# Azeriler

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Azeriler, https://tr.wikipedia.org/wiki/Azeriler (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Azerbaijan_People.svg/1280px-Azerbaijan_People.svg.png)
* (Linus Hagenbach, CC-BY-SA-4.0)*

- **Grup:** Azeriler; Azerbaycanlılar; Azerbaycan Türkleri
- **Yerel ismi:** Azərbaycanlılar; آذربایجان تۆرکلری; آذربایجانلیلار
- **Toplam:** 30 - 50 milyon
- **Nüfus:** 35–45 milyon; 40 milyon (Azerbaijan.az); 32 milyon (IRNA, resmÎ kurumdur); 23 milyon(Beate, Moaddel); 15 milyon (Encyclopædia Britannica); 10.9 - 15 milyon (CIA factbook, Knüppel, Ethnologue, Swietochowski); 12 - 18 milyon (Elling, Gheissari); 10,000,000 (2019); 800,000 - 3,000,000; 2,500,000 (2009); 800,000 (2016) - 1,500,000; 400,000 - 1,000,000; 233,178 (2014); 546,000 (2011); 400,000 (2011); 174,000 (2010); 90,000 (2010); 56,000 (2010); 36,586 (1995); 20,000 (2010); 20,000 (2010); 8,300 (2010); 3,000 (2010)
- **Bölge:** İran; Azerbaycan; Türkiye; Rusya; Irak; ABD; Gürcistan; Ukrayna; Almanya; Kanada; Kazakistan; Danimarka; Türkmenistan; Hollanda; Avusturya; Avustralya; Estonya
- **Diller:** Güney Azerice ve Farsça; (Her iki dil de çoğunluk), Azerice, Türkiye Türkçesi
- **Dinler:** Çoğunluk Şii İslam; azınlık Sünni İslam, Yahudilik, Bahâîlik, dinsizlik, Hristiyanlık
- **İlgili gruplar:** Türk halkları, İran Azerileri (alt grup)

**Azeriler**, **Azerbaycanlılar**,[^1][^2] veya **Azerbaycan Türkleri**,[^3][^4][^5] [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) ve [İran platosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_platosu) arasındaki geniş arazide yaşayan ve [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) grubundan olan bir [Türk halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1).[^6] En büyük nüfusu [İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) oluşturur.[^7]

1813'te [Gülistan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClistan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ve 1828'de [Türkmençay Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmen%C3%A7ay_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile [Aras Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras)'nin kuzeyi [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun egemenliği altına girmiş ve Azerileri ikiye bölünmüştür. Bu uluslararası sınırın her iki tarafında yaşamalarına rağmen Azeriler tek bir etnik gruptur.[^8] [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice), [Türk dil ailesinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na ait bir dildir ve aynı aileden olan [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence), [Kaşkayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkayca) ve [Türkiye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) ([Irak Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri) tarafından konuşulan şive dahil olmak üzere) ile karşılıklı anlaşılabilirliğe sahiptir.[^9] Azerbaycan'daki Azeriler genellikle daha ılıman, İran'dakiler ise daha dindar Müslümandırlar. Azerbaycan'ın 1991'de [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nden bağımsızlığından bu yana Türk köklerine yönelik yoğun bir ilgi ve milliyetçi düşünce akımı başlamıştır.[^10]

## Tarih

Dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren Azerbaycan'ın eski gelenekleri yeniden canlandırıldı. Azerbaycan'da yeni bir siyasi canlanma başladı: İslam'ın yaygın olduğu Azerbaycan topraklarında Saciler, Şirvanşahlar, Salariler, Ravvadiler ve Şeddadiler kuruldu.Bağımsız devletlerin kurulması sonucunda siyasi, ekonomik ve kültürel hayatın her alanında bir uyanış yaşandı. Azerbaycan tarihinin Rönesans dönemi başlıyordu. Arap hilafetinin dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren gerilemesinden sonra, tüm Ortadoğu'da olduğu gibi Azerbaycan'da da Türk-İslam imparatorluklarının rolü arttı. 15. ve 18. yüzyıllarda ve sonrasında Azerbaycan'ın devlet kültürü daha da zenginleşti. Bu dönemde Doğu'nun geniş bir alanını kapsayan [Karakoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular), [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular), Safevi, [Afşar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Kaçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) imparatorlukları doğrudan Azerbaycan hanedanları tarafından yönetiliyordu.[^11][^12][^13]

