# Azerbaycan > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Azerbaycan, https://tr.wikipedia.org/wiki/Azerbaycan (CC-BY-SA-4.0) - **Adı:** Azerbaycan Cumhuriyeti - **Ulusal marş:** Azərbaycan Himni; "Azerbaycan Marşı" - **Başkent:** border|15px Bakü - **En büyük şehir:** başkent - **Resmî diller:** Azerice - **Diller:** Tam listeye bakınız - **Etnik grup yılı:** 2019 - **Dil türü:** Konuşulan diller - **Yasama organı:** Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisi - **Yönetim biçimi:** Üniter yarı başkanlık sistemli baskın partili anayasal cumhuriyet - **Yönetici unvanı:** Cumhurbaşkanı; Cumhurbaşkanı Yardımcısı; Başbakan; Meclis başkanı - **Yönetici adı:** İlham Aliyev; Mihriban Aliyeva; Ali Esedov; Sahibe Gafarova - **Yüzölçümü sırası:** 112 - **Yüzölçümü:** 86.600 - **Su yüzdesi:** 1,6 - **Nüfus yoğunluğu:** 117 - **Nüfus yoğunluğu sırası:** 99 - **GSYİH SAGP:** $272 milyar - **GSYİH SAGP yılı:** 2024 - **GDP PPP rank:** 78 - **Kişi başına düşen GSYİH SAGP:** $26.235 - **GDP PPP per capita rank:** 88 - **GSYİH düşük:** 79 milyar - **GDP nominal rank:** 82 - **GSYİH düşük yılı:** 2024 - **Kişi başına düşen GSYİH düşük:** $7.604 - **GDP nominal per capita rank:** 90 - **Gini year:** 2008 - **Gini change:** increase - **Gini:** 33.7 - **HDI year:** 2023 - **HDI change:** incease - **HDI:** 0.789 - **HDI rank:** 81 - **Para birimi:** Manat (₼) - **Para birimi kodu:** AZN - **Zaman dilimi:** AZS - **Trafik akışı:** sağ - **Cctld:** .az - **ISO 3166 kodu:** AZ - **Telefon kodu:** +994 - **Tahminî nüfus yılı:** 2023 - **Tahminî nüfus:** 10.127.874 - **Egemenlik türü:** Tarihçe - **Kuruluş olayı:** Halk Cumhuriyeti; Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti; Sovyetler Birliği'nden bağımsızlık; Mevcut anayasa - **Kuruluş olayı1 tarihi:** 28 Mayıs 1918 - **Kuruluş olayı2 tarihi:** 28 Nisan 1920 - **Kuruluş olayı4 tarihi:** 12 Kasım 1995 - **UTC:** +4 - **Din yılı:** 2020 **Azerbaycan**, resmî adıyla **Azerbaycan Cumhuriyeti** (*Azərbaycan Respublikası* ), [Batı Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Asya) ile [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'nın kesişim noktası olan [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da yer alan bir ülkedir. [Güney Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya)'nın en büyük yüz ölçümüne sahip ülkesi olan Azerbaycan'ın doğusunda [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi), kuzeyinde [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), kuzeybatısında [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), batısında [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ve güneyinde [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ile komşudur. Kendisine bağlı olan [Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_%C3%96zerk_Cumhuriyeti)'nin ise kuzey ve doğusu Ermenistan ile, güneyi ve batısı İran ile çevrilmiştir, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ile [17 km'lik sınırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan-T%C3%BCrkiye_s%C4%B1n%C4%B1r%C4%B1) bulunmaktadır. Azerbaycan, zengin kültürel mirasa sahiptir. Müslümanların çoğunlukta olduğu ülkeler arasında [opera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Opera), [tiyatro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro) gibi sahne sanatlarını barındıran ilk ülke olma özelliğini taşır.[^1] [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) 1918 yılında kurulmuştur, ancak iki yıl sonra 26 Nisan 1920'de [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) [sınırı geçerek](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu%27nun_Azerbaycan%27%C4%B1_i%C5%9Fgali) Azerbaycan'a girmiş,[^2] 28 Nisan 1920'de [Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) kurulmuş[^3] ve ardından [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) topraklarına katılmıştır.[^4] Ülkenin tekrar bağımsızlığını kazanması 1991'de [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1) ile gerçekleşmiştir. 1991 yılının Eylül ayında, çatışmalı bölge [Dağlık Karabağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F)'daki [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) çoğunluk, [Dağlık Karabağ Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Cumhuriyeti)'nden ayrılmak istemiş ve [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin dağılma sürecinde başlayan [Birinci Dağlık Karabağ Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) 1994 yılında sona ermiştir. Dağlık Karabağ ve onu çevreleyen 7 bölge o zamana kadar uluslararası alanda Azerbaycan'a bağlı kabul edilirken savaş sonrasında bölge, [AGİT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) öncülüğünde yapılan görüşmeler sonucunda fiilen bağımsız kabul edildi. [Dağlık Karabağ Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Cumhuriyeti), dağılışına kadar fiilen savaşın sona ermesinden sonra bağımsız kalmış, fakat diplomatik anlamda hiçbir devlet tarafından tanınmamış ve Azerbaycan'a bağlı bir [*de jure*](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_facto_ve_de_jure) bölge olarak kabul edilmiştir.[^5][^6][^7][^8] Nitekim 2020 yılında gerçekleşen [İkinci Dağlık Karabağ Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrasında Dağlık Karabağ ve 7 bölge yeniden Azerbaycan yönetimi altına girmiştir. 7 Ağustos 2025'te Ermenistan ve Azerbaycan liderleri Nikol Paşinyan ve İlham Aliyev, neredeyse 40 yıldır devam eden Karabağ çatışmasının ardından Washington'da ABD Başkanı Donald Trump'ın davetiyle barış anlaşması imzaladı. Bu antlaşmayla Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki savaş bitmiş oldu.[^9] Azerbaycan, [üniter](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cniter_devlet) bir [anayasal cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet)tir. [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [TÜRKSOY](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_T%C3%BCrk_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)'un etkin üyesidir. 158 ülkeyle diplomatik ilişkisi ve 38 uluslararası kuruluşa üyeliği vardır.[^10] [GUAM](https://turkipedia.org/tr/wiki/GUAM_Demokrasi_ve_Ekonomik_Kalk%C4%B1nma_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC), [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu) ve [Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimyasal_Silahlar%C4%B1n_Yasaklanmas%C4%B1_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)'nün kurucu üyelerindendir.[^11] 1992'den bu yana Birleşmiş Milletler'e üyedir, 9 Mayıs 2006'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kurulan [İnsan Hakları Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Konseyi)'nin üyeliğine seçilmiştir.[^12] Ayrıca [Bağlantısızlar Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Flant%C4%B1s%C4%B1zlar_Hareketi), [AGİT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [Avrupa Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi)'ne de üyedir, [Barış İçin Ortaklık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bar%C4%B1%C5%9F_%C4%B0%C3%A7in_Ortakl%C4%B1k) projesinde [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) ile iş birliği yapmaktadır.[^13][^14] [Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Anayasas%C4%B1)'nda resmî din yoktur ve ülkedeki tüm ana siyasi güçler laik milliyetçidir ancak halkın çoğunluğu ve kimi muhalefet güçleri [Şii İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) inancına sahiptir.[^15] Diğer Doğu Avrupa ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkeleri ile karşılaştırıldığında Azerbaycan, sosyal ve ekonomik gelişme ile okuryazarlık oranında yüksek seviyelere ulaşmıştır.[^16][^17][^18] İşsizlik ve intihar oranları da düşüktür.[^19][^20][^21] Bununla beraber 1993'ten beri iktidarda olan, [Yeni Azerbaycan Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Azerbaycan_Partisi), bireysel hakları sınırlama, siyasal baskı, basına yönelik sansür gibi otoriter ve insan haklarını zedeleyici politikalar yapmakla suçlanmıştır. Azerbaycan, 1 Ocak 2012 tarihinden itibaren [Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_G%C3%BCvenlik_Konseyi)'nde iki yıllık daimi olmayan üyeliğe başlamıştır.[^22] ## Etimoloji Steingass'ın Farsça sözlüğünde āẕar-ābād, آذر آبادگان āẕar-ābādgān Tebriz şehrinin eski adı olarak kaydedilmiştir.[^23] "Āzar" ([Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a): آذر‎) *Ateş*, *baycan* veya orijinal olarak bilinen haliyle "Pāyegān" ([Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a): پایگان‎) *Muhafız/Koruyucu* (Āzar Pāyegān = "Ateş Muhafızları") ([Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a): آذر پایگان‎) anlamına gelmektedir. Adların kökeni [Zerdüştlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk) dönemi [Persler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)ine ([İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)) dayanır. [Müslümanların Pers'i fethetmesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran%27da_%C4%B0slam) sonra birçok [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) söz [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) yazılmaya başlandı ve orijinal telaffuz şeklini yitirdi; örneğin "G / P / ZH / CH" sesleri Arapçada herhangi bir karşılık bulamadı. Böylece "Azar Paigān", *Azerbaycan* olarak bilinir hale geldi. Farklı bir görüşe göre, Azerbaycan adı [Ahameniş İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda [Midya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medler) [satraplığının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satrapl%C4%B1k) yöneticiliğini yapan ve imparatorluğun [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender) tarafından fethinden sonra görevine devam eden[^24][^25] [Pers](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)[^26][^27][^28] [*Atropat*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atropatena)tan türemiştir.[^29][^30] Bu adın da Zerdüştlük dini kökenli olduğu düşünülmektedir. Atropat, [Atropatena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atropatena) bölgesinde (günümüzde [İran Azerbaycan'ı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Azerbaycan)) egemenlik kurmuştur. Diğer bir görüşe göre ise o bölgede büyük bir devlet kurmuş olan ve [Hazar Denizi'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) de adını veren [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar)'ın (Kazar, Kuzar, Xazar) adından kaynaklanır.[^31] ## Tarihçe ### Antik dönem ![Kobustan'da milattan on bin yıl önce oluşturulduğu tespit edilen bulgular, UNESCO tarafından hazırlanan Dünya Mirası listesi listesine dahil edilmiştir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Ancient_Azerbaijan_4.jpg/1280px-Ancient_Azerbaijan_4.jpg) *Kobustan'da milattan on bin yıl önce oluşturulduğu tespit edilen bulgular, UNESCO tarafından hazırlanan Dünya Mirası listesi listesine dahil edilmiştir. (Azeri, CC-BY-SA-3.0)* Azerbaycan'daki en eski insan yerleşimleri [Taş Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9F_Devri)'ne kadar uzanır, bu yerleşimin bulgularına [Azıh Mağarası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Az%C4%B1h_Ma%C4%9Faras%C4%B1)'nda rastlanmıştır ve Kuruçay kültürü adıyla tanınır.[^32] [Eski Taş Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) ve [Tunç Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tun%C3%A7_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) ile ilgili kalıntılara ise [Tağılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C4%9F%C4%B1lar), [Damcılı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Damc%C4%B1l%C4%B1), [Zar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zar%2C_Azerbaycan), Yatak-yeri adlı yerleşim merkezlerinde yer alan mağaralarda ve Leylatepe ile Saraytepe [nekropol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nekropol)lerinde ulaşılmıştır. Azerbaycan'da milattan önce dokuzuncu yüzyılda, ilk [İskit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler)-Saka yerleşimleri başladı. İskitlerin ardından Manna Devleti (MÖ IX), sonra İranlı [Medler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medler) [Aras Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras)'nin güneyindeki bölgeye egemen oldular (MÖ IIV).[^33] Medler, MÖ 900-700 arasında büyük bir imparatorluk kurdular ancak MÖ 549 yılında yıkıldılar ve topraklarına [Ahameniş İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) sahip oldu. Ahamenişlerin, Azerbaycan topraklarını da ele geçirmesi üzerine buralarda [Zerdüştlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk) yayılmaya başladı.[^34] Daha sonra [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender)'in [imparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya_%28antik_krall%C4%B1k%29) Azerbaycan'da egemen oldu, devamında [Selevkos İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seleukos_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na bağlandı. Romalılar da [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devrinde buraya yerleşti. Bölgenin asıl yerlileri olan [Albanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanya)lılar MÖ dördüncü yüzyılda bir imparatorluk kurdular. Bu devirde Zerdüştlük, [Atropatena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atropatena) ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) coğrafyasında yayıldı. ### Sasanilerden Safavilere ![Bakü'de yer alan Kız Kulesi, 11-12. yüzyıllarda inşa edilmiştir ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/Maiden_Tower_%28Baku%29.jpg) *Bakü'de yer alan Kız Kulesi, 11-12. yüzyıllarda inşa edilmiştir ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. (Fariz Abasov, CC-BY-SA-3.0)* [Albanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanya), 252'de [Sasani İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sasani_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [vasal bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feodalizm) haline geldi ve Kral [Urnayr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urnayr), dördüncü yüzyılda devlet dini olarak Hristiyanlığı kabul etti. Devlet, çok sayıda Sasani ve [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) fethine rağmen dokuzuncu yüzyıla kadar bölgede varlığını sürdürdü. [Sasanilere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sasani_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) itaat ederken kendi monarşisisni de devam ettirebildi. Albanya Kralı, derebeyi olmasına rağmen sadece sembolik bir otoriteye sahipti. Sivil dini ve askeri otorite Sasani askeri hükûmetinin elindeydi.