Bâyezid-i Bistâmî

Bâyezid-i Bistâmî ya da tam adıyla Ebû Yezîd Tayfûr b. Îsâ b. Sürûşân (777 - 848), İranlı mutasavvıf ve İslam düşünürüdür. Tasavvuf tarihinde "Sultânü’l-ârifîn" unvanıyla anılan Bistâmî, "sekir" (manevi sarhoşluk) ve "fenâ" kavramlarını sistematize eden en önemli figürlerden biri kabul edilir.

Yaşam öyküsü

Bâyezid-i Bistâmî'nin doğum ve vefat tarihleri hakkında farklı rivayetler bulunmaktadır. Kuşeyrî ve Herevî gibi otoriteler vefat yılı olarak 261 (875) yılını zikretse de, Bistâmî biyografisinin en eski ve birincil kaynağı kabul edilen Sehlegī, onun 234 (848) yılında yetmiş üç yaşında vefat ettiğini belirtir. Akademik çalışmalarda kronolojik tutarlılığı nedeniyle Sehlegī'nin verdiği 161 (777) doğum ve 234 (848) vefat tarihleri doğruya en yakın kabul edilmektedir.^{[1]Süleyman Uludağ. BÂYEZÎD-i BİSTÂMÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Dedesi Sürûşân, sonradan İslamiyet'i kabul etmiş bir Zerdüşt idi. Bistâmî, çocukluğunu Bistâm'da zühd ve ibadetle geçirmiş, Allah ile baş başa kalmak amacıyla dünyevi arzularını terk ederek münzevi bir hayat sürmüştür.

Tasavvufi Görüşleri

Bistâmî, tasavvufi düşüncede "Fenâ Fî’Allah" (Allah’ta yok olma) ve "Bekâ Bî’Allah" (Allah’la var olma) mertebelerini bizzat tecrübe eden ve bu halleri açık yüreklilikle dile getiren ilk sufilerdendir. Bu samimi ve coşkulu ifadeleri nedeniyle "Sarhoş Sûfî" (Sekir ekolü temsilcisi) olarak anılmıştır. Kendisinden önce tasavvuf daha çok zühd ve itaate dayanırken, Bistâmî ile birlikte "İlâhî Aşk" ve "Vahdet" kavramları merkezi bir konuma yerleşmiştir.^{[2]Abu'l-Qasim Al-Qushayri, "Al-qushayri's Epistle on Sufism", Translated by Alexander D. Knysh, Garnet & Ithaca Press, 2007, s. 32.}

Etkinliği ve Anadolu'daki İzleri

Kendisinden önce sufilik sadece "sofuluk" ve "itaat" üzerine dayanmaktaydı. İlâhî Aşk'ın sufiliğe kazandırılması onun sâyesinde gerçekleşti.

On İki İmamlardan olan Musa el-Kâzım^{[3]The Heirs of the Prophet: Charisma and Religious Authority in Shi'ite Islam By Liyakat N. Takim, p.69} ile Ali er-Rızâ'ya karşı sâmimîyyet ve muhabbet beslemekteydi. Ali er-Rızâ^{[4]“Hacegan Hanedani”, by H. L. Shushud, Istanbul 1958. Originally published in “Systematics”Volume 6, No. 4 March 1969 by J. G. Bennett} tarafından talebeliğe kabul edildi. 874/878 tarihinde vefât ettiğinden, aynı devirde yaşamış olduğu İmam Muhammed el-Cevâd (ö.835 CE), İmam Ali el-Hadî (ö.868 CE) ve İmam Hasan el-Askerî (ö.874 CE) ile de muhtemelen tanışmıştı. On İki İmâmlara karşı beslenen saygı ve sevginin kendisinden sonra gelen Ebu'l-Hasan Harakânî, Hâce Abdullah Herevî ve Ebû'l Kâsım Gûrganî gibi halefleri sayesinde muhafaza edilmesinde de etkin payının olduğunu bu şâhsiyetlerin yaptırmış oldukları ibâdethanelerde On İki İmamların isimlerinin de yazılmış olmasından anlaşılmaktadır.^{[5]Abdullah Ansari Shrine Complex, Herat, Afghanistan Abdullah Ansari Shrine Complex, Herat, Afghanistan}

Bayezid-ı Bistami Türbesi.Ali Sharifi, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Neslinden Anadolu'ya göç edenler ve Horasan erenleri

Torunlarından İsa ve Musa, İran Horasanı'ndan Anadolu'ya göç etmişlerdir. İlk önceleri Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde ikamet etmişler, sonraları kendilerine verilen vazife gereği Anadolu'nun iç taraflarına göç etmek istemişler ve Kırıkhan'dan iki kardeş ayrılmışlardır. Kırıkhan halkı kardeşlerin gitmelerini istemedikleri için kardeşlerden İsa'yı orada şehit etmişlerdir. Şeyh İsa Türbesi Kırıkhan'ın Alabeyli Köyünün kuzeyinde, ilçe merkezine dört kilometre uzaklıkta bir tepe üzerindedir.^{[6]Bâyezid-î Bistâmî ya da Tayfur Ebû Yezîd el-Bûstâmî.} Diğer kardeş (Şeyh Musa) Tokat'ın, Zile ilçesine gelerek burada irşadına devam etmiştir, burada yatmaktadır ve torunlarının Zile'de yaşamakta olduğu kanısı yaygındır.

Bayezid-i Bestami ve Mustafa Şevki Paşa'nın türbesi, Hatay'da Kırıkhan-Hassa yolunun Alaybeyli Köyü'nün kuzey tarafında küçük bir tepe üzerinde Darb-ı Sak Kalesi içindedir.^{[7]Beyazıt-i Bestami Türbesi.}^{[8]Bayezid-i Bestami Hazretleri'nin türbesi restore edildi.}

Halk arasında Beyazıbesten (Şeyh Ethem Çelebi Camii) adı ile bilinen ziyaret yeri, Zile merkezinde Ali Kadı Mahallesi'nde olup çevre halkı tarafından baş ve göz ağrıları ile çeşitli dilekler için ziyaret edilen yerlerdendir. Zile'de Şeyh Ethem Çelebi Camii'nde bulunan Muhammed'in hırka-i şerifi, Veysel Karanî'den Bâyezid-î Bistâmî'ye geçmiş, Cumhuriyet'in ilk yıllarında muhafaza edilemeyeceği gerekçesi ve Zilelilerin de yeterince sahip çıkmamaları sebebiyle önce Tokat'a, 17 Eylül 1944 tarihinde ise Ankara Etnografya Müzesi'ne intikal etmiştir.

Bibliyografya

Ritter, H. "Abū Yazīd (Bāyazīd) Tayfūr B. Īsā B. Surūshān al- Bistāmī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online. Augustana. 28 September 2009 Brill Online
Quasem, Muhammad Abul. "Al-Ghazali's evaluation of Abu Yazid al-Bistami and his disapproval of the mystical concepts of..." Asian Philosophy 3.2 (Oct. 1993): 143. Academic Search Premier. EBSCO. Augustana College, Rock Island, IL. 28 Sep. 2009 EBSCO Support Site
Majaddedi, Jawid A. "Getting Drunk with Abu Yazid or Staying Sober with Junayd: The Creation of Popular Typology of Sufism" bulletin of the School of Oriental and African Studies (Nov. 2003): pg 1-13.
Sells, Michael A., ed. Early Islamic Mysticism. New Jersey: Paulist, 1996. Print.
Böwering, Gerhard. BESṬĀMĪ BĀYAZĪD. "Encyclopædia Iranica Online, 2005, available at www.iranicaonline.org.