[Safevi Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)'ni kuran [I. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'in Azerbaycan ve İran'daki Türkler'in tarihinde önemli yeri vardır. [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) döneminde Şah İsmail'in Şiiliği siyasi bir araç olarak kullanarak yükselmesi yalnız Azerilerin değil bütün Türk-İslam aleminin kaderini değiştiren önemli olaylardan biri olmuştur.[^14][^15] Şah İsmail, bütün Azerbaycan'ı imparatorluğuna dahil edince Azeriler ordunun esas nüvesini oluşturmuşlardır.[^16] Safeviler, [Afşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1) ve [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) gibi Türkmen boyları tarafından kurulan İran devletlerinin egemenliği altında yaşadıkları için din ve dil olarak [Farslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)dan etkilenmiştir.

[Nadir Şah'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nadir_%C5%9Eah) 1747'de öldürülmesi üzerine kurulmuş [de facto](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_facto_ve_de_jure) bağımsız hanlıklar Azeri Türklerinin tarihinde önemli bir yere sahip olmuşlardır. Tarih boyunca birçok devletin hâkimiyeti altına giren Azerbaycan'a bu dönemde hâkim olan devletler, gönderdikleri idarecilerle buraları ne kadar kendilerine bağlamak istemişlerse de, halk daima hanını tanımayı sürdürmüştür.[^17] Bu sosyal yapının doğurduğu "[Hanlıklar Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanl%C4%B1klar_D%C3%B6nemi)", 1828 yılına kadar sürdü. 18. ve 19. yüzyıllarında yer alan Rus-İran Savaşları'nın ardından Günümüzdeki Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprakları Rusya tarafından ele geçirildi.[^18] Bunun üzerine Rusya İmparatorluğu topraklarında yaşayan Azeri Türkleri din ve dil açısından Ruslar'dan etkilenmiştir.

[Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) egemenliği döneminde [Marksist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marksizm)-[Leninist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leninizm) öğretisi doğrultusunda Azerbaycan halkının etnik kökenindeki Türklük unsurunun silinmeye çalışıldığı görülmüştür.

28 Mayıs 1918 tarihinde [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) kurulmuştur.

Temmuz 1920'de [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz)'de [Muhammed Hiyabani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_Hiyabani) önderliğinde yalnızca 13 Eylül 1920'ye kadar sürecek olan [Azadistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azadistan) kurulmuştur.

12 Aralık 1945'te kısa ömürlü [Azerbaycan Millî Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Mill%C3%AE_H%C3%BCk%C3%BBmeti) kurulmuştur.

## Demografi

![İran Türklerinin çoğunlukta olduğu bölgeleri gösteren bir çalışma](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Turkish-speaking_people_in_Iran%2C_CNRS.png/1280px-Turkish-speaking_people_in_Iran%2C_CNRS.png)
*İran Türklerinin çoğunlukta olduğu bölgeleri gösteren bir çalışma (MindofIrania, CC-BY-SA-4.0)*

Çoğunluğunu 32 ila 40 milyon[^19] arasındaki [İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) oluşturmakla birlikte, [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'nda 10 milyon, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da 0,6 milyon, [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da 0,4 milyon, [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'ta 300 bin-900 bin,[^20][^21] olmakla toplamda 50 milyon civarında Azeri yaşamaktadır.[^22]

[İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'da [Güney Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Azerbaycan) olarak adlandırılan bölgeye bağlı olan [Batı Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Azerbaycan), [Doğu Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Azerbaycan), [Erdebil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdebil_%28il%29), [Zencan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zencan_%28il%29) eyaletleri ile [Gilan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gilan_%28il%29),[^23] [Kürdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdistan_%28il%29),[^24] [Merkezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkezi)[^25] [Kazvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazvin_%28il%29)[^26] ve [Hamedan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hemedan_%28il%29) gibi [eyaletlerde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran%27%C4%B1n_illeri) ve başkent [Tahran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahran)'da[^27] ikamet ederler. [Güney Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Azerbaycan) bölgesinin çoğunluğunu Azerbaycan Türkleri oluştururken bu bölge dışında da önemli oranda nüfusları vardır. [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de ise [Iğdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/I%C4%9Fd%C4%B1r_%28il%29),[Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan_%28il%29), [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_%28il%29)[^28] [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum), Muş, Bitlis,[Ağrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fr%C4%B1_%28il%29)[^29] ve [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van) gibi illerde ikamet ederler.[^30] [Ahmet Caferoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Cafero%C4%9Flu)'na göre (1899-1975) Azerileri oluşturan boylar [Afşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu), [Ayrımlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayr%C4%B1mlar), [Karapapaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar), [Şahsevenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahsevenler), [Ustaçlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usta%C3%A7l%C4%B1lar), [Padarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padarlar), [İmreliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mreliler) ve [Halaçlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7lar)dır. Bu Türk toplumları [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice)yi anadili olarak kullanmaktadırlar. [*Büyük Sovyet Ansiklopedisi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sovyet_Ansiklopedisi)ne göre Azerbaycan'da yaşayan Afşarlar, Karapapaklar, Ayrımlar ve Şahsevenler Azerileri oluşturan boylardır.[^31] *An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires* isimli sözlüğe göre de Padarlar, Şahsevenler ve Ayrımlar; Azerileri oluşturan alt etnik gruplardandır.[^32]

## Kültür

![Azeri kadın (Rusya İmparatorluğu dönemine ait kartpostal, 1900](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/Azeri_1900.PNG)
*Azeri kadın (Rusya İmparatorluğu dönemine ait kartpostal, 1900 (public-domain)*

![Vasili Vereşçagin tarafından 1865 yılda yapılmış genç bir Azerinin resmi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/%22Young_noble_Tatar%22%2C_drawing_by_Vasily_Vereshchagin%2C_Shusha%2C_1865.jpg/1280px-%22Young_noble_Tatar%22%2C_drawing_by_Vasily_Vereshchagin%2C_Shusha%2C_1865.jpg)
*Vasili Vereşçagin tarafından 1865 yılda yapılmış genç bir Azerinin resmi (Vasili Vereşçagin, public-domain)*

![Azeri kız (Şuşa, 1898)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Azerbaijani_woman_from_Shusha_in_silk_national_garments.jpg)
*Azeri kız (Şuşa, 1898) (Konstantin Zanis (1864 - 1947), public-domain)*

Azeri Türkleri birçok bakımdan [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)lıdir; Kuzey Azerileri [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa) ve [Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) etkilerini, güney Azerileri ise Türkî-İranî ve Fars etkisinde kaldılar. Çağdaş Azeri kültürü edebiyat, sanat, müzik ve filmde çeşitli atılımları kapsamaktadır.

### Dil

![Azerbaycan Türkçesi konuşanların dağılımı, 2021](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Map_of_the_Azerbaijani_language.svg/1280px-Map_of_the_Azerbaijani_language.svg.png)
*Azerbaycan Türkçesi konuşanların dağılımı, 2021 (Golden , based on File:Idioma azerí.png by User:Fobos92, CC-BY-SA-4.0)*

Nüfusun çoğunluğunu oluşturan Güney Azerbaycan Türkleri, [Güney Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Azerice) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)[^33]; [Azerbaycan Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) ahalisindekiler ise [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) konuşurlar. Azerice [Türkî dilidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ve her Türkçe ile arasında küçük aksan, sözcük ve gramer farklılıkların bulunmasına karşın Azerice, [Türkiye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) ile karşılıklı olarak anlaşılabilme özelliğine sahiptir. Karşılıklı anlaşılabirliğe sahip olan diğer Türk dillerin arasında [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence), [Kaşkayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkayca) ve [Irak Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri) tarafından konuşulan Türkî diller ve lehçeler de yer alır. Azerice, 11. yüzyılda Azerbaycan'da saptanan Batı Oğuz Türk dilinin soyundandır. Genel bir görüşe göre Erken Oğuzca ağza ait bir dildi, ancak 13. yüzyılda edebî bir dil olarak gelişmeye başladı.[^34] Oğuz dilinden türetilen erken sözlü Azericesi, [Türk mitolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mitolojisi)ni içeren [Dede Korkut hikâyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dede_Korkut_Kitab%C4%B1) ve [Köroğlu Destanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6ro%C4%9Flu_Destan%C4%B1) gibi tarihî destanlar (Azericede "dastan") ile başladı. Geçmişteki en erken Azeri eserleri [Nesimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE)'ye (ö. 1417) ve onyıllar sonra [Fuzûlî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuz%C3%BBl%C3%AE)'ye (1483-1556) kadar saptanabilir. [Safevî Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AE_Hanedan%C4%B1) Şahı [I. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail), *Hatai* takma adı ile Azerice şiirler yazdı. Çağdaş Azeri edebiyatı, [Samed Vurgun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samed_Vurgun), [Şehriyar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_H%C3%BCseyin_%C5%9Eehriyar) ve birçok diğer yazarın eserlerinde aksettirildiği tarzdaki [hümanizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm)e geleneksel vurguyla devam etti.[^35]