[^35] 7. yüzyılın ilk yarısında ise bölgeye Müslümanlar tarafından yapılan fetihler sonucu Albanya da [müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) yönetimin çatısı altına girdi. [Emevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emev%C3%AEler) halifesi, hem Sasanileri hem de Romalıları, [transkafkasyadan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya) çıkarmayı başardı ve 667 yılında, Kral Javashir öncülüğünde başlayan Hristiyan isyanını da bastırdıktan sonra Albanya'yı kendine bağladı. [Abbâsî Halifeliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler)'nin gerilemesiyle oluşan otorite boşluğunda, [Müsafiriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCs%C3%A2fir%C3%AEler), [Sâciler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2co%C4%9Fullar%C4%B1), [Şeddadiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eedd%C3%A2d%C3%AEler) ve [Büveyhîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCveyh%C3%AEler) gibi birçok yerel devlet bölgeye egemen oldu. 11. yüzyılın başında Orta Asya'dan batıya doğru ilerleyen [Oğuz Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar), Azerbaycan'ı ele geçirdi; Bölgeye giren ilk Türk devleti 1067 yılında [Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) oldu. Türklerin yerleşimi öncesinde burada [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) ve Eski Azerice gibi [hint-avrupa dil ailesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) ve kafkas dil ailesine mensup diller konuşuluyordu. Bunlardan [Eski Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice_%28%C4%B0ran_dili%29), zamanla Türkçe ile kaynaşarak günümüzdeki Azericenin ilk formunu oluşturdu.[^36][^37] Bazı dilbilimciler, bu bölgede konuşulan Tat lehçelerinin de Eski Azericeden türediğini söylemektedir.[^38][^39] Daha sonra bölgeye hakim olan [İldenizliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ldenizliler), bölgesel olarak Selçuklu İmparatorluğu'na bağlı olmakla beraber kendi yönetimlerini kurdular. Bölge hanedanlarından [Şirvanşahlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%C5%9Fahlar_Devleti), [Timur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)nun çatısı altında bir devlet haline geldikten sonra, [Altın Orda Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti) [Toktamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toktam%C4%B1%C5%9F_Han)'a karşı savaşta Timurlular'a yardım ettiler. [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)'un ölümünden sonra ise bölgede [Karakoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ve [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) olmak üzere iki bağımsız ve rakip Türk devleti ortaya çıktı: [Kara Koyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ve [Ak Koyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) Azerice konuşan[^40][^41] Türk boylarının bir konfedere devletiydi Şirvanşahlar ise bu süreçte yeniden bağımsızlaşarak yerel yönetimlerini güçlendirdiler. [I. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'in [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F) ordusu Azerbaycan seferini gerçekleştirip 1500'de [Çabani Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87abani_Meydan_Muharebesi)'nde [Şirvanşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%C5%9Fah) [Ferruh Yasar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferruh_Yasar)'ın ordusunu yenmiş ve Tebriz'e girip [Safevi Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)'ni kurmuştur.[^42] [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) hükümdarlarının ana dili Azerice idi, devletin yıkılışına kadar Safevi sarayında konuşuldu.[^43][^44] Devletin feodal beyleri Azerice konuşan [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F) aşiretlerinden oluşuyordu. ve devlet yönetiminde üstünlük onlardaydı. benzer şekilde Safevilerin devlet ordusunu oluşturdular.[^45][^46][^47] Böylece Azerbaycan Safevi egemenliğine girmiştir. Daha sonra da [Afşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1), [Zendler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zend_Hanedan%C4%B1) ve [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) tarafından yönetilmiştir. Bölgede o zamana kadar hakim olan [Sünniliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik), ağırlığı [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) inancına bırakması da yine bu dönemde gerçekleşmiştir.[^48] Şirvanşahlar, 1538'e kadar safevi egemenliği altında, kendi bulundukları bölgede iktidarlarını sürdürebildiler. [Şah İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'den sonra gelen oğlu [Şah Tahmasb](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Tahmasb) ise Sirvanşahları derdest ederek etti ve bulundukları bölgeyi, Safevi vilayeti yaptı. Vilayetin adı da Şirvan oldu. [Osmanlı- Safavi Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Safev%C3%AE_Sava%C5%9F%C4%B1_%281548-1549%29) sonunda [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), kısa süreliğine de olsa bugünkü Azerbaycan topraklarının bir kısmını ele geçirdi ve yönetti. 17. yüzyılın başında, Safavi yönetici [I. Abbas](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Abbas), bölgeyi Osmanlılardan geri aldı. Safevilerden sonra bölge [Afşar hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1) tarafından yönetildi. Nadir Şah'ın (h. 1736-1747) ölümünden sonra, onun eski tebaasının çoğu istikrarsızlığın patlamasından çıkar sağladı. Azerbaycanda çeşitli yarı bağımsız biçimlerine sahip çok sayıda kendi kendini yöneten [Azerbaycan hanlıklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_hanl%C4%B1klar%C4%B1)[^49] ortaya çıktı. Hanlıklar, Orta Asya ve Batı arasındaki uluslararası ticaret yolları aracılığıyla kendi işlerini kontrol ediyorlardı. 1722 ve 1723 yılları arasında süren [Rus-İran Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-Safev%C3%AE_Sava%C5%9F%C4%B1_%281722-1723%29)'nın sonrasında, Safavi İmparatorluğu çöktü. Bakü ve çevresi Ruslar tarafından işgal edildi. Kısa bir araya rağmen bugün Azerbaycan topraklarında bulunan Safavi Devletine komşu olan ülkeler, Safavilerin bölgeye gelişinden 19. yüzyıla kadar [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)lıların yönetiminde kaldı.[^50][^51] ### Modern tarih ![Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-1920)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/Map_of_the_Azerbaijan_Democratic_Republic_3_%281918-1920%29.png) *Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-1920) (Emin Bashirov, CC-BY-SA-3.0)* Safevilerin ardından, bölge yine Türk kökenli olan [Afşar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu) Hanedanlığı'nın yönetimine girdi. [Nadir Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nadir_%C5%9Eah)'ın ölümünün ardından ise bölgede kendi yönetimini sağlayan sayısız hanedan ortaya çıktı.[^52][^53] Bu hanedanların yöneticileri İran Şahının tebası konumundaydı.[^54] Hanedanlar aynı zamanda, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve Batı arasındaki ticaret yollarının kontrolünü de ellerinde bulunduruyordu.[^55] Bölge ilerleyen tarihlerde [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) kökenli olan [Zendler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zend_Hanedan%C4%B1) ve yine Türk kökenli [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1) tarafından yönetildi.[^56] 18. yüzyılın sonlarına doğru, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) güneydeki komşuları (aynı zamanda rakip devletleri) olan Osmanlı ve İran'a karşı daha saldırgan bir [jeopolitik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeopolitik) duruş sergilemeye başladı[^57] ve büyük kısmı İran'ın elinde bulunan [kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)yı ele geçirmeye çalıştı.[^58] 1804 yılında, Ruslar [Ganja](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence) kasabasını işgal ederek İranlıları buradan çıkardı. Bu adım 1804 ve 1813 yılları arasında sürecek [Rus-Pers savaşının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-%C4%B0ran_sava%C5%9Flar%C4%B1) da fitilini ateşledi. Askeri anlamda büyük bir güce sahip olan Ruslar bu savaştan galip çıktı.[^59] Savaş sonrasında imzalanan Gülistan antlaşması gereği [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1); [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) ve [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan) ile pek çok hakanlığı bırakmak zorunda kaldılar.[^60] İlerleyen yıllarda, Ruslar [Gülistan Antaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClistan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı ihlal ederek İran'a ait [Erivan Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Revan_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nı da ele geçirdi[^61][^62] ve iki ülke arasında yeniden savaş başladı. Bu savaş 1826 ve 1828 yılları arasında sürdü. Savaşın sonunda imzalanan [Türkmençay Antlaşmas](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmen%C3%A7ay_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)ı gereğince Kaçarlar; [Erivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan), [Nahçıvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Talış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9Flar) Hanlıkları üzerindeki üzerindeki egemenliklerini yitirdiler.[^63] Böylece bugünkü Azerbaycan topraklarından, İran kontrolü altında olan son kısım da yitirildi. Kafkasya topraklarının İran'dan Rusya kontrolüne geçmesiyle beraber bu iki egemenlik arasındaki sınırı [Aras Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras) oluşturdu. Bu durum SSCB'nin çözülüşüne kadar devam etti.[^64] Kaçarlar, 19. yüzyılın başında bugünkü Azerbaycan topraklarını da içeren Kafkasya bölgesini Rusya'ya bırakmak zorunda kaldı. ## Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ### Transkafkasya Demokratif Federal Cumhuriyeti [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [1917 Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonucu yıkılan Rus İmparatorluğu'nun ardından, kısa süreliğine de olsa, bugünkü [Azerbaycan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti), [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ve [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan teşkil [Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkafkasya_Demokratik_Federatif_Cumhuriyeti) kuruldu. 1918 yılında ise TDFC çözüldü ve [Mehmed Emin Resulzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Emin_Resulz%C3%A2de) tarafından kurulmuş olan [Müşavat Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsavat_Partisi) öncülüğünde [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti)i, bağımsızlığını ilan etti. Yeni Cumhuriyet için kullanılan Azeri ismi, cumhuriyetten öncesine dayanır ve cumhuriyet öncesinde sadece günümüz İran'ının kuzeybatı komşuları için kullanılırdı.[^65][^66] ADC, tarihteki ilk müsluman [parlamenter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Parlamenter_sistem) cumhuriyet olma özelliğini taşır.[^67][^68] Bu dönemde, parlamentonun önemli icraatları arasında kadınların oy hakkı yer alır.[^69] Bu bakımdan Azerbaycan, kadınlara erkeklerle eşit siyasal haklar veren ilk müslüman ülkedir. Bir diğer önemli icraat ise Müslüman dünyasının ilk modern üniversitesi olan [Bakü Devlet Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC_Devlet_%C3%9Cniversitesi)'nin kurulmasıdır.[^70] ### Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1920 Nisan'ında, Geçici Devrim Hükûmeti Ülke genelinde kontrol sağladı ve ülkenin adı Azerbaycan Halk Komiserleri Komitesi Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. Daha sonra bu isim [Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) adını aldı, böylece Azerbaycan da Sovyetler Birliği'ne katılmış oldu. Azerbaycan Anayasası'nın kabulünden sonra ise 1921'de Azerbaycan Devrim Komitesi, Merkezi Yönetim Komitesi olarak değişti ve yüksek yasama organı oldu. 13 Kasım 1921 tarihinde Sovyet Rusya, Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye arasında [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. Bu antlaşma sonucunda, Bağımsız Aras Cumhuriyeti, [Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) adıyla, Azerbaycan Sovyet'ine dahil oldu. Diğer yandan Zangezur ve Alexandropol adıyla da bilinen [Gümrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC) [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan)'a verildi.[^71] 12 Mart 1922'de Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan, bir araya gelerek Sovyet Rusya'nın öncülüğünde [Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkafkasya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ni oluşturdu. Bu girişim, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği öncesinde ilk kez Sovyet Cumhuriyetlerinin birleşmesidir. Birlik Konseyi de yine bu 3 ülkenin temsilcilerinden oluşmaktaydı. Azerbaycan [Neriman Nerımanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neriman_Nerimanov), Gürcistan [Polikarpe Mdivani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polikarpe_Mdivani), Ermenistan Alexandr Fyodorovich Miasnikyan tarafından temsil edildi. Transkafkasya Komünist Partisinin ilk sektereri de [Sergo Ordzhonikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze)'dir. 1922 Aralığında Birlik, Rusya Ukrayna ve Belarus'la birleşme kararı alarak [Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'ni oluşturdu. Nitekim Transakafkasya birliği pek de uzun sürmedi. 1936 yılının Aralık ayında çözüldü ve liderler kendini pek çok konuda fikir ayrılığına düşmüş halde buldu. 3 ülke de doğrudan Sovyet Cumhuriyeti oldu. ### İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş dönemi İkinci Dünya Savaşı sırasında ise Azerbaycan, SSCB'nin statik enerji politikasında kritik bir role sahipti. Savaşın başlarında [Nazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nazi_Almanyas%C4%B1) Almanyası saldırmazlık paktına uydu ancak 22 Haziran 1941'de Almanya, SSCB'yi işgal edince durum değişti. Savaşın ilk yılında Azerbaycan 23 buçuk milyon ton petrol üreterek kendi petrol endüstrisinin rekorunu kırdı.[^72] 1941'in sonuna gelindiğinde ise binlerce Azeri, Gönüllü Halk Birlikleri'ne katıldı. Seferberlik hali hayatın her alanını olduğu gibi petrol endüstrisini de etkiledi. Savaşın başlamasından bir hafta sonra, petrol işçileri, kendi çalışma saatlerini günde 12 saat olacak şekilde değiştirdi, tatiller ve izinler savaş sonuna kadar iptal edildi. Bakü'nün petrol kaynağı olması onu [Hitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adolf_Hitler)'in de hedefi haline getirdi. 1942 yılında Almanya güçleri, Bakü'ye saldırdı. Ancak saldırı başarısız oldu. Stalingrad'da yenilgiye uğrayan Alman ordusu geri çekilmek zorunda kaldı. Bununla beraber [Doğu Cephesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Cephesi_%28II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1%29) kullanılan [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) petrolünün yüzde sekseni, Bakü'den tedarik edildi. 