zaman aralığında [İlk kolera salgını](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lk_kolera_salg%C4%B1n%C4%B1)'nın etkisi ile öldü. [Devletşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet%C5%9Fah)'ın ölümünden sonra kendisinin en büyük oğlu [Muhammed Hüseyin Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_H%C3%BCseyin_Mirza) Kirmanşah valisi olarak atandı.[^83][^84][^85][^86][^87][^88] [Muhammed Hüseyin Mirza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_H%C3%BCseyin_Mirza) bu zaman aralığında (1822) iki kez [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ı kuşattı birincisinde Mendelcin'de [Bağdatlı Davut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa) tarafından durduruldu ikincisinde ise Mendelcini ele geçirdi fakat [Diyala Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyala_Nehri)'nde geçen muharebe ile [Bağdatlı Davut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdatl%C4%B1_Davud_Pa%C5%9Fa) tarafından durduruldu.[^89][^90][^91] ![Osmanlı Arşivleri'nde Erzurum Antlaşması'nın metni](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d7/Treaty_of_Erzurum.png) *Osmanlı Arşivleri'nde Erzurum Antlaşması'nın metni (www.otuken.com.tr, CC-BY-4.0)* Gerçekleşen bu olaylardan sonra 1823 Mayısına kadar ciddi bir çatışma olmamıştır ve 1823 Temmuzunda [Erzurum Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalanarak [Bağdat Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-%C4%B0ran_Sava%C5%9F%C4%B1_%281821-1823%29) kapanmıştır.[^92][^93] [^1]: Ethem Ruhi Fiğlalı, Çağımızda İtikadi İslâm Mezhepleri, Şato Yayınevi, İstanbul 2001. [^2]: İpek, Yasin. İRAN'DA KAÇAR TÜRK HANEDANLIĞI, BABİLİK VE BAHAİLİK. Kitap Dünyası Yayınları, 1 Ocak 2023, s. 66,71-76. [^3]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^4]: Rasim, Ahmed. AHMED RASİM ve OSMANLI TARİHİ. Emir Basın Yayın Elek., 1999, s. 1969. [^5]: Kayı IX,Sonun Başlangıcı. Timaş Yayınevi, 2017, s. 43. [^6]: Keçeci, Serkan. The Grand Strategy of the Russian Empire in the Caucasus against Its Southern Rivals (1821-1833). The London School of Economics and Political Science, 2016, s. 160-161. [^7]: Kalantari, Yahya. Ottoman-Iranian Relations During the Reign of Fath Ali Shah (1797-1834). Istanbul University, Faculty of Literature, Department of Modern History, 1976, s. 128. [^8]: Turko–Iranian War (1821–1823). Cengage Group. [^9]: Soofizadeh, Abdolvahid. KAÇAR VE OSMANLI DEVLETLERİ ARASINDA BELİRSİZ SINIR MESELELERİ. 29 Kasım 2017, s. 437-449. [^10]: II. ABDÜLHAMİT DÖNEMİNDE OSMANLI – İRAN İLİŞKİLERİNDE KÜRT AŞİRETLERİ MESELESİ – iksad yayınevi. [^11]: Öztuna, Yılmaz. Sultan II. Mahmud: Cihan Hakanı ve Yenileşme Padişahı. Ötüken Neşriyat A.Ş., 2014. [^12]: War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present. 30 Ocak 2008. [^13]: Turko–Iranian War (1821–1823). Cengage Group. [^14]: Farrokh, Kaveh. Iran At War 1500-1988. Osprey Publishing, 2011, s. 204. [^15]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^16]: Soofizadeh, Abdolvahid. KAÇAR VE OSMANLI DEVLETLERİ ARASINDA BELİRSİZ SINIR MESELELERİ. 29 Kasım 2017, s. 437-449. [^17]: Yılmaz, Muammer. Reformcu Sultan II.Mahmut. 2012. [^18]: Öztuna, Yılmaz. Sultan II. Mahmud: Cihan Hakanı ve Yenileşme Padişahı. Ötüken Neşriyat A.