[I. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'in şiirlerinden bir örnek:

Büyük şehirlerdeki Azeriler genellikle çift dillidir ve Azerice yanında çoğunlukla, [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) veya [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)yı akıcı bir şekilde konuşabilirler. Ek olarak, 1999'da Azerbaycan Cumhuriyetinde aşağı yukarı 2.700 Azeri (toplam Azeri nüfusun %0,04'ü) Rusçayı anadili olarak konuşmaktaydı.[^36] İran'da 2002'de yapılan bir ankete göre, İran'daki örneklem nüfusun %90'ı Farsça konuşabilir, %4,6'sı Farsçayı sadece anlayabilir ve %5,4'ü Farsçayı ne konuşabilir ne de anlayabilir. İran'da en çok konuşulan ikinci dil Azericedir (%24).[^37]

### Din

Azerilerin çoğu İslamın [Şiilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) mezhebine bağlıdır. [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik), [Zerdüşt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk), [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) ve [Bahai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahai_%C4%B0nanc%C4%B1) azınlıkları da var. Azerbaycan Cumhuriyeti, laik bir ülke olması nedeniyle inanışlarına göre ülke nüfusunun sayısı net olarak bilinmemektedir. Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki Hristiyan Azerilerin sayısı tahminen 5.000 kişi olmakla birlikte çoğunluğu son yıllarda din değiştiren kişilerden oluşmaktadır.[^38] Kırsal bölgelerden bazı Azeriler, bazı alanların kutsallığı ve bazı ağaçlara ve taşlara karşı çok büyük saygı duymak gibi İslam öncesine dayanan [animist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Animizm) inançları hâlâ daha izlemektedirler.[^39] Azerbaycan Cumhuriyeti'nde İslamî bayramlara ek olarak [Nevruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevruz) gibi bahar bayramı ve [Noel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Noel) gibi diğer dinlerden alınan bayramlar da kutlanır.[^40]

[Azerbaycan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) Anayasasına göre Azerbaycan [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) bir devlettir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde din devletten ayrıdır. 2015 istatistiklerine göre Azerbaycan nüfusunun %93.4'ü [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman), (çoğunluğu [şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)) %3.1'i [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan) ve %3'ü herhangi bir dine bağlı değil. Geriye kalan %0,5 ise diğer dinlere aittir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde devlete kayıtlı 500'den fazla dini cemaat bulunmaktadır. Halkın çoğunluğu müslüman olsa da Azerbaycan halkı laik bir toplumdur.[^41]