1942 yılında, [Yüksek Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCksek_Sovyet) kararıyla Azerbaycan petrol endüstrüsünde çalışan 500'den fazla işçi, madalya ya da nişan ile ödüllendirildi. 130'dan fazlası SSCB'nin en yüksek dereceli onur ödülü olan “SSCB Kahramanlığı” unvanına layık görülmüştür. Azerbaycanlı Tümgeneral Hazi Aslanov bu unvana iki kez layık görülmüştür. ### İran Azerbaycan'ı 1941 yılında SSCB, İran'da Azerilerin yaşadığı bölgeyi işgal etti. [Sovyet Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu), askerî birliği Aras'ın güneyinde Azeri nüfusunun etnik kimliğini koruyarak yaşamasına izin verdi. Sovyetlerin bölgedeki hakimiyet süresince Azerbaycanlılar kendi dilini konuşabildi. Fars hakimiyetinde gölgede kalan dil bu süreçte SSCB Azerbaycanı'ndan gelen yazarlar, gazeteciler ve hocalar sayesinde bu bölgede yaşatıldı. 1945'te SSCB'nin geri çekilmesi sonrası özerk bir [Azerbaycan Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) kuruldu. Merkezi [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz) lideri Jaafar Pishevari idi. Azerbaycan'ın seküler kültürü, eğitimi ve kurumları İran Azerbaycanı'nda da kendini gösterdi. Bu durum iki ülkenin SSCB kontrolü altında birleşeceğine dair yorumlara da neden oldu. Oysa sonunda İran Azerbaycanı soğuk savaşın en önemli anlaşmazlıklarından birine ev sahipliği yaptı. Batılı güçlerin baskısı ise SSCB'yi geri çekilmeye zorladı. İran hükûmeti 1946'da bölgede yeniden kontrol sağladı Demokrat Parti liderleri Sovyet Azerbaycanı'na iltica etti. ### Azerbaycan ekonomisinin gerilemesi ve Haydar Aliyev dönemi 1960'larda SSCB siteminde yapısal krizler başgösterdi. Azerbaycan'ın petrolü Sovyet ekonomisindeki kritik önemini kaybetmeye başladı. Bunda hem diğer bölgelerdeki petrol kaynaklarının, hem de bu bölgedeki kaynakların tükenmesinin etkisi vardı. Sonuç olarak Azerbaycan yakın zamanın en düşük ekonomik büyümesiyle karşı karşıya kaldı. Azeriler ve Ermeniler arasındaki etnik gerilimler de bu dönemde baş gösterdi. Moskova, gerilimi düşürmek amacıyla [Haydar Aliyev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydar_Aliyev)'i [Azerbaycan Komünist Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Kom%C3%BCnist_Partisi_%281920%29)'nin başına getirdi. 1969'da Aliyev'in icraatları ekonomik alanda yükselmeye sebep oldu ancak bu yükseliş de geçici bir süre için geçerliydi. Aliyev zamanında Azeri kökenli yönetici elitlerin de gücüne güç kattı. Aliyev 1982 yılında Moskovada bulunan [Polütbüro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Politb%C3%BCro)'ya üye seçildi. 1987'de [Gorbaçov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Gorba%C3%A7ov) öncülüğünde uygulanan [prestroyka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perestroyka)ya karşı çıktığı için Gorbaçov tarafından emekliliğe zorlandı. ### Glasnost ve Perestroyka [Soğuk Savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk_Sava%C5%9F)'ın ilerleyen yıllarında Sovyet ekonomisinde belli sorunlar ortaya çıkmaya başladı. Askeri alanda gelişim sürerken halkın günlük ihtiyaçlarının karşılanmasında sıkıntı yaşanıyordu. Üretim faaliyeti büyük oranda yavaşlamış ve aksamaya uğramıştı. Bu durumun en önemli sebeplerinden biri işçilerin üretime yabancılaşmaya başlamasıydı. SSCB'de işsizlik oranının yüzde 0 olması, toplumun sosyalist değerlere bağlılığının azalmasıyla birleşince, işçilerin üretim sürecine gereğinden az özen göstermesi sonucu ortaya çıktı. Bu duruma uzun süre çözüm bulunamazken dönemin devlet başkanı [Gorbaçov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Gorba%C3%A7ov)'un 1986'da 27. Parti Kongresi'nde söylediğine göre sorun, üretici güçler ve üretim ilişkilerinim arasındaki uyuşmazlıktan ileri gelmekteydi.[^73] [Gorbaçov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Gorba%C3%A7ov), çözüm olarak işçilerin içinde bulunduğu yabancılaşma halinin sona erdirilmesi gerekliliğini ve [Leninizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leninizm)e dönüşü önerdi. [Perestroyka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perestroyka) olarak adlandırılan ve SSCB'nin çözülme sürecinde kritik öneme sahip olan politikalar dizisi, politikanın da ötesinde bir yaşam tarzı olma özelliğine sahipti.[^74] Ekonomik alanda dışarıya açılmayı merkezine alan prestroykanın 4 temel stratejisi vardı: Bireysel çıkarlara önem verilmesinin toplumsal üretimdeki sorunları azaltması, kamusal eleştiri (glasnot) yani işçilerin fabrikalarda işçi meclisleri kurup burada tartışmaları, demokrasi, son olarak da hukuk ve kontrol.[^75] Prestroyka yeniden yapılanma anlamına gelmekteydi. İşçilerin yeniden ülkenin sahibi olduğunu anlatmak amaçlanıyordu. ![Kızıl Ordu, Kara Ocak sırasında Bakü'de](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/RedArmy_Paratroops_Baku_1990.jpg/1280px-RedArmy_Paratroops_Baku_1990.jpg) *Kızıl Ordu, Kara Ocak sırasında Bakü'de (K. Martens, CC-BY-3.0)* [Glasnost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Glasnost) ise açılık politikasıydı. İşçilerin fabrikalarda ve bulundukları tüm işyerlerinde söz hakkına sahip olmalarını içeriyordu. Ancak Glasnot bir süre sonra anti-sosyalist politikanın aracısı haline geldi. Zaten SSCB ve kapitalist ülkeler arasındaki temel çatışma noktalarından birini özgürlük propagandası oluşturmaktaydı. Bu politikaların etkisiyle, bağımsız kuruluşlar ve siyasal örgütler ortaya açıkmaya başladı. Bunlardan birisi 1989'da kurulan ve SSCB'den ayrılmayı hedefleyen [Azerbaycan Halk Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Halk_Cephesi_Partisi)'dir. Ülkede huzur sağlaması amacıyla öne sürülen bu politikalar huzursuzluğu daha da artırdı. Büyük bir kargaşa ortaya çıktı. Halka vadedilen özgürlük sadece özel mülkiyet özgürlüğü ile sınırlı kaldı ve demokrasi alanında gerçekleşmedi.[^76] Azerbaycan'daki iç rahatsızlıklar, Moskova'nın ilgisizliğine cevap olarak zaten sıcak çatışmalara dönüşmüştü ve bu çatışmalar bağımsızlık ve ayrılık çağrısına yol açtı; olaylar Bakü'de yaşanan [Kara Ocak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Ocak)'ta doruğa çıktı.[^77] 1990 yılından sonra, [Azerbaycan SSC Yüksek Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_Meclisi_%28Azerbaycan%29), başlıktaki "Sovyet Sosyalist" kelimesini kaldırdı, Azerbaycan Cumhuriyeti Bağımsızlık Bildirisi'ni kabul etti ve devlet bayrağı olarak Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin bayrağını kullanmaya başladı.[^78] 18 Ekim 1991'de Azerbaycan Yüksek Konseyi, ülkede yapılan referandum yoluyla Bağımsızlık Bildirisi'ni doğrulattı ve Aralık 1991'de Sovyetler Birliği resmen dağıldı.[^79] ### SSCB'nin çözülüşü sonrası SSCB'nin çözülmesi sonrası bu coğrafyada tarihte eşine az rastlanır bir yoksulluk baş gösterdi. Sosyalizmin yeniden doğma ihtimaline karşı çok hızlı bir kapitalistleşme yaşandı. Bu süreçte, daha önce vadedildiği gibi şirket ve fabrika hisseleri insanlara dağıtıldı. (Sosyalizmin bunları tek elde topladığından ve mülkiyetin halka ait olması gerekliliğinden bahsediliyordu) Ancak, birkaç sene içinde büyük değerlere sahip olacak olan bu hisseler, bu dönemde halkın karşı karşıya kaldığı yoksulluk nedeniyle değerinin çok altında fiyatlara satıldı. Ve günümüzün oligarklarını oluşturacak isimlerin elinde toplandı. 1990'ların sonuna gelindiğinde yoksulluk 10 yıl önceye oranla azalmış ve halk normal yaşama dönmeye başlamıştı ama geçiş sürecini oluşturan 10 yılın çok acılı olduğunu söylenebilir. 1993 yılının Eylül'ünde Azerbaycan, [Bağımsız Devletler Topluluğu'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu)na katıldı. 1991 yılında Dağlık Karabağ bölgesindeki çatışmalar büyük bir savaşa dönüştü. 1994'te ateşkes imzalandı ancak anlaşmazlıklar devam etti.[^80] 1994 yılında çatışmaların sonunda Ermeniler, Dağlık Karabağ da dahil olmak üzere Azerbaycan'ın yüzde 16 kadarını kontrolü altına aldı.[^81][^82] Yaklaşık 30.000 kişi yaşamını kaybetti ve bir milyon kişi bulunduğu yerden ayrılmak zorunda kaldı.[^83] Dört [Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_G%C3%BCvenlik_Konseyi) kararı (822, 853, 874 ve 884), "Ermeni güçlerinin Azerbaycan'ın işgal altındaki tüm topraklarından çekilmesini istedi".[^84] 1970 nüfus sayımına göre 510.000 Rus ve 484.000 Ermeni Azerbaycan'da yaşamaktaydı; 1990'larda ise birçok Rus ve Ermeni, Azerbaycan'ı terk etti.[^85][^86] 25-26 Şubat 1992'de Ermenistan'a bağlı kuvvetlerin Azeri sivilleri topluca katlettiği [Hocalı Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hocal%C4%B1_Katliam%C4%B1), [İnsan Hakları İzleme Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_%C4%B0zleme_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC) de dahil olmak üzere birçok uluslararası örgüt tarafından [soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyk%C4%B1r%C4%B1m) olarak kabul edilmektedir.[^87] Seçimle başa gelmiş olan devlet Başkanı [Ebulfez Elçibey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebulfez_El%C3%A7ibey), [Surat Hüseyinov’](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suret_H%C3%BCseynov)un başında olduğu ordu tarafından görevden alındı. Bu olay sonrasında bir önceki devlet Başkanı Haydar Aliyev'in siyasal gücü arttı. 1994 yılında Hüseyinov, dönemin başbakanı Aliyev'e de darbe girişiminde bulundu ancak başarısız oldu ve vatan hainliği suçlamasıyla tutuklandı.[^88] Ertesi yıl, Aliyev'e karşı bir darbe girişimi daha oldu. Bu sefer başını [Rovşen Cevadov](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6v%C5%9Fen_Cevadov)'un çektiği [OMON](https://turkipedia.org/tr/wiki/OMON) adıyla bilinen özel amaçlı polis birlikleri tarafından yapılan darbe girişimi başarısız oldu. Bu olayın ardından Azerbaycan OMON birlikleri dağıtıldı.[^89][^90] Bu süreçleri, ülkenin devlet bürokrasisi ve yolsuzluklarla dolu kötü şöhreti izledi.[^91] 1998 Kasım'ında Aliyev ikinci dönem için yeniden seçildi. Ekonomide yaşanan gelişmelere rağmen Aliyev'in başkanlığı, seçim hilesi şüphesi, ekonomik istikrarsızlık ve iç yolsuzluk nedeniyle eleştirildi.[^92] Aliyev'in ölümünden sonra 2003 yılında oğlu [İlham Aliyev](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lham_Aliyev), hem Yeni Azerbaycan Partisi'ne hem de Azerbaycan Devleti'ne başkanlık yaptı ve 2013 yılında 3. kez yeniden seçildi.[^93] Azerbaycan resmî olarak günümüzde 66 yönetim bölgesine ayrılır.[^94] ## Coğrafya ![Azerbaycan'ın kuzeyindeki Kafkas Dağları.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Budug_Azerbaijan16.jpg/1280px-Budug_Azerbaijan16.jpg) *Azerbaycan'ın kuzeyindeki Kafkas Dağları. (Vago, CC-BY-SA-3.0)* ![Kusar Rayonu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Qusar_%2810%29.jpg/1280px-Qusar_%2810%29.jpg) *Kusar Rayonu (Tərxan Paşazadə, CC-BY-SA-3.0)* Azerbaycan, [Güney Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya)'da yer alan bir [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya) ülkesidir. Bulunduğu konum, [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa) ve [Güneybatı Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Asya)'dır. [38°](https://turkipedia.org/tr/wiki/38._kuzey_enlemi) ve [42°](https://turkipedia.org/tr/wiki/42._kuzey_enlemi) kuzey enlemleri ile [44°](https://turkipedia.org/tr/wiki/44._do%C4%9Fu_meridyeni) ve [51°](https://turkipedia.org/tr/wiki/51._do%C4%9Fu_meridyeni) doğu boylamları arasındaki coğrafı bölgeye yerleşmiştir. Sınırlarının uzunluğu 2.648 kilometredir. Bunun 1007 kilometresi Ermenistan, 756 kilometresi İran, 480 kilometresi Gürcistan, 390 kilometresi Rusya ve 17 kilometresi Türkiye sınırlarını oluşturmaktadır.[^95] Sahil şeridi 800 kilometre uzunluğundadır ve Hazar Denizi'nin Azeri kısmının en geniş alan uzunluğu 456 kilometredir.[^96] Ülke toprakları kuzeyden güneye 400 kilometre ve doğudan batıya 500 kilometre olarak uzanır. Doğu sınırını oluşturan Hazar Denizi, kuzeydeki Büyük Kafkas Sıradağları ve merkezdeki geniş düzlükler, Azerbaycan'ın en baskın fiziksel nitelikleridir. Büyük ve Küçük Kafkas Dağları ile [Talış Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9F_Da%C4%9Flar%C4%B1) ülkenin yüzde kırklık kısmını kapsar.[^97] [Bazardüzü Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bazard%C3%BCz%C3%BC_Da%C4%9F%C4%B1), Azerbaycan'ın en yüksek noktasını (4.466 m), Hazar Denizi ise en alçak noktasını (−28 m) oluşturur. Bunların dışında, [Doğanın Yedi Harikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fan%C4%B1n_Yedi_Harikas%C4%B1) listesine eklenmek için aday gösterilen [çamur volkanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87amur_volkan%C4%B1)nın yaklaşık yarısı Azerbaycan sınırları içinde kalmaktadır.[^98] Yüzey suları, temel su kaynağıdır. Ancak, ülkedeki 8.350 ırmak arasından yalnızca 24 tanesinin uzunluğu 100 kilometrenin üzerindedir.[^99] Irmakların tamamı, ülkenin doğusunda kalan Hazar Denizi'ne dökülür.[^100] 67 km2 büyüklüğündeki [Sarısu Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1su_G%C3%B6l%C3%BC), Azerbaycan'ın en geniş gölüdür. En uzun ırmağı ise sınırlar dışındaki uzunluğu da eklendiğinde 1.515 kilometreyi bulan [Kura Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kura_Nehri)'dir. Ayrıca ülke, Hazar Denizi'nde yer alan kimi adaların da iyesidir. 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını kazanmasından bu yana hükûmet, ülkede çevreyi korumak için köklü tedbirler almıştır. Ancak çevrenin ulusal anlamda korunması, [Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC-Tiflis-Ceyhan_Petrol_Boru_Hatt%C4%B1)'ndan sağlanan yeni gelirlerle devlet bütçesinin artması sayesinde 2001'den sonra gelişmeye başlamıştır. Dört yıl içinde korunan alanlar iki katına çıktı, günümüzde ise ülkenin yüzde sekizlik bir kısmını kapladı. 2001 yılından bu yana hükûmetin yedi büyük rezerv kurmak ve çevreyi korumak için ayırdığı bütçe, ikiye katlandı.[^101] ### İklim ![Bazardüzü Dağı, Azerbaycan'ın en yüksek dağıdır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Bazarduzu_robl.JPG/1280px-Bazarduzu_robl.JPG) *Bazardüzü Dağı, Azerbaycan'ın en yüksek dağıdır. (Freieck, CC-BY-SA-3.0)* ![Kınalık vadisinden bir görünüm.