Azerbaycan halk dini

Azerbaycan halk dini, Azerbaycan halk dini uygulaması veya Azerbaycan halk dini inançları, İslam dışı unsurlar içermekle birlikte Azerbaycanlılar arasında yaygın olarak benimsenen ve dini hayatın bir parçası olarak uygulanan çeşitli halk inançlarını kapsayan bir kavramdır. Bu inançlar, köken itibarıyla İslam dışı olmakla birlikte, pratikte İslami çerçeve içinde yaşatılmaktadır. Bu kavramı ifade etmek için kullanılan diğer terimler halk İslamı,^{[1]Swietochowski, Tadeusz. (2002). Azerbaijan: The Hidden Faces of Islam . World Policy Journal. 19. 69–76. 10.1215/07402775-2002-4009. page 74.} yerel İslam ve batıl inançtır.

Azerbaycanlıların inançları, İslam öncesi ve İslam sonrası olmak üzere temel olarak iki gruba ayrılmaktadır. Birinci grup; insan, kainat ve varlık hakkındaki kadim tasavvurları kapsamaktadır. İslam'dan kaynaklanan inançlar ise İslam öncesi dönemden gelen bu köklü inançların üzerine adeta bir İslam "örtüsü" geçirmiştir. İslam öncesi dini tasavvurlar hem karmaşık hem de çok yönlüdür. Din ile mitin oranı, İslam öncesi inancların "din" mi yoksa "mit" mi olduğu meselesi, araştırmacıların farklı fikirler öne sürdüğü konulardan biridir. Eski dini inançların incelenmesi, eski unsurların ulusal kültürde varlığını sürdürüp sürdürmediğini ve değişime uğrayıp uğramadığının belirlenmesini sağlamaktadır.

İlkel dinler; taş, su, ağaç, alev ritüelleri ve kozmogonik inançlar gibi çeşitli formlarda ortaya çıkmaktadır. Bu ritüeller animizm, büyü, totemizm ve fetişizmle yakından bağlıdır. Etnografik gözlemler, ruhlarla ilgili ritüellerin (animizm) günümüzde dahi varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Yerel İslam anlayışında mukaddeslere (evliya ve pirlere) hürmet gösterilmesi, kötü ruhlardan korunmak için efsun ve hamaylıların (muska) kullanılması; büyü ve cadıya olan inanç hala belirgin şekilde gözlemlenmektedir.

Bibliyografya

• Aliyeva, Lala. (2013). Vernacular Islam in Azerbaijan. Humanities and Social Sciences Review, CD-ROM. ISSN: 2165–6258. 2. 145–151.

• Beydili, Celal. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük (türk). Yurt Yayınevi. 2003.

• Caferoğlu, Ahmet. Azerbaycan ve Anadolu Folklorunda Saklanan İki Şaman Tanrısı (türk). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 1–4. 1956.

• Cornell, S. E. (2006) The Politicization of Islam in Azerbaijan. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program, Washington DC.

• Hacıyeva, Maarife. Azerbaycan Türkleri'nde İnançlar = the Beliefs of Azerbaijan Turks, V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi: Gelenek, Görenek, İnançlar Seksiyon Bildirileri, 1997, s. 217–222

• Kalafat, Yaşar. Eski Türk Dini İzleri (türk). 1998.

• Mammadov, A. İ. (2023). Tree cult in the mythology of the peoples of the world. Universidad y Sociedad, 15(3), 404–412.

• Nuruzade, Shahla. (2016). RELIGIOUS VIEWS IN MODERN AZERBAIJAN. Theoretical & Applied Science. 43. 151–157. 10.15863/TAS.2016.11.43.28.

• Sattarov, Rufat (2020). "Between the Supernatural and the Natural: Aspects of Religious Beliefs among the Azerbaijani Turks". Man and Nature in the Altaic World.: Proceedings of the 49th Permanent International Altaistic Conference, Berlin, July 30 – August 4, 2006, Berlin, Boston: De Gruyter, 2020, pp. 299–312. https://doi.org/10.1515/9783112208885-036

• Wiktor-Mach, Dobroslawa (2017). Religious Revival and Secularism in Post-Soviet Azerbaijan. De Gruyter.

• Darieva, T. (2021). Encountering Informal and Invisible Religious Diversity in Post-Soviet Azerbaijan. New Diversities, 23(2), 11–26. https://doi.org/10.58002/hqn6-e350

• Sattarov, R. (2012). The "Rites of Passage" Among the Azerbaijani Turks: Traditional Beliefs and Rituals Linked to the Birth of a Child. "Die Wunder Der Schöpfung", 301–312. https://doi.org/10.5771/9783956506741-301

• Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.

• Paşayeva, V. (2007). "Azerbaycan Halı Ve Tekstillerinde Ejder Motifi", 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.

• Mensimova, Z. İ. (2020). Azerbaycan'da Yaşayan Kurban Bayramı Geleneklerimiz (Kuzey Bölgesi Geleneklerinin Örneğinde). BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 2020(1 — AZERBAYCAN SAYISI), 32–48.

• Mensimova, Z. İ. (2018). Azərbaycan mərasim folklorunda adətlər, inanclar bəşəri və milli-mənəvi dəyərlərin ifadəsi kimi. Metafizika. Vol.1, No.3, Serial.3, PP.24–41.

• Albaliev, Shakir. (2023). The place and function of the Sacrifice holiday as a model of spiritual unity in the ethnocultural system. Dede Gorgud. 91. 10.59849/2309–7949.2023.1.91.

• Musalı, V. (2023). NAZAR, ÇİLE, KORKU GİDERME RİTÜELLERİ VE UYGULAMALARI (BAKÜ VE CİVARI ÖRNEĞİNDE). KÜLTÜRK(7), 37–74.

• Nuruzade, Shahla. (2025). Belief in Sacred Places in the Worldview ofAzerbaijanis. Studia Orientalne. 2025. 108–125. 10.15804/so2025407.