## Kökene dair tezler

Azerilerin kökenlerine ilişkin bazı ideolojik tezler vardır. Eski [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)[^42] ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Azerbaycan tarih yazımında [Türklerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) Azerbaycan coğrafyasına yerleşmeleri konusunda [ideoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0deoloji)lerden doğan farklı tezler mevcuttur.[^43] 1939'da [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) tarafından ortaya atılan[^44] "Medya-Atropatena tezi"ne göre, M. Ö. XI - IV yüzyıllarda [Medya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medya_Devleti)'da [İranî dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) konuşan [Atropatena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atropatena)lılar Orta Çağ'da [Türklerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) bölgeye yerleşmesiyle [Türk dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) benimseyip yeni Türk halkına dönüşmüştür.[^45][^46] 1948'de V. N. Leviatov ve yandaşları tarafından ileri sürülen "Albanya tezi"'ne göre, [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) [Hilâfet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)inin egemenliği döneminde [Albanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanya)'da oturan [Albanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanlar)ın bir kısmı [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)laşmış ve diğer kısmı da [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) kalmıştır.[^47] Ayrıca İ. P. Petruşevski'ye göre, Hristiyan kalanlar [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) arasında erimiş, Müslüman olanlar ise Azerileşmiştir.[^48][^49] "Eski Türk tezi"ne göre Türklerin yerleşmesi 3 dalga halinde olmuştur. İlk dalga M.Ö. VII. yüzyıl sonrarından VIII. yüzyıl başlarına kadar, bu tezin savuncuları tarafından Türk olduğu iddia edilen [Kimmerler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimmerler), [İskitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler), [Sakalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar)ın Kafkasya'ya yerleşmesidir.[^50][^51] İkinci dalga ise II.-IV. yüzyıllar arasında [Hunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar), [Sabirler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabirler) ve diğer soyların göçleriyle yaşanmıştır. Son dalga XI. yüzyıl başlarından itibaren Selçukluların yerleşmesiyle yaşanmıştır.[^52] "Oğuzların gelişi tezi"'ne göre Azeriler bölgeye 11. yüzyılda Orta Asya'dan Oğuzlar ve diğer Türkmen boylarının akınları ile gelerek yerleşmiş [Karapapaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar), [Afşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu), [Ayrumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayrumlar), [Padarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padarlar), [Şahsevenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahsevenler), [Karadağlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9Fl%C4%B1lar_%28T%C3%BCrk%29) ve diğer bazı etnik gruplardan şekillenmişlerdir ve kökenlerinde Kafkas ve Türk unsurlar vardır. [Osman Turan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Turan)'a göre, Orta Asya'nın [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) İstilasına uğramasından sonra bazı Türk grupları da Moğol hakimiyetini tanımadıkları için gelip Azerbaycan'a yerleşmişlerdir.[^53][^54] [Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1)lardan sonra [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Büyük Timur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) idaresinde yaşamış sonrasında ise [Karakoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ve [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) devletlerini kurmuşlardır.[^55][^56] Başka bir görüşe göre, Azerbaycan halkının oluşumu 15-16 yüzyıllarında,[^57] [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) rejimi sırasında, [Şahsevenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahsevenler), [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)lar ve [Karadağlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9Fl%C4%B1lar_%28T%C3%BCrk%29) gibi [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) konuşan kabilelerin [Küçük Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'dan modern Azerbaycan bölgesine göç ettiği zaman tamamlanmıştır.[^58] Başka bir teze göre de, [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) döneminde 19. yüzyıl sonlarına kadar [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) ve 20. yüzyıl başında [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) olarak sayılan etnik grubun bir kısmını oluşturan topluluk için [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) döneminde [Marksist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marksizm)-[Leninist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leninizm) tarih görüşü, Azerbaycan halkının Türk kökenini çarpıtmaya çalışmış ve "Azerbaycanlılar"[^59] ve "Azerbaycan Dili"[^60] diye suni bir [etnik grup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_grup) ve [dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dil) yaratılmak istenmiştir. Özellikle [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) döneminde Azerilerin kökü [Medler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medler)e, [Manna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mannaea)'ya, [Atropatena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atropatena)'ya, [Farslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)a ve [Albanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanya)'ya dayandırmaya çalışılmıştır. Ancak kabul görmemiştir.[^61] Bu dönemde etnik kimliğin adı "Türk"ten "Azerbaycanlı"ya, milletin konuştuğu dilin adı da "Türk Dili" nden "Azerbaycan Dili"ne değiştirilmiştir.[^62] Farslaştırma politikası güden İran rejimi tarafından Azerbaycan Türklerinin kökeninin, Türkçeyi benimseyerek Türkleşen İran halkı Azerilere dayandığını, dolayısıyla Azerbaycanlıların Türk değil Aryan kökenli bir kavim olduğunu günümüzde de ileri sürmektedirler.[^63] Aslen Azeri olan [Ahmed Kesrevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Kesrevi)'nin kaleme aldığı *Azeri ya Zeban Bastane Azerbaycan* adlı eserinde de bu tez savunulmaktadır.