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg/1280px-Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg) *Kınalık vadisinden bir görünüm. (Original : Matthew Hadley (nickname diff\_sky) derivative work: Ximonic ( talk ), Simo Räsänen, CC-BY-1.0)* Azerbaycan geniş bir doğa çeşitliliğine de ev sahipliği yapar. Toprakların yarsından fazlası 400-1000 metreye uzanan dağlık alanlardan oluşur. Bazı bölgelerde bu 100-120 metre bazı bölhelerde ise 50 metre civarındadır. Kalan bölgeler ise genelde daha alçak düzlükler ve ovalardan oluşur. Güneyde Ermenistan'ın dağ kütleleri, kuzeyde ise yüksek [Kafkas Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Da%C4%9Flar%C4%B1) vardır. Azerbaycan'ın dağları; [Büyük Kafkas Sıradağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Da%C4%9Flar%C4%B1) (4.000-5.000 m) içinde yer alan [Bazardüzü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bazard%C3%BCz%C3%BC_Da%C4%9F%C4%B1) (4.466 m), [Şahdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahda%C4%9F) (4.243 m), [Pazaryurdu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pazaryurdu) (4.126 m), [Tufan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tufan_Da%C4%9F%C4%B1) (4.191 m), [Yarıdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yar%C4%B1da%C4%9F) (4.116 m), [Ragdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ragdan) (4.020 m) dağları, [Küçük Kafkas Sıradağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Da%C4%9Flar%C4%B1) içinde yer alan [Kapıcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1c%C4%B1k) (3.906 m), [Gazangeldağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazangelda%C4%9F) (3.829 m), [Biçenek Aşırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bi%C3%A7enek_A%C5%9F%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) (2.346 m), [Karabağ Volkanik Yaylası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaba%C4%9F_Volkanik_Yaylas%C4%B1)nda yer alan [Delidağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Delida%C4%9F%C4%B1) (3.616 m), Murovdağ silsilesinde yer alan Kamışdağ (3.724 m), [Hinal dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hinal_Da%C4%9F%C4%B1) (3.367 m), [Kepez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kepez%2C_Gence) (3.066 m), [Zengezur Sıradağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zengezur_S%C4%B1rada%C4%9Flar%C4%B1) içinde yer alan [Büyük Işıklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_I%C5%9F%C4%B1kl%C4%B1) (3.550 m), [Talış Sıradağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9F_S%C4%B1rada%C4%9Flar%C4%B1) silsilesinde yer alan [Kömürköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6m%C3%BCrk%C3%B6y_Da%C4%9F%C4%B1) (2.493 m) ve [Kızyurdu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1zyurdu) (2.433 m) dağlardır. Azerbaycan'ın en uzun ırmağı 1.364 km [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'ne dökülen [Kura Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kura_Nehri)'dir. [Aras Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras) ise 1.072 km'dir. En büyük [doğal göl](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6l)ü 67,0 km2 ile [Sarısu Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1su_G%C3%B6l%C3%BC)'dür. En büyük [yapay göl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yapay_g%C3%B6l)ü 605,0 km2 ile [Mingeçevir Baraj Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minge%C3%A7evir_Baraj_G%C3%B6l%C3%BC)'dür. Çevresinin dağlar ve yüksek tepelerle çevrili olmasına rağmen Azerbaycan'ın büyük bir kısmı ovadır ve topraklarının en verimli yerleri arasında [Kura](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kura_Nehri) ve [Aras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras) ırmaklarının karıştığı deltadır. Azerbaycanda ılıman bir iklim vardır ancak [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)nden içeriye doğru, yüksek dağlarda ve diğer yüksek kesimlerde sert bir iklimle karşı karşıya kalınır. Yüksek kesimlerde kışlar uzun, soğuk ve kar yağışlı, yazlar ise serin geçer. Ovalarda ise kışlar serin ve yağmurlu ve kimileyin karlı, yazlar sıcak ve kurak geçer. Azerbaycan ülkesi ovalarda genellikle bozkırdır, %25 ise bir kısmı dağlarda olmak üzere ormanlarlarla kaplıdır. Kuzey ve güney kesimlerinde dağların 2000 metre yüksekliğine kadar ormanlar görülür. Azerbaycan'ın doğal hayatında çoğunlukla bulunan hayvanlar, [kızıl geyik](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_geyik), [alageyik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alageyik), [karaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaca), [dağ keçisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F_ke%C3%A7isi), [karapaça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapa%C3%A7a), [bizon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizon), [yaban domuzu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaban_domuzu), [pars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pars), [Avrasya vaşağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baya%C4%9F%C4%B1_va%C5%9Fak), [yaban kedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaban_kedisi), [boz ayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Boz_ay%C4%B1), [kurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurt), [kızıl tilki](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_tilki), [dağ faresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F_faresi), [sincap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincap), [Kafkas köstebeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_k%C3%B6stebe%C4%9Fi) [Kafkas sivriburunlu faresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_sivri_faresi). Azerbaycan iklimi dünyadaki 11 iklim çeşidinden 9'una sahiptir.[^102] Yıllık ortalama sıcaklığı 10 °C'ın üzerindedir. ### Biyoçeşitlilik ![Kuba'da yer alan dağlık bir kırsal.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Quba_452.jpg/1280px-Quba_452.jpg) *Kuba'da yer alan dağlık bir kırsal. (Gulustan, CC-BY-SA-3.0)* Azerbaycan'da hayvan yaşamının zenginliği ve çeşitliliği ile ilgili ilk raporlar, doğu gezginlerinin seyahat notlarında bulunabilmektedir. Mimari anıtlar, antik kaya ve taşlar üzerindeki hayvan görüntüsü oymaları günümüzde kadar hayatta kalmıştır. Ülkedeki hayvanlar alemiyle ilgili ilk bilgiler ise 17. yüzyılda, doğa bilimcileri tarafından yapılan ziyaretler sırasında toplanmıştır.[^103] Azerbaycan sınırları içinde yaşayan 106 çeşit memeli, 97 çeşit balık, 10 amfibik tür ve 52 çeşit sürüngen tespit edilmiştir.[^104] Ülkenin millî hayvanı olan [Karabağ atı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaba%C4%9F_at%C4%B1), bir dağ-bozkır yarış atıdır ve [endemik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Endemizm)tir; iyi huylu, hızlı ve zariftir. Günümüzde, türü tehlike altında olan hayvanlardandır.[^105] Azerbaycan'da bitki örtüsü içinde 4.500'den fazla yüksek boylu bitkiler bulunur. Bitki örtüsü diğer Güney Kafkasya ülkelerinden farklıdır ve Kafkasya'da yetişen tüm türlerin yaklaşık yüzde 67'si Azerbaycan'da bulunabilir.[^106] ## Siyaset ![Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Davos'ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu sırasında, 2009.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Ilham_Aliyev_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_Davos_2009.jpg/1280px-Ilham_Aliyev_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_Davos_2009.jpg) *Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Davos'ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu sırasında, 2009. (World Economic Forum, CC-BY-SA-2.0)* [Azerbaycan siyasi sisteminin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan%27da_siyaset) yapısal oluşumu, yeni [Anayasanın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Anayasas%C4%B1) 12 Kasım 1995 tarihinde kabul edilmesiyle tamamlanmıştır. Anayasanın 23. maddesine göre Azerbaycan Cumhuriyeti devlet sembolleri [bayrak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_bayra%C4%9F%C4%B1), [arma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_armas%C4%B1) ve [millî marştır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Ulusal_Mar%C5%9F%C4%B1). Azerbaycan'daki devlet gücü sadece iç meselelerle ilgili yasa ile sınırlıdır, ancak uluslararası meseleler için ayrıca uluslararası anlaşma hükümleri ile sınırlıdır.[^107] İcra, Yasama ve Yargı bölümlerinden oluşan Anayasa başkanlık cumhuriyeti olduğunu belirtiyor. Yasama yetkisi, [Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_%C3%96zerk_Cumhuriyeti)'ndeki [tek meclisli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek_meclislilik) [Millî Meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Meclis_%28Azerbaycan%29) ve Yüksek Millî Meclis tarafından tutulur. Millî Meclis olarak adlandırılan Azerbaycan Parlamentosu, 125 [milletvekili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletvekili)nden oluşmakta ve seçilen her üye için 5 yıl olmak üzere, çoğunluk oylaması sistemine göre seçilmektedir. Seçimler her beş yılda bir Kasım ayının ilk [Pazar günü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pazar) yapılır.[^108] Parlamento hükûmetin oluşumundan sorumlu değildir, ancak Anayasa, Millî Meclis, Bakanlar Kurulunun onayını ve hâlihazırda Parlamentonun neredeyse 125 sandalyesinin tamamına sahip olan iktidar hükûmeti [Yeni Azerbaycan Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Azerbaycan_Partisi)'ne sadık bağımsızlar olmasının önemli şartlarındandır. [2010 Parlamento seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_2010_Parlamento_se%C3%A7imleri) sırasında [muhalefet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhalefet) partileri, [Müsavat](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsavat_Partisi) ve [Azerbaycan Halk Cephesi Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Halk_Cephesi_Partisi) tek bir sandalye bile kazanamadı. [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)lı gözlemciler, seçim sürecine ve seçim gününde sayısız usulsüzlük bulmuştur.[^109] ![291x291pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Munich_Security_Conference_2010_-_Ilham_Aliyev.jpg/1280px-Munich_Security_Conference_2010_-_Ilham_Aliyev.jpg) *291x291pik (Harald Dettenborn, CC-BY-3.0-DE)* Yürütme yetkisi, yedi yıllığına doğrudan seçimle seçilen [Başkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) ve [Başbakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fbakan) tarafından yerine getirilir. Başkan, hem Cumhurbaşkanı hem de [Millî Meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Meclis_%28Azerbaycan%29)'e karşı sorumlu olan bir yürütme organı olan Bakanlar Kurulunu kurmaya yetkilidir. Azerbaycan Bakanı öncelikle başbakan, milletvekilleri ve bakanlardan oluşur. Cumhurbaşkanı Millî Meclisi feshetme hakkına sahip değildir, ancak kararlarını veto etme hakkına sahiptir. Cumhurbaşkanlığı vetosunu geçersiz kılmak için parlamentonun çoğunluğu 95 oy almalıdır.[^110] Yargı yetkisi Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkeme ve Ekonomik Mahkemeye verilmiştir.[^111] Başkan bu mahkemelerde hâkimleri aday gösterir. [Avrupa Adalet Verimliliği Komisyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Adalet_Verimlili%C4%9Fi_Komisyonu) raporu, yeni hakimlerin en iyi uygulama olarak seçilmesiyle ilgili Azerbaycan adalet modeline atıfta bulunmakta ve yeni bir demokraside yargının bağımsızlığını ve kalitesini sağlamaya yönelik belirli özellikleri ve gelişim yolunu yansıtmaktadır.[^112][^113] ![Ülkenin ana muhalefet partisi tarafından 19 Ocak 2019 tarihinde organize edilen ve siyasi mahkûmlara özgürlüğün talep edildiği miting.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/19_yanvar_mitinqi_%28VOA%29.png/1280px-19_yanvar_mitinqi_%28VOA%29.png) *Ülkenin ana muhalefet partisi tarafından 19 Ocak 2019 tarihinde organize edilen ve siyasi mahkûmlara özgürlüğün talep edildiği miting. (Voice of America, public-domain)* Azerbaycan'ın yönetim sistemi nominal olarak iki aşamalı olarak adlandırılabilir.[^114] Hükûmetin üst veya en üst kademeleri, Başkan tarafından yürütülür. Başkan, Bakanlar Kurulunu ve diğer üst düzey yetkilileri atama hakkına sahiptir. Yerel Yürütme Otoritesi yalnızca Yürütme Yetkisinin devamıdır. Azerbaycan'daki yerel devlet idaresinin yasal statüsü, 16 Haziran 1999'da kabul edilen Yerel Yürütme Yetkisi Hükümü (Yerli Icra Hakimiyati) tarafından belirlenmektedir.[^115] Haziran 2012'de Başkan, Yerel Yürütme Makamlarına ek yetkiler veren ve güçlendirilen yeni Yönetmeliği onaylamıştır. Azerbaycan'ın yerel işlerindeki baskın konumları Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası'nın 9. Bölümü, belediyelerin yasal statüsü, yerel öz yönetim organlarının türleri, temel yetkileri ve diğer resmi kurumlarla olan ilişkiler gibi yerel özyönetim ile ilgili önemli konuları ele almaktadır. Diğer nominal yönetişim kademesi belediyelerdir (Bələdiyə) ve belediye üyeleri her beş yılda bir Belediye seçimlerinde genel oyla seçilir.[^116] Hâlen ülke genelinde 1.607 belediye bulunmaktadır. Yerel yönetim alanında ilk kabul edilen Belediye Seçimleri Kanunu ve Belediyelerin Statüsü Kanunu 2 Temmuz 1999 tarihinde olmuştur. Belediye Servisi Kanunu, belediye çalışanlarının faaliyetlerini, haklarını, görevlerini, çalışma koşullarını ve sosyal yardımlarını düzenler ve yürütme aygıtının yapısını ve belediye hizmetinin organizasyonunu ana hatlarıyla belirtir. Belediyelerin Statüsü Kanunu, belediye organlarının rolünü ve yapısını düzenlemekte ve devletin yasal ve mali özerklik garantilerini özetlemektedir. Kanun, sosyal koruma, sosyal ve ekonomik kalkınma ve yerel çevre ile ilgili belediye programlarının kabulü ve yürütülmesine özel önem vermektedir.[^117] Azerbaycan, [Avrupa Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi) üye ülkeleri arasında büyükşehir belediyesi olmayan tek ülkedir.[^118] ![Azerbaycan'ın tek meclisli yasama organı olan Azerbaycan Millî Meclisi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Ilham_Aliyev_attended_the_first_session_of_the_Azerbaijani_Parliament%27s_fifth_convocation_06.jpg/1280px-Ilham_Aliyev_attended_the_first_session_of_the_Azerbaijani_Parliament%27s_fifth_convocation_06.jpg) *Azerbaycan'ın tek meclisli yasama organı olan Azerbaycan Millî Meclisi. (Press Service of the President of the Republic of Azerbaijan, CC-BY-4.0)* Güvenlik Konseyi, başkanlık altındaki müzakere organıdır ve bunu Anayasaya göre düzenler.[^119] 10 Nisan 1997 tarihinde kurulmuştur. İdari bölüm, başkanlık ofisinin bir parçası değildir, ancak hem başkanın hem de ofisinin mali, teknik ve maddi faaliyetlerini yönetir.[^120] Azerbaycan bağımsızlığını kazanmasından bu yana birçok seçim yapmış olmasına ve demokrasinin resmi kurumlarının çoğuna sahip olmasına rağmen, [Freedom House](https://turkipedia.org/tr/wiki/Freedom_House) tarafından "kısmen özgür" olarak sınıflandırılmaktadır. Son yıllarda çok sayıda Azerbaycanlı [gazeteci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazeteci), blogcu, [avukat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avukat) ve insan hakları aktivisti [Başkan Aliyev](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lham_Aliyev) ve hükûmet yetkililerine yönelik eleştirileri nedeniyle toplanılarak ve hapse atılmıştır. [Avrupa Parlamentosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Parlamentosu) tarafından Eylül 2015'te kabul edilen bir kararda Azerbaycan'ın "son on yılda tüm [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)'da demokratik yönetişimde en büyük düşüş yaşadığı" yönünde açıklamalar yapmış ve bundan sonra 17 Mart 2016'da [Azerbaycan Cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1), bazı [STK](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil_toplum_kurulu%C5%9Fu)'lar tarafından [siyasi mahkûm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyasi_mahk%C3%BBm) olarak kabul edilen bir düzineden fazla kişiyi affedecek bir kararname imzaladı.