Ş., 2014. [^19]: Farrokh, Kaveh. Iran At War 1500-1988. Osprey Publishing, 2011, s. 204. [^20]: Azap, E. Y. (2022). "Military Reforms and Their Consequences during the Reign of Fath Ali Shah (1797–1834) in Iran." Journal of Language and History-Geography, Ankara University, 62(2), 1122–1123. [^21]: İpek, Yasin. İRAN'DA KAÇAR TÜRK HANEDANLIĞI, BABİLİK VE BAHAİLİK. Kitap Dünyası Yayınları, 1 Ocak 2023, s. 66,71-76. [^22]: Güleç, Emine. Osmanlı-İran ilişkileri ve Erzurum Antlaşması (1820-1823), s. 17. [^23]: Yüksel, Ahmet. II.Mahmut Devrinde Osmanlı İstihbaratı. Kitap Yayınevi, 2013. [^24]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^25]: Halaçoğlu, Yusuf. BAĞDAT. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1991, s. 435. [^26]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^27]: Al-Bustani, 1979, s. 65 [^28]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^29]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^30]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^31]: Farrokh, Kaveh. Iran At War 1500-1988. Osprey Publishing, 2011, s. 204. [^32]: Muhammed Emin Zeki Beg - Kürtler ve Kürdistan Tarihi, s. 211. [^33]: Altınok, M. Cemalettin. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi III.Cilt V.Kısım. Harp Tarihi Yayınları, 1978, s. 432. [^34]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^35]: BOA, Bâb-ı Asâfî Amedî Kalemi (A.{AMD.), 71/18, 23 Ekim 1821. [^36]: Öztürkci, Eylem. Kaçar Hanedanı Döneminde (XX. Yüzyıla Kadar) Osmanlı- İran Münasebetlerine Dair Türkiye’de Yapılan Akademik Çalışmalar. 30 Mart 2021, s. 262-288. [^37]: KERMANSHAH iv. HISTORY TO 1953. [^38]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^39]: BOA, HAT, 815/37285, 19 Kasım 1821 [^40]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^41]: BOA, HAT, 815/37285, 19 Kasım 1821 [^42]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^43]: Aşık, Orhan. XIX. YÜZYIL OSMANLI-İRAN SINIRINDA KÜRT AŞİRETLERİ VE SINIR MESELESİ. 2018, s. 57-59. [^44]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^45]: Sepehr, Nasihü't-Tevarih: Tarih-i Kacariye ez Agaz ta Payan-ı Saltanat-ı Feth Ali Şah, s. 330-331 [^46]: CƏFƏRZADƏ, GÜLNAR ƏQİQ. QACAR ŞAHZADƏLƏRİNİN BƏDİİ İRSİ – MƏHƏMMƏDƏLİ MİRZƏ DÖVLƏTŞAH. 2026, s. 15. [^47]: وصیت نامچه محمد علی میرزا. زهره سادات خورشیدی فرد. [^48]: Azap, Eralp Yaşar. Acem Mülteciler: Kaçar Hanedanı’nda Taht Mücadelesi ve Osmanlı Devleti’ne İltica Eden İran Şehzadeleri. 28 Temmuz 2023, s. 79-103. [^49]: İpek, Yasin. İRAN'DA KAÇAR TÜRK HANEDANLIĞI, BABİLİK VE BAHAİLİK. Kitap Dünyası Yayınları, 1 Ocak 2023, s. 66,71-76. [^50]: Farrokh, Kaveh. Iran At War 1500-1988. Osprey Publishing, 2011, s. 204. [^51]: Yüksel, Ahmet. II.Mahmut Devrinde Osmanlı İstihbaratı. Kitap Yayınevi, 2013. [^52]: Hambly, Gavin R. G. (1968). "Ch. 4". The Cambridge History of Iran. Vol. 7. Cambridge University Press. p. 163. [^53]: Stephen Hemsley Longrigg. Four Centuries Of Modern Iraq. 1925, s. 246. [^54]: Mufassal Osmanlı Tarihi. Güven Yayınevi, 1971, s. 2868. [^55]: Jalali-Qajar (Kadjar) Genealogy. qajarpages.org. [^56]: Aşık, Orhan. XIX. YÜZYIL OSMANLI-İRAN SINIRINDA KÜRT AŞİRETLERİ VE SINIR MESELESİ. 2018, s. 57-59. [^57]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^58]: Azap, Eralp Yaşar. Acem Mülteciler: Kaçar Hanedanı’nda Taht Mücadelesi ve Osmanlı Devleti’ne İltica Eden İran Şehzadeleri. 