## Konuyla ilgili yayınlar

- [Georgia’s Azerbaijanis. Azerbaijan Diplomatic Academy](http://ada.edu.az/biweekly/issues/148/20090327121701459.html)
- Cəfərov N. *Azərbaycanlılar:etnokulturoloji birliyin siyasi-ideoloji üfüqləri*. Bakı, 2001.
- *Azərbaycanlılara qarşı soyqırım gerçəklikləri*. "Elmi". "Mehdiyev R." "Bakı", 2000.
- 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanlıların soyqırımı. Şirinoğlu Vaqif. Bakı, 2001.
- Dünya Azərbaycanlılarına. Bakı, 1998.
- Gürcüstan azərbaycanlılarının mənəvi mədəniyyəti. Əliyev Əsəd T.. Elm, Bakı, 1995.
- [Rus dilinin İzahlı Sözlüyü (Толковый словарь русского языка. 1992)](http://lib.ru/DIC/OZHEGOW/ozhegow_a_d.txt)
- [All-Russia Population 2002 Azerbaijanis](http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463)

[^1]: Azerbaycan Yurt Bilgisi. 1934, s. 29.
[^2]: I. Dünya Savaşı esnasında Azerbaycan Türkleri'nin Anadolu Türkleri'ne "Kardaş Kömeği (Yardım)" ve Bakû Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi. 2000, s. 46,68.
[^3]: Shaffer, Brenda. Iran Is More Than Persia Ethnic Politics in the Islamic Republic. The Foundation for Defense of Democracies (FDD), 28 Nisan 2021. <https://www.fdd.org/analysis/2021/04/28/iran-is-more-than-persia/>
[^4]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^5]: Mehmet Saray, Azerbaycan Türkleri Tarihi
[^6]: "Azerbaijani (People)" Encyclopædia Britannica <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46833/Azerbaijani>
[^7]: Urfalı Mateos. Urfalı Mateos Vekayinamesi (952 - 1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136 - 1162). 2000, s. sf. 49-50.
[^8]: Azerbaijani. <http://www.britannica.com/eb/article-9011540?query=azeri&ct=eb>
[^9]: Armenia, Azerbaijan & Georgia. 1996, s. s. 105. <https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C>
[^10]: Observations from Azerbaijan. <http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue4/jv6n4a7.html>
[^11]: Riaux Gilles, “Ethnicity and Nationalism in Iran. La cause azerbaïdjanaise »
[^12]: Gerhard doerfer, Turks in Iran, p. 248
[^13]: M.Behrâmnejâd, «Karakoyunlular, Akkoyunlular: İran ve Anadolu'da Türkmen Hanedanları», seh. 14
[^14]: Faruk Sümer, Azerbaycan'ın Türkleşmesi Tarihine Umumi Bir Bakış, Belleten, sayı:83 (1957), s.429-445.
[^15]: A. J. Toynbee, A Study of History, London, 1935, I, s.347-376.
[^16]: F. Sümer, Safevi Devleti'nin kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü, Ankara, 1976, s.15-42 ve s.57-84.
[^17]: Xəsən Əli Dəlilli. Azərbaycanın Cənub Xanlıqları. 1979, s. sf. 8-9.
[^18]: Süleyman Əliyarlı. Azərbaycan tarixi Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər. 1996, s. sf. 8-9.
[^19]: Number of Azerbaijanis living outside Azerbaijan - Azerbaijan.az. <https://azerbaijan.az/en/related-information/207>
[^20]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^21]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^22]: Number of Azerbaijanis living outside Azerbaijan - Azerbaijan.az. <https://azerbaijan.az/en/related-information/207>
[^23]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^24]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^25]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^26]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^27]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^28]: ethnologue.com (Azerice konuşanlar). <http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TRA>
[^29]: Arşivlenmiş kopya. <http://books.google.com/books?id=rkRC5G2qMzMC&pg=PA144>
[^30]: Ahmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 55.
[^31]: "Азербайджанцы" . Büyük Sovyet Ansiklopedisi 3. baskısı <http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00001/18400.htm?text=%D0%90%D0%97%D0%95%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%99%D0%94%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%A6%D0%AB&encid=bse>
[^32]: An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, J.S. OLson, L.B.Pappas, N.C.Pappas tarafından, s. 60
[^33]: İran İslam Cumhuriyeti Anayasası, 2. Fasıl, 15. (onbeşinci) madde.