[^121] ![8 Şubat 2018 tarihi, iktidar partisi Yeni Azerbaycan Partisi'nin 6. kongresinde İlham Aliyev.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/6th_Congress_of_New_Azerbaijan_Party_held_in_Baku_01.jpg/1280px-6th_Congress_of_New_Azerbaijan_Party_held_in_Baku_01.jpg) *8 Şubat 2018 tarihi, iktidar partisi Yeni Azerbaycan Partisi'nin 6. kongresinde İlham Aliyev. (Press Service of the President of the Republic of Azerbaijan, CC-BY-4.0)* Bu karar, [ABD Dışişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri%29) tarafından olumlu bir adım olarak kabul edildi.[^122] 16 Mart 2017 tarihinde, siyasi mahkûm olarak kabul edilen başka kişilerin serbest bırakılmasına neden olan başka bir af kararı imzalandı.[^123] Azerbaycan, [Havyar diplomasisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havyar_diplomasisi) olarak adlandırılan bir uygulama olan yabancı yetkililere ve diplomatlara yurt dışındaki nedenlerini desteklemek ve ülkedeki seçimlerini meşrulaştırmak için sert bir şekilde eleştirildi.[^124] Ancak, 6 Mart 2017 tarihinde, [ESISC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Stratejik_%C4%B0stihbarat_ve_G%C3%BCvenlik_Merkezi) (Avrupa Stratejik İstihbarat ve Güvenlik Merkezi) tarafından yayınlanan raporda insan hakları [STK](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil_toplum_kurulu%C5%9Fu)'larına ve Azerbaycan'daki insan hakları ihlallerini ve yolsuzluğu eleştiren araştırma kuruluşlarına saldırdı.[^125][^126] ESISC bu raporda, ESI tarafından hazırlanan "Havyar Diplomasisi" raporunun Azerbaycan'a karşı siyasi bir savaşa girecek ve Avrupa Başbakanlarından oluşan ağın iftira temelinde bir şüphe ortamı yaratmayı amaçladığını ileri sürdü.[^127] [Freedom Files Analytical Center](https://turkipedia.org/tr/wiki/Freedom_Files_Analytical_Center) "Rapor otoriter propagandanın en kötü geleneklerinde yazılmıştır" fikrini öne sürmüştür.[^128][^129] ### Dış ilişkiler ![Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov ve eşi, Amerika başkanı Barack Obama ve eşi Michelle Obama ile.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Elmar_Mammadyarov_with_Obamas.jpg/1280px-Elmar_Mammadyarov_with_Obamas.jpg) *Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov ve eşi, Amerika başkanı Barack Obama ve eşi Michelle Obama ile. (Official White House Photo by Lawrence Jackson, public-domain)* Kısa ömürlü Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, altı ülke ile diplomatik ilişkiler kurmayı başardı ve Almanya ile [Finlandiya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Finlandiya)'ya diplomatik temsilciler gönderdi.[^130] Sovyetler Birliği'nin çökmesinden sonra kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin uluslararası platformda tanınması ise yaklaşık bir yılı buldu. Azerbaycan'ı 6 Kasım 1996 tarihinde tanıyan [Bahreyn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahreyn), ülkeyi tanıyan en son ülke oldu.[^131] Misyonların karşılıklı değişimi de dahil olmak üzere tam diplomatik ilişkiler, ilk kez Türkiye, Pakistan, Amerika Birleşik Devletleri, İran[^132] ve İsrail ile kuruldu.[^133] Azerbaycan, Türkiye ilişkilerinin önemini özellikle vurguladı.[^134][^135] İki devlet, birbiri arasındaki ilişkiler için "İki Devlet, Tek Millet" *(İki dövlət, tək millət)* ibaresini kullanmaktadır.[^136] Azerbaycan, bugüne kadar 158 ülke ile diplomatik ilişkiler kurmuştur ve 38 uluslararası örgüte üyedir. Bu örgütlerden [Dünya Ticaret Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ticaret_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)'nde gözlemci statüsüne sahiptir. 9 Mayıs 2006 tarihinde [Birleşmiş Milletler Genel Kurulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_Genel_Kurulu) tarafından [İnsan Hakları Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Konseyi) üyeliğine seçilmiştir. Görev süresi ise 19 Haziran 2006'da başlamıştır. ![İlham Aliyev, Hasan Ruhani, Nursultan Nazarbayev ve Vladimir Putin ile Aktav, Kazakistan'daki Hazar Denizi Toplantısı'nda, Ağustos 2018.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Heads_of_state_attended_ceremony_to_release_young_sturgeons_into_Caspian_Sea_2.jpg/1280px-Heads_of_state_attended_ceremony_to_release_young_sturgeons_into_Caspian_Sea_2.jpg) *İlham Aliyev, Hasan Ruhani, Nursultan Nazarbayev ve Vladimir Putin ile Aktav, Kazakistan'daki Hazar Denizi Toplantısı'nda, Ağustos 2018. (Press Service of the President of the Republic of Azerbaijan, CC-BY-4.0)* Azerbaycan'ın dış siyasetinin öncelikleri şunlardır: Her şeyden önce toprak bütünlüğünün korunması; [Dağlık Karabağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F) ve çevresinde işgal altında olan yedi bölgenin işgal edilmesi sorunlarının ortadan kaldırılması; Avrupa ve Avrupa-Atlantik yapısına uyum; uluslararası güvenliğe katkı; uluslararası örgütlerle iş birliği; bölgesel iş birliği ve ikili ilişkiler; savunmanın güçlendirilmesi; iç siyaset sayesinde güvenliğin teşviki; demokrasinin güçlendirilmesi; ahlaki değerlerin bilimsel, eğitimsel ve kültürel politikalarla korunması; etnik ve dini hoşgörünün korunması; ekonomik ve sosyal kalkınma; iç güvenliği ve sınır güvenliğini artırmak; göç, enerji ve ulaşım güvenliği politikası.[^137] 2007 yılının sonlarında Azerbaycan Hükûmeti, Ermeni işgali altındaki Dağlık Karabağ toprakları üzerinde uzun zamandır devam eden anlaşmazlığın çözülmemesi halinde yeni bir savaşın körükleneceğinin neredeyse kesin olduğunu belirtti.[^138] Hükûmet, askeri bütçesini artırma sürecindedir. Ayrıca, Azerbaycan ve Türkiye arasında Gürcistan üzerinden geçmesi planlanan tren yolu ulaşım projesinin gerçekleşmesinin Ermenistan'ı işgal ettiği Dağlık Karabağ'dan çekilmeye zorlayacağını düşünen Ermeni diasporası, Avrupa Birliği ve ABD'deki lobiler bu projenin karşısında olduklarını açıkça dile getirmektedirler.[^139] Azerbaycan, terörle mücadele için kurulan uluslararası koalisyonların etkin bir üyesidir; Kosova, Afganistan ve Irak'ta barışı koruma çabalarına katkıda bulunmaktadır. [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO)'nun [Barış İçin Ortaklık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bar%C4%B1%C5%9F_%C4%B0%C3%A7in_Ortakl%C4%B1k) programına da üyedir. Aynı zamanda [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi) ile de iyi ilişkiler içindedir ve bir gün birliğe üye olmak için başvurabilir.[^140] ### İdari bölgeler Azerbaycan 14 ekonomik bölgeye ayrılmıştır; 66 [rayonlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rayon_%28y%C3%B6netim%29) ve 12'si cumhuriyetin doğrudan yetkisi altında olan 77 [şehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehir). Azerbaycan, [Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_%C3%96zerk_Cumhuriyeti)'ni içerir.[^141] Azerbaycan Cumhurbaşkanı bu birliklerin valilerini atarken, Nahçivan hükûmeti Nahçivan Özerk Cumhuriyeti parlamentosu tarafından seçilir ve onaylanır.[^142] **Abşeron-Hızı Ekonomik Bölgesi** - [Abşeron](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ab%C5%9Feron) (Abşeron) - [Hızı](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1z%C4%B1_%28rayon%29) (Xızı) - [*Sumgayıt*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sumgay%C4%B1t) (Sumqayıt) **Bakü Ekonomik Bölgesi** - [*Bakü*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC) (Bakı) **Dağlık Şirvan Ekonomik Bölgesi** - [Ağsu](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fsu_%28rayon%29) (Ağsu) - [Kobustan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kobustan_%28rayon%29) (Qobustan) - [İsmayıllı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smay%C4%B1ll%C4%B1_%28rayon%29) (İsmayıllı) - [Şamahı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamah%C4%B1_%28rayon%29) (Şamaxı) **Doğu Zengezur Ekonomik Bölgesi** - [Cebrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebray%C4%B1l_%28rayon%29) (Cəbrayıl) - [Kelbecer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kelbecer_%28rayon%29) (Kəlbəcər) - [Kubatlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubadl%C4%B1_%28rayon%29) (Qubadlı) - [Laçın](https://turkipedia.org/tr/wiki/La%C3%A7%C4%B1n_%28rayon%29) (Laçın) - [Zengilan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zengilan_rayonu) (Zəngilan) **Gence-Daşkesen Ekonomik Bölgesi** - [Daşkesen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C5%9Fkesen_%28rayon%29) (Daşkəsən) - [*Gence*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence) (Gəncə) - [Göygöl](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kg%C3%B6l_%28rayon%29) (Göygöl) - [Goranboy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Goranboy_%28rayon%29) (Goranboy) - [Naftalan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naftalan) (Naftalan) - [Samuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samuh_%28rayon%29) (Samux) **Karabağ Ekonomik Bölgesi** - [Ağdam](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fdam_%28rayon%29) (Ağdam) - [Ağcabedi](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fcabedi_%28rayon%29) (Ağcabədi) - [Berde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berde_%28rayon%29) (Bərdə) - [Füzuli](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C3%BCzuli_%28rayon%29) (Füzuli) - [*Hankendi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hankendi) (Xankəndi) - [Hocalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hocal%C4%B1_%28rayon%29) (Xocalı) - [Hocavend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hocavend_%28rayon%29) (Xocavənd) - [Şuşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eu%C5%9Fa_%28rayon%29) (Şuşa) - [*Şuşa*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eu%C5%9Fa) (Şuşa) - [Terter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terter_%28rayon%29) (Tərtər) **Kazah-Tovuz Ekonomik Bölgesi** - [Ağstafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fstafa_%28rayon%29) (Ağstafa) - [Gedebey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gedebey_%28rayon%29) (Gədəbəy) - [Kazah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_%28rayon%29) (Qazax) - [Semkir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eemkir_%28rayon%29) (Şəmkir) - [Tovuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tovuz_%28rayon%29) (Tovuz) **Kuba-Haçmaz Ekonomik Bölgesi** - [Kuba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuba_%28rayon%29) (Quba) - [Kusar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kusar_%28rayon%29) (Qusar) - [Haçmaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C3%A7maz_%28rayon%29) (Xaçmaz) - [Şabran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eabran_%28rayon%29) (Şabran) - [Siyezen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyezen_%28rayon%29) (Siyəzən) **Kelbecer-Laçın Ekonomik Bölgesi** - [Kubadlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubadl%C4%B1_%28rayon%29) (Qubadlı) - [Kelbecer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kelbecer_%28rayon%29) (Kəlbəcər) - [Laçın](https://turkipedia.org/tr/wiki/La%C3%A7%C4%B1n_%28rayon%29) (Laçın) - [Zengilan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zengilan_%28rayon%29) (Zəngilan) **Lenkeran-Astara Ekonomik Bölgesi** - [Astara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astara_%28rayon%29) (Astara) - [Celilabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celilabad_%28rayon%29) (Cəlilabad) - [Lenkeran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lenkeran_%28rayon%29) (Lənkəran) - [*Lenkeran*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lenkeran) (Lənkəran) - [Lerik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lerik_%28rayon%29) (Lerik) - [Masallı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Masall%C4%B1_%28rayon%29) (Masallı) - [Yardımlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yard%C4%B1ml%C4%B1_%28rayon%29) (Yardımlı) **Merkezî Aran Ekonomik Bölgesi** - [Ağdaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fda%C5%9F_%28rayon%29) (Ağdaş) - [Göyçay](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7ay_%28rayon%29) (Göyçay) - [Hacıkabul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1kabul_%28rayon%29) (Hacıqabul) - [İmişli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mi%C5%9Fli_%28rayon%29) (İmişli) - [Kürdemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir_%28rayon%29) (Kürdəmir) - [*Mingeçevir*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minge%C3%A7evir) (Mingəçevir) - [Ucar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ucar_%28rayon%29) (Ucar) - [Yevlakh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yevlah_%28rayon%29) (Yevlax) - [Zerdab](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerdab_%28rayon%29) (Zərdab) **Mil Muğan Ekonomik Bölgesi** - [Beylegan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beylegan_%28rayon%29) (Beyləqan) - [İmişli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mi%C5%9Fli_%28rayon%29) (İmişli) - [Saatlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saatl%C4%B1_%28rayon%29) (Saatlı) - [Sabirabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabirabad_%28rayon%29) (Sabirabad) **Nahçıvan Ekonomik Bölgesi** - [Babek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babek_%28rayon%29) (Babək) - [Culfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Culfa_%28rayon%29) (Culfa) - [Kengerli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kengerli_%28rayon%29) (Kəngərli) - [*Nahçıvan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van) (Naxçıvan) - [Ordubad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ordubad_%28rayon%29) (Ordubad) - [Sederek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sederek_%28rayon%29) (Sədərək) - [Şahbuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahbuz_%28rayon%29) (Şahbuz) - [Şerur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerur_%28rayon%29) (Şərur) **Şeki-Zakatala Ekonomik Bölgesi** - [Balaken](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balaken_%28rayon%29) (Balakən) - [Kabala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kebele_%28rayon%29) (Qəbələ) - [Kah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kah_%28rayon%29) (Qax) - [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_%28rayon%29) (Oğuz) - [Şeki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeki_%28rayon%29) (Şəki) - [*Şeki*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeki) (Şəki) - [Zakatala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zakatala_%28rayon%29) (Zaqatala) **Şirvan-Salyan Ekonomik Bölgesi** - [Bilesuvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilesuvar_%28rayon%29) (Biləsuvar) - [Hacıkabul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1kabul_%28rayon%29) (Hacıqabul) - [Neftçala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neft%C3%A7ala_%28rayon%29) (Neftçala) - [Salyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salyan_%28rayon%29) (Salyan) - [*Şirvan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%2C_Azerbaycan) (Şirvan) ![Azerbaycan, 14 iktisadi bölgeye ayrılmıştır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/64/Economic_Regions_of_Azerbaijan_%282021%3B_labelled%29.png) *Azerbaycan, 14 iktisadi bölgeye ayrılmıştır. (Golden, CC-BY-SA-4.0)* *Not: Merkezî yönetime doğrudan bağlı şehirler italik yazı tipi ile belirtilmiştir.