28 Temmuz 2023, s. 79-103. [^59]: Rasim, Ahmed. AHMED RASİM ve OSMANLI TARİHİ. Emir Basın Yayın Elek., 1999, s. 1969. [^60]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^61]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^62]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^63]: Cevdet, Ahmet (2017). History of Cevdet/Târîh-i Cevdet (Tertib-i Cedîd) Zeyl ve İlaveleriyle Tam Metin Transkripsiyon, 3. Kitap (9, 10, 11, 12. Ciltler). Ahmed Cevdet Pasha Turkey: Union of Chambers and Commodity Exchanges of Turkey (TOBB). p. 3286 [^64]: Güney, Filiz. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran İlişkileri ve İran'a Giden Osmanlı Elçileri. Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2005. [^65]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^66]: Cevdet, Ahmet (2017). History of Cevdet/Târîh-i Cevdet (Tertib-i Cedîd) Zeyl ve İlaveleriyle Tam Metin Transkripsiyon, 3. Kitap (9, 10, 11, 12. Ciltler). Ahmed Cevdet Pasha Turkey: Union of Chambers and Commodity Exchanges of Turkey (TOBB). p. 3286 [^67]: Güney, Filiz. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran İlişkileri ve İran'a Giden Osmanlı Elçileri. Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2005. [^68]: Azap, Eralp Yaşar. I. Erzurum Antlaşmasının (1823) Meclis-i Mükâleme Mazbatası. 2024, s. 1-14. [^69]: Son Osmanlı -İran Savaşı ve Ünye. [^70]: Doç.Dr.Nuri Köstüklü, Hamid Sancagi ve Türkiye, Konya 1993 [^71]: Aşık, Orhan. XIX. YÜZYIL OSMANLI-İRAN SINIRINDA KÜRT AŞİRETLERİ VE SINIR MESELESİ. 2018, s. 57-59. [^72]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^73]: Aşık, Orhan. XIX. YÜZYIL OSMANLI-İRAN SINIRINDA KÜRT AŞİRETLERİ VE SINIR MESELESİ. 2018, s. 57-59. [^74]: Ağayev, Mehman. Osmanli tarixi: (därs väsaiti). Avropa näşriyyatı, 2021, s. 342-343. [^75]: Salihoğlu, M. Latif. Sultan II. Mahmud dönemi hadiseleri. [^76]: A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle. ABC-CLIO, 2010, s. 1140. [^77]: Aşık, Orhan. XIX. YÜZYIL OSMANLI-İRAN SINIRINDA KÜRT AŞİRETLERİ VE SINIR MESELESİ. 2018, s. 57-59. [^78]: Shamim, Ali Asghar. Kaçar Hanedanlığı döneminde İran. Modaber Yayınları, 2005, s. 118-119. [^79]: Hedayat, Rıza Kulu Han. Safa Nasseri Kutsal Türbesinin Tarihi. Asatır Yayınları, 2001, s. 7782. [^80]: Hedayat, Rıza Kulu Han. Safa Nasseri Kutsal Tapınağının Tarihi. 2001, s. 7781. [^81]: Akbari, Morteza. Başlangıcından Kaçar Hanedanlığının Çöküşüne Kadar İlam Eyaleti Tarihi. Fıkıh Yayınları, 2007, s. 472. [^82]: Halaçoğlu, Yusuf. BAĞDAT. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1991, s. 435. [^83]: Rasim, Ahmed. AHMED RASİM ve OSMANLI TARİHİ. Emir Basın Yayın Elek., 1999, s. 1969. [^84]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^85]: İpek, Yasin. İRAN'DA KAÇAR TÜRK HANEDANLIĞI, BABİLİK VE BAHAİLİK. Kitap Dünyası Yayınları, 1 Ocak 2023, s. 66,71-76. [^86]: Mufassal Osmanlı Tarihi. Güven Yayınevi, 1971, s. 2868. [^87]: Karadeniz, Yılmaz. İran Tarihi (1700-1925), s. 288. [^88]: Jalali-Qajar (Kadjar) Genealogy. qajarpages.org. [^89]: Rasim, Ahmed. AHMED RASİM ve OSMANLI TARİHİ. Emir Basın Yayın Elek., 1999, s. 1969. [^90]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^91]: Mufassal Osmanlı Tarihi. Güven Yayınevi, 1971, s. 2868. [^92]: Azap, Eralp Yaşar. 1820-1823 Osmanlı İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi. Hazine-I Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, December 2020, s. 84-88. [^93]: Karakaya, Adile. OSMANLI DEVLETİ İLE İRAN ARASINDAKİ DİPLOMATİK İLİŞKİLERDE GÖREV YAPAN ÂLİM DİPLOMATLAR (XVII. VE XVIII. YÜZYILLAR). 2019, s. 54.