[^34]: x. Azeri literature in Iran. <http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/azeri_literature_iran&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html>
[^35]: Contemporary Literature. 1996. <http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/41_folder/41_articles/41_editorial.html>
[^36]: Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года). 12 Mart 2001. <http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php>
[^37]: Soco-economic characteristics survey of Iranian households. <http://www.ivry.cnrs.fr/iran/Archives/archiveRecherche/statistique/Tableaux-pdf/VersionAnglaise.pdf>
[^38]: 5,000 Azeris adopted Christianity. 7 Temmuz 2007. <http://www.day.az/news/society/85160.html>
[^39]: Azerbaijan: Culture & Art. <http://www.azerbembassy.org.cn/eng/culture.html>
[^40]: Azerbaijan youth increasingly drawn to Islam. 28 Ağustos 2007. <http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?id=53700&lng=en>
[^41]: Aydın Əlizadə. Çağdaş Azərbaycanda İslam dini və din-dövlət münasibətləri // Bakı: Dövlət və din. N (2) 28, 2012, s. 60-66 - (2. "Azərbaycanda İslam" fəslinin mənbəyi).
[^42]: Salih Muhammedoğlu, Tarih Kurumu Basımevi-Ankara, 1999, Azerbaycan Türklerinin etnik menşeinde dair 3 farklı görüşün eleştirisi, s.307.
[^43]: Elnur Ağaoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı", Türkler, C. 19, 2002, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, ISBN 975-6782-52-8, s.218-219.
[^44]: «История Азербайджана. Краткий очерк». (С древнейших времен до XIX в.). Баку, 1941, с.19.
[^45]: Elnur Ağaoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı", Türkler, C. 19, 2002, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, ISBN 975-6782-52-8, s.218-219.
[^46]: «История Азербайджана. Краткий очерк». (С древнейших времен до XIX в.). Баку, 1941, с.19.
[^47]: Левиатов В. Н. «Очерки по истории Азербайджана в XVIII веке», Баку, 1948, с.149.
[^48]: Elnur Ağaoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı", Türkler, C. 19, 2002, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, ISBN 975-6782-52-8, s.218-219.
[^49]: Петрушевский И. П. «Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX в.» ЛЛенинград., 1949, с.52.
[^50]: Elnur Ağaoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı", Türkler, C. 19, 2002, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, ISBN 975-6782-52-8, s.218-219.
[^51]: A. Z. V. Togan, Bugünkü Türk ili (Türkistan) ve Yakın Tarihi, İst., 1942, s.87.
[^52]: Elnur Ağaoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı", Türkler, C. 19, 2002, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, ISBN 975-6782-52-8, s.218-219.
[^53]: Osman Turan, Selçuklu Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ankara, 1965, s.214-216.
[^54]: Togan, Azerbaycan Etnografisine Dair, Azerbaycan Yurt Bilgisi, sayı:150 (1933), s.101-107 ve sayı: 18, s.247-253.
[^55]: P. Sykes, A. History of Persia, London, 1921,II, s.100-136.
[^56]: Faruk Sümer, "Akkoyunlular", İslam Ansiklopedisi, I, s.251-271.
[^57]: История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3. <http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm>
[^58]: Алтайская семья языков. <http://randevu-zip.narod.ru/caucase/altai.htm>
[^59]: Ali Sinan Bilgili, "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi", Türkler, Cilt 7, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-40-4, s.22.
[^60]: Ali Sinan Bilgili, "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi", Türkler, Cilt 7, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-40-4, s.22.
[^61]: Ali Sinan Bilgili, "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi", Türkler, Cilt 7, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-40-4, s.22.
[^62]: Azerbaycanlı Genç Bilim Adamları I Sempozyumu Bildirileri, 2005, İstanbul, s.308.
[^63]: “Modern fars millətçiliyi” – I yazı. <http://d-a-k.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1644%3Amodern-fars-milltciliyi--i-yaz&catid=100%3Aarticles&Itemid=300>