* ### Büyük şehirler 2019 nüfus sayımına göre Azerbaycanın en büyük idari birimi 2,277,500 kişi ile [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC), en küçük idari birimi ise 16,400 kişi ile [Hızı](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1z%C4%B1) olmuştur.[^143] ## Ordu ![Bağımsızlık Günü geçit töreninde Azerbaycan askerleri.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Azerbaijan_Armed_Forces.jpg) *Bağımsızlık Günü geçit töreninde Azerbaycan askerleri. (No machine-readable author provided. Azeri assumed (based on copyright claims)., public-domain)* Modern Azerbaycan ordusunun temeli, 26 Haziran 1918'de kurulan [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) Ulusal Ordusu'na kadar dayanır.[^144][^145] Ülke, [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1)yla bağımsızlığını kazanınca, 9 Ekim 1991 tarihinde Silahlı Kuvvetler Kanunu'na göre, Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri oluşturuldu.[^146] Günümüzde ülkede her yıl 26 Haziran, [Silahlı Kuvvetler Günü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Silahl%C4%B1_Kuvvetler_G%C3%BCn%C3%BC) olarak kutlanmaktadır.[^147] 2002 itibarıyla, Azerbaycan silahlı kuvvetlerinde 95.000 etkin çalışan personel vardır. Yarı askerî birliklerin sayısı ise 17.000'i bulmaktadır.[^148] Silahlı kuvvetlerin üç şubesi vardır: Kara Kuvvetleri, Hava Kuvvetleri ve Deniz Kuvvetleri. Silahlı kuvvetler, gerektiğinde devlet savunmasına dahil edilebilir ve çeşitli askeri alt grupları kucaklar. Azerbaycan Millî Muhafızlığı, Sınır muhafızları komutanlığı ve İç kuvvetler başka bir [paramiliter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yar%C4%B1_asker%C3%AE) güçtür. Bu kurum, yarı bağımsızdır ve cumhurbaşkanı emrindeki bir ajans olarak etkinlik göstermektedir.[^149] Azerbaycan, Avrupa Konvansiyonel Silahlı Kuvvetler Antlaşması'na bağlıdır ve tüm önemli uluslararası silah anlaşmaları imzalamıştır. Barış İçin Ortaklık ile Bireysel Ortaklık Eylem Planı kapsamında Türkiye'nin girişimleri ile [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) ile iş birliği yapmaktadır. Irak'a 151, Afganistan'a 184 barış kuvveti konuşlandırmıştır.[^150] Ülkenin 2011 yılındaki askeri harcamaları $4,46 milyardır.[^151] Savunma sanayisi, küçük silahlar, küçük topçu sistemleri, tanklar, havacılık bombaları, pilotsuz araçlar ve çeşitli askeri araçlar üretmektedir.[^152][^153][^154][^155] ## Ekonomi ![Petrol Azerbaycan ekonomisinde önemli bir yere sahiptir](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Azerbaijanoil.jpg/1280px-Azerbaijanoil.jpg) *Petrol Azerbaycan ekonomisinde önemli bir yere sahiptir (Indigoprime, CC-BY-2.0)* 1991 yılında bağımsızlığını kazandıktan sonra Azerbaycan, [Uluslararası Para Fonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_Para_Fonu), [Dünya Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bankas%C4%B1), [Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_%C4%B0mar_ve_Kalk%C4%B1nma_Bankas%C4%B1), [İslam Kalkınma Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_Kalk%C4%B1nma_Bankas%C4%B1) ve [Asya Kalkınma Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya_Kalk%C4%B1nma_Bankas%C4%B1)'na üye oldu. Azerbaycan'ın bankacılık sistemi [Azerbaycan Merkez Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Merkez_Bankas%C4%B1), [ticari bankalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevduat_bankas%C4%B1) ve bankacılık dışı kredi kuruluşlarından oluşmaktadır.[^156] Ulusal Bankası, [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin eski Devlet Tasarruf Bankası'na bağlı olan Azerbaycan Devlet Tasarruf Bankası'na dayanarak 1992 yılında kuruldu. Merkez Bankası, Azerbaycan'ın merkez bankası olarak hizmet vermekte, ulusal para birimini, [Azerbaycan manatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_manat%C4%B1)nı ihraç etme ve tüm ticari bankaları denetleme yetkisine sahiptir. İki büyük ticari banka UniBank ve Dr. Cahangir Hacıyev tarafından yönetilen devlete ait [Uluslararası Azerbaycan Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_Azerbaycan_Bankas%C4%B1)'dır. Harcama ve talep büyümesinin etkisiyle 2007 yılının ilk çeyreğinde enflasyon oranı %16,6'ya yükselmiştir. Nominal gelirler ve aylık ücretler bu rakama göre sırasıyla %29 ve %25 artmış, ancak petrol dışı sektördeki fiyat artışları enflasyonu teşvik etmiştir. Azerbaycan, enflasyona neden olan ve enerji dışı ihracatı daha pahalı hale getiren hızla büyüyen enerji sektörü nedeniyle sözde "[Hollanda hastalığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hollanda_hastal%C4%B1%C4%9F%C4%B1)" nın bazı işaretlerini gösteriyor.[^157] 2000'li yılların başında kronik yüksek enflasyon kontrol altına alındı.[^158] Bu, 1 Ocak 2006'da ekonomik reformları güçlendirmek ve istikrarsız bir ekonominin kalıntılarını silmek için yeni bir para birimi olan yeni [Azerbaycan manatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_manat%C4%B1)nın piyasaya sürülmesine yol açtı.[^159] Azerbaycan, 2010-2011 [Küresel Rekabet Raporu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCresel_Rekabet_Endeksi)'nda 57. sırada, diğer [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu) ülkelerinin üzerinde yer almaktadır.[^160] 2012 itibarıyla Azerbaycan'ın [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la)'sı 1995 seviyesinden 20 kat artmıştı.[^161] [Dünya Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bankas%C4%B1) 2019 [İş Yapma Raporu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9F_yapma_kolayl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_endeksi) raporuna göre, Azerbaycan, iş yapma kolaylığı açısından 57'den 25'e yükseldi.[^162][^163][^164][^165] İnşaat ruhsatı almak için zaman ve maliyet önemli ölçüde azaldı (80 gün zaman ve 12.563 AZN maliyet) gibi daha kolay hale geldi, elektrik şebekesini bağlama süreci ve kredi basitleştirildi. ![Bakü Azerbaycan'ın en büyük şehridir. Ayrıca ekonominin en önemli sektörleri Bakü'de bulunmaktadır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Baku_recent_panorama.jpg/1280px-Baku_recent_panorama.jpg) *Bakü Azerbaycan'ın en büyük şehridir. Ayrıca ekonominin en önemli sektörleri Bakü'de bulunmaktadır. (Diego Delso, CC-BY-SA-4.0)* ### Enerji ![Bakü'nün eteklerinde mekanik yağ çıkarımı için bir pompa ünitesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Oil_pump_in_Baku.jpg/1280px-Oil_pump_in_Baku.jpg) *Bakü'nün eteklerinde mekanik yağ çıkarımı için bir pompa ünitesi (Gulustan, CC-BY-SA-3.0)* Azerbaycan'ın üçte ikisi petrol ve doğal gaz bakımından zengindir. Azerbaycan petrol endüstrisinin tarihi eski döneme kadar uzanmaktadır. [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) tarihçi ve gezgin [Ahmed el-Belâzürî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bel%C3%A2z%C3%BCr%C3%AE), [Abşeron yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ab%C5%9Feron_Yar%C4%B1madas%C4%B1)nın ekonomisini antik çağda tartışmış ve özellikle petrolünden bahsetmiştir. Azerbaycan'da birçok boru hattı mevcuttur.[^166] ![Güney Kafkasya Boru Hattı Türkiye'den Avrupa'ya doğalgaz getiriyor](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Baku_pipelines-tr.svg/1280px-Baku_pipelines-tr.svg.png) *Güney Kafkasya Boru Hattı Türkiye'den Avrupa'ya doğalgaz getiriyor (Original: Thomas Blomberg Derivative: SAİT71, CC-BY-SA-3.0)* [Küçük Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kafkas_Da%C4%9Flar%C4%B1) bölgesi, ülkenin [altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n), [gümüş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9F), [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir), [bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1r), [titanyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Titanyum), [krom](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krom), [manganez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manganez), [kobalt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kobalt), [molibden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molibden), karmaşık [cevher](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden_cevheri) ve [antimon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antimon)un çoğunu oluşturur. Eylül 1994'te [Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/SOCAR) ([SOCAR](https://turkipedia.org/tr/wiki/SOCAR)) ile aralarında [Amoco](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amoco), [BP](https://turkipedia.org/tr/wiki/BP), [ExxonMobil](https://turkipedia.org/tr/wiki/ExxonMobil), [Lukoil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lukoil) ve [Equinor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Equinor) olmak üzere 13 petrol şirketi arasında 30 yıllık bir sözleşme imzalandı. Batılı petrol şirketleri Sovyet sömürüsünün dokunmasız derin su petrol sahalarına dokunabildiklerinden, Azerbaycan petrol arama ve geliştirme için dünyanın en önemli noktalarından biri olarak kabul ediliyor. Bu arada [Azerbaycan Devlet Petrol Fonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Devlet_Petrol_Fonu) [makroekonomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makroekonomi)k istikrarı, petrol gelirlerinin yönetiminde şeffaflığı ve gelecek nesiller için kaynakların korunmasını sağlamak için bütçe dışı bir fon olarak kuruldu.[^167] [SOCAR](https://turkipedia.org/tr/wiki/SOCAR)'ın bir yan şirketi olan Azeriqaz, 2021 yılına kadar ülkenin tam gazlaştırılmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Azerbaycan, doğu-batı ve kuzey-güney enerji ulaşım koridorlarının sponsorlarından biridir.[^168] Hazar bölgesini [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye bağlayacak [Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC-Tiflis-Kars_demiryolu)nın Temmuz 2017'de tamamlanması bekleniyor. Trans-Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı ([TANAP](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trans_Anadolu_do%C4%9Falgaz_boru_hatt%C4%B1)) ve Trans-Adriyatik Boru Hattı ([TAP](https://turkipedia.org/tr/wiki/TAP)) Azerbaycan [Şahdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahdeniz)'den doğal [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye doğal gaz, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'ya ise gaz temin edecektir. Ayrıca, 14 Eylül 2017'de [SOCAR](https://turkipedia.org/tr/wiki/SOCAR) ve ortak girişimler ([BP](https://turkipedia.org/tr/wiki/BP), [Chevron](https://turkipedia.org/tr/wiki/Chevron_Corporation), [INPEX](https://turkipedia.org/tr/wiki/INPEX), [Equinor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Equinor), [ExxonMobil](https://turkipedia.org/tr/wiki/ExxonMobil), [TP](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Petrolleri_Anonim_Ortakl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), ITOCHU ve ONGC Videsh) tarafından imzalanan PSA'ya göre Azerbaycan, [ACG](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azer-%C3%87%C4%B1rak-G%C3%BCne%C5%9Fli_Petrol_Sahas%C4%B1)'nin geliştirilmesi konusundaki anlaşmayı 2050'ye kadar uzattı.[^169] ### Tarım ![Azerbaycan hayvancılık sektöründe en çok kullanılan hayvanlar ineklerdir. (Oğuz, Azerbaycan)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Cow%2C_Oguz_%28P1090486%29.jpg/1280px-Cow%2C_Oguz_%28P1090486%29.jpg) *Azerbaycan hayvancılık sektöründe en çok kullanılan hayvanlar ineklerdir. (Oğuz, Azerbaycan) (Matti Blume, CC-BY-SA-4.0)* Azerbaycan [bölgedeki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) en büyük tarım havzasına sahiptir.[^170] Azerbaycan'ın yaklaşık yüzde 54,9'u tarım arazisidir. 2007 yılı başında 4.755.100 hektarlık tarım alanı kullanılmıştır. Aynı yıl toplam ahşap kaynakları 136 milyon m³'tü. Azerbaycan'ın tarımsal bilimsel araştırma enstitüleri [çayır](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ay%C4%B1r)lar ve [mera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mera)lar, bahçecilik ve [subtropik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Subtropikal_iklim)al ürünler, yeşil [sebze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sebze)ler, bağcılık ve [şarapçılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Earap%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k), [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk) yetiştirme ve tıbbi bitkiler üzerine odaklanmıştır.[^171] Bazı bölgelerde [tahıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tah%C4%B1l), [patates](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patates), [şeker pancarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeker_pancar%C4%B1), [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk) ve [tütün](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCt%C3%BCn) yetiştirmek kârlıdır.[^172] [Hayvancılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvanc%C4%B1l%C4%B1k), [süt ürünleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCt_%C3%BCr%C3%BCnleri_listesi), [şarap](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Earap) ve [alkollü içkiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7ki) de önemli çiftlik ürünleridir. Hazar [balıkçılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1k%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k) endüstrisi, [mersin balığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acipenseridae) ve [morina balığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mersin_morinas%C4%B1)nın azalan stoklarına odaklanmaktadır. En son verilere göre Azerbaycan'da 1,5 milyon [sığır](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1r), 5 milyon [koyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyun), 30 milyon [kümes hayvanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCmes_hayvanlar%C4%B1) bulunmaktadır. [Arıcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1k) gelişmiştir. 2002'de Azerbaycan deniz ticaretinin 54 gemisi olmuştur.[^173] Daha önce yurt dışından ithal edilen bazı ürünler yerel olarak üretilmeye başlandı. Bunlar arasında [Coca-Cola](https://turkipedia.org/tr/wiki/Coca-Cola) tarafından Coca-Cola Bottlers LTD., Baki-Kastel tarafından [bira](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bira), Nehir tarafından [parke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Parke) ve EUPEC Pipe Coating Azerbaijan tarafından petrol boruları bulunmaktadır.[^174] ### Turizm [Turizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turizm) Azerbaycan ekonomisinin önemli bir parçasıdır. Ülke 1980'lerde tanınmış bir turistik yerdi. Ancak, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin çöküşü ve 1990'larda [Dağlık Karabağ Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Sava%C5%9F%C4%B1), turizm endüstrisine ve Azerbaycan'ın turistik yer imajına zarar verdi.[^175] 2000'li yıllar sonrası turizm endüstrisi toparlanmaya başlamıştır ve ülke o zamandan beri turist ziyaretleri ve geceleme sayısında yüksek oranda büyüme yaşamıştır.[^176] Son yıllarda Azerbaycan din, spa ve sağlık turizmi için de popüler bir yer haline gelmiştir.[^177] Kış aylarında, [Şahdağ Dağ Tesisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahda%C4%9F_Da%C4%9F_Tesisi) en son teknolojiyle donatılmış kayak olanakları sunmaktadır. Azerbaycan hükûmeti Azerbaycan'ın gelişmesini elit bir turizm merkezi olarak öncelikli hale getirdi. Azerbaycan ekonomisine turizmin en büyük olmasa da büyük bir katkıda bulunması ulusal bir stratejidir.[^178] Bu faaliyetler [Azerbaycan Kültür ve Turizm Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCr_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Azerbaycan%29) tarafından düzenlenmektedir. Bu ülkeye vizesiz seyahat hakkı olan 63 ülke var.[^179] 10 Aralık 2020'de Türkiye ile imzalanan protokol ile iki devlet karşılıklı olarak 1 Nisan 2021 tarihinden itibaren sadece kimlik ile seyahat etmeye başladılar.[^180][^181] E-vize ise vize alınması gereken ülkelerin yabancılarının Azerbaycan Cumhuriyeti'ne ziyareti için kullanılan çevrimiçi sistemdir.[^182] [Dünya Ekonomik Forumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ekonomik_Forumu)'nun 2015 Seyahat ve Turizm Rekabet Raporu'na göre Azerbaycan 84. sırada yer alıyor.[^183] Dünya Seyahat ve Turizm Konseyi'nin raporuna göre, 2010-2016 yılları arasında ziyaretçi ithalatında en güçlü artışı gösteren Azerbaycan ilk on ülke arasında yer aldı.[^184] Buna ek olarak, yüzde 46.1 oranla Azerbaycan en hızlı gelişmekte olan ülkeler arasında ilk sırada yer aldı.[^185] ### Bilim ve teknoloji [21. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/21._y%C3%BCzy%C4%B1l)da yeni bir [petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol) ve [gaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaz) patlaması Azerbaycan'ın bilim ve teknoloji sektörlerindeki durumu iyileştirmeye yardımcı oldu ve hükûmet modernleşme ve [yeniliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0novasyon) hedefleyen bir kampanya başlattı. Hükûmet, bilgi teknolojisi ve iletişim endüstrisinden elde edilen kârın büyüyeceğini ve petrol üretiminden elde edilecek karla karşılaştırılabilir olacağını tahmin ediyor.[^186] Azerbaycan, [2007-2008 mali krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/2007-2008_mali_krizi)nden etkilenmeyen büyük ve istikrarlı bir şekilde büyüyen bir İnternet sektörüne sahiptir; hızlı büyümenin en az beş yıl daha süreceği tahmin edilmektedir.[^187] ![Kah, Süskend köyünde Azercell GSM istasyonu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Azercell_GSM_Station-_Gakh_Region%2CSusken_Village_-www.Qaxlilar.tk_-_panoramio.jpg/1280px-Azercell_GSM_Station-_Gakh_Region%2CSusken_Village_-www.Qaxlilar.tk_-_panoramio.jpg) *Kah, Süskend köyünde Azercell GSM istasyonu (NorthernCaucasusStud…, CC-BY-3.0)* Ülke ayrıca telekom sektörünü geliştirmede de ilerleme kaydetmektedir. İletişim ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı (MCIT), hem politika yapıcı hem de düzenleyicidir. Genel [ankesörlü telefon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankes%C3%B6rl%C3%BC_telefon)lar telefon santralinden veya bazı mağaza ve büfelerden token satın alınarak yerel aramalar için kullanılabilir. Belirteçler süresiz çağrı yapılmasına izin verir. 2009 yılı itibarıyla 1.397.000 ana telefon hattı ve 1.485.000 internet kullanıcısı bulunmaktadır.[^188] Dört GSM sağlayıcısı: [Azercell](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azercell), [Bakcell](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakcell), [Nar Mobile](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nar_%28%C5%9Firket%29), [Naxtel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naxtel) mobil şebeke operatörleri ve bir [CDMA](https://turkipedia.org/tr/wiki/CDMA) vardır.[^189] [21. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/21._y%C3%BCzy%C4%B1l)da Elçin Halilov ve diğer temel çalışmalarından esinlenilen önde gelen Azerbaycan [jeodinamiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeodinamik) ve jeotektonik bilim insanı, şimdi Cumhuriyetçi Sismik Hizmetin büyük kısmını oluşturan yüzlerce deprem tahmin istasyonu ve depreme dayanıklı binalar tasarlamıştır.[^190][^191][^192] [Azerbaycan Milli Havacılık ve Uzay Ajansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Mill%C3%AE_Havac%C4%B1l%C4%B1k_Ajans%C4%B1), ilk uydu [AzerSat 1](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerspace-1/Africasat-1a)'i 7 Şubat 2013'te [Fransız Guyanası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_Guyanas%C4%B1)'ndaki [Guyana Uzay Merkezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guyana_Uzay_Merkezi)'nden 46° Doğu yönü pozisyonlarında yörüngeye başlatıldı.[^193][^194][^195] Uydu [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa), [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ve [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika)'nın önemli bir bölümünü kapsıyor, [TV](https://turkipedia.org/tr/wiki/Televizyon) ve [radyo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Radyo) yayınlarının yanı sıra [internet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nternet)'in yayınına da hizmet ediyor.[^196] Bir uydunun yörüngeye fırlatılması, Azerbaycan'ın gelecekte kendi uzay endüstrisi ile ulus olma hedefini gerçekleştirme yolunda hayata geçirdiği ilk adımdır ve gelecekte daha fazla projeyi başarıyla uygulayabileceğinin göstericisidir.[^197][^198] ## Demografi Ocak 2019 itibarıyla Azerbaycan'ın toplam 9.981.457 olan nüfusunun %52,8'i [kent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehir)sel, %47,2'si [kırsal](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rsal_alan)dır. Toplam nüfusun %50,1'i kadındır. Aynı yıldaki cinsiyet oranı kadın başına 0,99 erkek olmuştur.[^199] 2011 nüfus artış hızı dünya genelinde %1,09 iken, Azerbaycan'da %0,85 olmuştur. Nüfus artışını kısıtlayan önemli bir faktör yüksek bir göç düzeyidir. 2011'de burada -1.14/1.000 kişilik bir göç istatiği görülmüştür. [Azerbaycan diasporası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeri_diasporas%C4%B1) 42 ülkede bulunur ve [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) kültür toplumu "Karelhaus", [Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar) Kültür Merkezi, Azerbaycan-[İsrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0srail) Topluluğu, [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) Kültür Merkezi, Uluslararası [Talış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9Flar) Derneği, [Lezgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgiler) Ulusal Merkezi, Azerbaycan-[Tatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) topluluğu, [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) [topluluğ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topluluk)u da dahil olmak üzere Azerbaycan içinde etnik azınlıklar için birçok merkez bulunmaktadır.[^200] ### Etnik azınlıklar 2009 nüfus sayımına göre, ülkenin nüfusunun %91,60 [Azerbaycanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler), %2,02 [Lezgiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgiler), %1,35 [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) (2023 yılında neredeyse tüm Ermenilerin [Dağlık Karabağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F)'dan göçüne kadar, hemen hemen tüm Ermeniler ayrılıkçı Dağlık Karabağ bölgesinde yaşıyordu), %1,34 [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), %1,26 [Talış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9Flar), %0,56 [Avar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29), %0,43 [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler), %0,29 [Tatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar), %0,28 [Tat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatlar), %0,24 [Ukraynalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar), %0,14 [Sahurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahurlar), %0,11 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), %0,10 [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler), %0,07 [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) ve %0,21'ini diğer azınlıklar oluşturmaktadır. ### Kentleşme Azerbaycan'da toplam olarak 77 şehir, 64 daha küçük rayon düzeyi şehirler ve bir özel statülü şehir bulunmaktadır. Bunları 257 şehir tipi yerleşim ve 4620 adet köy tarafından takip edilmektedir.[^201] ### Dil Azerbaycan'ın resmi dili [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) olup nüfusun %92'sinin [ana dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadil)idir. Azerice [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) [dil ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dil_ailesi)'nin [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) içerisindedir ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Kaşkayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkayca) ve [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence) ile yakından ilgilidir. Buna karşın [Türk Dil Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dil_Devrimi) gibi bir devrim Azerbaycan'da yaşanmadığı için Türkçeye oranla daha fazla [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)-[Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) sözcük içermektedir. Türkiye Türkçesi ile olan yakınlığı kökensel açıdan etkinliği en fazla olan etken olsa da tarih çizelgesinde Fars ve Doğu dilleri ile olan teması hep yüksek düzeyde olmuştur. Ancak tüm bunlara rağmen halkın konuştuğu dil [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)dan [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'ne (klasik Türk-Osmanlı-Azerbaycan Türkleri yayılım alanı) kadar "anlaşılabilirlik" düzeyinde kalmıştır. Rus işgali ile sonuçlanan [19.yy](https://turkipedia.org/tr/wiki/19.yy) ile birlikte Rusça tüm [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da tanınırlık kazanmış ve bu durum Sovyet döneminde hızlanarak artmıştır. Günümüzde [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ikinci dil işlevi görmektedir (nispeten azalmış da olsa). Bununla birlikte [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ve [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) eğitim ve iletişimde ikinci ya da üçüncü dil olarak önemli rol oynamaktadır. Ülkede anadil olarak konuşulan çok sayıda diğer diller de vardır.[^202] [Avarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarca), [Buduhça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buduh%C3%A7a),[^203] [Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce), (2023 yılına kadar) [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice), [Cuhuri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cuhuri),[^204] [Hınalıkca](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1nal%C4%B1k_dili),[^205] [Krızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kr%C4%B1zca),[^206] [Lezgice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgice), [Rutulca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rutulca),[^207] [Talışça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9F%C3%A7a), [Tatça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tat%C3%A7a),[^208] [Tsahurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsahurca),[^209] ve [Udince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Udince)[^210] diğer etnik gruplar tarafından konuşulmaktadır. Azerbaycan'da dil toplulukların çoğu küçüktür ve konuşanların sayıları azalmaktadır ve bu yüzden bu dillerin çoğu soyu tükenme tehlikesi ile karşı karşıyadır.[^211] 2023 yılında neredeyse tüm Ermenilerin Dağlık Karabağ'dan göçüne kadar, Ermenice ise hemen hemen tamamıyla ayrılıkçı Dağlık Karabağ bölgesinde konuşulurdu. ### Din Nüfusun yaklaşık %97'si [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)dır.[^212] Müslümanların %85'i [Şii Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)lar ve %15'i [Sünni Müslümanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik)dan oluşur ve Azerbaycan Cumhuriyeti dünyanın en yüksek ikinci Şii nüfusu yüzdesine sahiptir.[^213] Diğer inançlar ülkenin çeşitli etnik grupları tarafından uygulanmaktadır.[^214] [Anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Anayasas%C4%B1)'nın 48. maddesi uyarınca, Azerbaycan [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) bir devlettir ve dini özgürlük sağlamaktadır. 2006-2008 [Gallup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gallup_%28%C5%9Firket%29) anketinde Azerbaycan'dan yanıt verenlerin sadece %21'i dinin günlük yaşamlarının önemli bir parçası olduğunu belirtmiştir. Bu Azerbaycan'ı dünyadaki en az dindar Müslüman çoğunluklu ülke yapar. Ülkenin dini azınlıklarından tahmini 280.000 Hristiyan (%3,1) çoğunlukla [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Ortodoks_Kilisesi) ve [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_Ortodoks_Kilisesi) [Ortodoks Kiliseleridir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi). Bir [Doğu Ortodoks Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) olan [Ermeni Apostolik Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Apostolik_Kilisesi), 2023 yılında neredeyse tüm Ermenilerin Dağlık Karabağ'dan göçüne kadar, neredeyse tüm Ermenilerin yaşadığı Dağlık Karabağ faaliyet göstermekteydi.[^215] 2003 yılında burada 250 [Roma Katoliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) vardı.[^216] 2002 itibarıyla diğer Hristiyan mezhepleri arasında [Lüteranlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BCtercilik), [Baptistler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baptistler) ve [Malakanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malakanlar) bulunmaktadır.[^217] Ayrıca küçük bir [Protestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) topluluğu da vardır.[^218][^219] Azerbaycan ayrıca 2000 yıllık bir geçmişe sahip eski bir Yahudi nüfusa sahiptir; Yahudi örgütleri Azerbaycan'da 12.000 Yahudi'nin kaldığını tahmin ediyor.[^220][^221][^222][^223] [Yehova'nın Şahitleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yehova%27n%C4%B1n_%C5%9Eahitleri) topluluklarının yanı sıra diğer dini toplulukların taraftarları da burada vardır.[^224] Ülkedeki bazı dini cemaatler gayri resmi olarak dini özgürlüklerden kısıtlanmıştır. [ABD Dışişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri%29) konuyla ilgili bir raporda, bazı Müslüman ve Hristiyan grupların katı üyelerinin tutuklandığından ve birçok katı dindar grubun Devlet Dini Organizasyonlarla Çalışma Komitesine kaydolmakta zorlandığı belirtiliyor.[^225] ### Eğitim [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler)in yüksek bir yüzdesi, özellikle bilimsel ve teknik konularda bir tür yükseköğrenim görmüştür. [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) döneminde [okuryazarlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okuryazarl%C4%B1k) ve ortalama eğitim seviyeleri, standart alfabedeki iki değişikliğe rağmen, 1920'lerde [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri)'nden [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri)'ne ve 1930'larda Latin alfabesi'nden [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)'e geçilmiştir. 1992 yılında ise Latin alfabesine geri dönüldü. Sovyet verilerine göre, erkek ve kadınların yüzde 100'ü 1970 yılında okuryazardı. [Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_Kalk%C4%B1nma_Program%C4%B1) Raporu 2009'a göre Azerbaycan'daki okuma yazma oranı %99,5'tir. Bu oranla, Azerbaycan, Türk ülkeleri arasında en çok okuryazarlık oranına sahip ülkedir.[^226] Bağımsızlıktan bu yana, [Azerbaycan Parlamentosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Meclis_%28Azerbaycan%29)'nun kendisini [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nden ayırmak için kabul ettiği ilk yasalardan biri, [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)'nin yerini almak için değiştirilmiş [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri)'ni benimsemek olmuştur. Bunun dışında Azerbaycan sistemi çok az yapısal değişikliğe uğramıştır. İlk değişiklikler arasında din eğitiminin yeniden kurulması (Sovyet döneminde yasaklandı) ve Azerbaycan dilinin kullanımını yeniden vurgulayan ve ideolojik içeriği ortadan kaldıran müfredat değişiklikleri yer almıştır. Eğitim kurumları: anaokul, ortaokul, lise ve meslek liseleri dahil olmak üzere binlerce okul içerir. 9. sınıfa kadar eğitim zorunludur.[^227] ![Dünya Okulu'nda bir sınıf](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Dunya1.jpg/1280px-Dunya1.jpg) *Dünya Okulu'nda bir sınıf (Buyerlerdeqalardim, CC-BY-SA-3.0)* Azerbaycan'da eğitimin tüm diğer [Türk devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_devletleri_listesi) ve topluluklarına göre çok ileri düzeyde olduğu görülür. 1991 istatistiksel verilere göre 4.775 okulda 1.503.000 öğrenci okumaktadır. Bugün okul sayısı 5.000'e, öğrenci sayısı 1.600.000'e ulaşmıştır. Azerbaycan'da 6.500 kültür tesisi, 4.605 kütüphane, 125 müze, 125 müzik okulu, 43 halk tiyatro salonu, 3.680 kültür evi bulunmaktadır. Bakü-Azerbaycan Devlet Üniversitesi ve bağlı enstitüleri bütün Uygulamalı [Matematik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik) ve [Ekonomik Sibernetik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomik_Sibernetik), [Kimya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimya), [Jeoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeoloji), [Biyoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Biyoloji), [Tarih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih), [Filoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filoloji), [İlahiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lahiyat), [Coğrafya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafya), [Gazetecilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazetecilik), [Hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk), [Mekanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekanik) ve [Matematik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik), [Fizik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fizik), [Sosyal Bilimler ve Psikoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyal_Bilimler_ve_Psikoloji), [Felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe), Kütüphane Çalışmaları, Uygulamalı Matematik Bilimsel Araştırma Enstitüsü, Doğu Çalışmaları kollarında eğitim-öğretim yapmaktadır.[^228] Özel ve devlet olmak üzere toplam 49 tane kanuni üniversite mevcuttur ve bu üniversiteler özellikle Türk ve birçok yabancı öğrenciye eğitim vermekte, eski doğu bloğu ülkeler arasında kaliteli eğitim veren ülkeler arasında sayılmaktadır.[^229] Azerbaycan'da 38 devlet ve 11 özel üniversite bulunmaktadır. Bakanlık tarafından yayınlanan raporlar, 2016 yılında 34.224 öğrencinin sınavdan geçtiğini ve bir üniversiteye yerleştiğini bildirdi. Üniversiteler ülkede 11.566 profesör ve 12.616 öğretim üyesi istihdam etmektedir. [Azerbaycan kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) her zaman seküler öğrenmeye büyük saygı duyduğundan, ülke geleneksel olarak eski [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) Müslüman halkları için bir eğitim merkezi olmuştur. Bu nedenle ve petrol endüstrisinin Azerbaycan ekonomisindeki rolü nedeniyle, Azerbaycanlıların nispeten yüksek bir yüzdesi, özellikle bilimsel ve teknik konularda bir tür yükseköğrenim görmüştür. Birçok meslek enstitüsü, petrol endüstrisi ve diğer birincil endüstriler için teknisyen yetiştirmektedir. ## Kültür [Azerbaycan kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) birçok etkinin sonucu olarak gelişmiştir. Günümüzde, küreselleşmiş tüketim kültürü de dahil olmak üzere [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1) etkilerine rağmen ulusal gelenekler ülkede iyi korunmaktadır. Azerbaycan kültürünün ana unsurlarından bazıları şunlardır: [müzik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_m%C3%BCzi%C4%9Fi), [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_edebiyat%C4%B1), [halk oyunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeri_halk_oyunlar%C4%B1) ve [sanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC), [mutfak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_mutfa%C4%9F%C4%B1), [mimari](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_mimarisi), [sinematografi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_sinemas%C4%B1) ve [Nevruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevruz). Aile tatili olan Nevruz, eski İran Zerdüştlük dininde Yeni Yıl geleneksel kutlamalarından türemiştir.[^230] Azerbaycan nüfusu, yukarıda belirtildiği gibi, Azerbaycanlıların yanı sıra ülkenin çeşitli bölgelerinde sıkıca yaşayan diğer milletlerden veya etnik gruplardan oluşmaktadır. Azerbaycan'ın ulusal ve geleneksel kıyafetleri [Çuha](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uha) ve [Papak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papak)'dır. Ayrıca, ülkede devlet bütçesinden finanse edilen [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a), [Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce), [Kürtçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrt%C3%A7e), [Lezgice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgice) ve [Talışça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9F%C3%A7a) radyo yayınları var. [Balaken](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balaken_%28rayon%29) ve [Haçmaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C3%A7maz_%28rayon%29)'daki bazı yerel radyo istasyonları [Avar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarca) ve [Tat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tat%C3%A7a) dillerinde de yayın düzenlemektedir. Bakü'de [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a), [Kürtçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrt%C3%A7e), [Lezgice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgice) ve [Talışça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C4%B1%C5%9F%C3%A7a) gazeteler yayınlanmaktadır. Ayrıca, Yahudi toplumu haftalık "Sokhnut" Aziz gazetesini yayınlıyor. ### Müzik ve halk dansları ![Üzeyir Hacıbeyov, 20. yüzyılın başlarında geleneksel Azerbaycan müziğini Batı tarzıyla birleştirmiştir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/%C3%9Czeyir_Hac%C4%B1b%C9%99yov6.gif) *Üzeyir Hacıbeyov, 20. yüzyılın başlarında geleneksel Azerbaycan müziğini Batı tarzıyla birleştirmiştir. (public-domain)* Yaklaşık bin yıllık geçmişi olan Azerbaycan müziği ritmik ve farklı melodiler üretmiş, müziğinin konularını [Azeri halkın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler)ın yaşantıları ve karşılaştıkları sosyal olaylarından konu almıştır. Azeri dili çoğunlukla Türkçe, Arapça ve Farsça kökenli sözlerden etkilendiğinden yapılan geleneksel Azeri müziklerde de [Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya), [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ağırlıklı etkiler göze çarpmaktadır. ![Azerbaycan Muğamı, UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Mirasının Başyapıtı olan Nizâmî-i Gencevî'nin Hüsrev ü Şirin traji-romantizminin 16. yüzyıl minyatürü](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Nizami_Ganjavi%2C_Khamsa%2C_Khosrow_and_Shirin%2C_70tn_of_the_XVI_century%2C_SPL%2C_Dorn_341._f._70_b._%28cropped%2C_musicians_detail%29.jpg/1280px-Nizami_Ganjavi%2C_Khamsa%2C_Khosrow_and_Shirin%2C_70tn_of_the_XVI_century%2C_SPL%2C_Dorn_341._f._70_b._%28cropped%2C_musicians_detail%29.jpg) *Azerbaycan Muğamı, UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Mirasının Başyapıtı olan Nizâmî-i Gencevî'nin Hüsrev ü Şirin traji-romantizminin 16. yüzyıl minyatürü (Urek Meniashvili, public-domain)* Geleneksel Azeri müziklerinde çalgı olarak [tar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar_%28%C3%A7alg%C4%B1%29), [kemençe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemen%C3%A7e), [ut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ut), [bağlama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Flama), [balaban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balaban_%28%C3%A7alg%C4%B1%29), [zurna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zurna), [kaval](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaval), [nağara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Na%C4%9Fara), [garmon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garmon), [tütek](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCtek), [tef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tef) ve [davul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Davul) kullanılmaktadır. Ayrıca davul, garmon (küçük akordeon), tutek (düdük flüt), daf (davullar) ve nagara çalgılarıda melodilerde sıkça kullanılabilen enstrümanlardandır.[^231] ![Muğam sanatçıları: 1916'da topluluğu ile Hanende Seyid Şuşinski (soldan ikinci)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Seyid_Shushinski_ansambl.jpg/1280px-Seyid_Shushinski_ansambl.jpg) *Muğam sanatçıları: 1916'da topluluğu ile Hanende Seyid Şuşinski (soldan ikinci) (public-domain)* [Muğam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C4%9Fam), [Meyhana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meyhana) ve [Âşık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_%C3%A2%C5%9F%C4%B1klar%C4%B1) sanatı Azerbaycan'ın birçok müzik geleneği arasındadır. Muğam genellikle şiir ve enstrümantal araları olan bir süittir. Muğam okurken, şarkıcılar duygularını şarkı ve müziğe dönüştürmek zorundadır. [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ülkelerinin muğam geleneklerinin aksine, Azerbaycan muğamı daha serbest biçimli ve daha az katıdır; genellikle doğaçlama [caz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caz) alanı ile karşılaştırılır. [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO), Azerbaycan muğam geleneğini 7 Kasım 2003 tarihinde Sözlü ve Somut Olmayan İnsanlık Mirasının Başyapıtı ilan etti. [Meyhana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meyhana), genellikle belirli bir konuda doğaçlama yapan birkaç kişi tarafından gerçekleştirilen bir tür geleneksel Azerbaycan halkının eşliksiz şarkısıdır.[^232] Âşık, şiir, hikâye anlatımı, dans, vokal ve enstrümantal müziği Azerbaycan kültürünün bir sembolü olarak duran geleneksel bir performans sanatında birleştirir. [Saz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Flama) Azerbaycan müziğinin ayrılmaz bir parçasıdır.[^233] Bu geleneğin kökeni eski [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)nın [Şamanistik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamanizm) inançlarından kaynaklanmaktadır. Âşıkların şarkıları ortak üslerde yarı doğaçlamadır. Azerbaycan Âşık sanatı 30 Eylül 2009 tarihinde UNESCO tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras listesine dahil edilmiştir.[^234] 1960'lı yılların ortalarından bu yana, [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Klasik_m%C3%BCzik)'dan etkilenen Azerbaycan [pop müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pop_m%C3%BCzik), çeşitli şekillerde, Azerbaycan'da popülerlik kazanırken, [rock](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rock_m%C3%BCzik) ve [hip hop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hip_hop_m%C3%BCzik) gibi türler yaygın olarak üretildi ve popülerlik kazandı. Azerbaycan pop ve Azerbaycan halk müziği [Alim Kasımov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alim_Kas%C4%B1mov), [Reşid Behbudov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C5%9Fid_Behbudov), [Vakıf Mustafazade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f_Mustafazade), [Müslüm Magomayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCm_Magomayev), [Şövket Alekberova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_Alekberova) gibi sanatçıların uluslararası popülaritesi ile ortaya çıktı.[^235] Azerbaycan, [Eurovision Şarkı Yarışması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)'na hevesli bir katılımcıdır. Azerbaycan [2008 Eurovision Şarkı Yarışması](https://turkipedia.org/tr/wiki/2008_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)'nda ilk övgüye değer yer tutmuştur.[^236] Ülke, [2009](https://turkipedia.org/tr/wiki/2009_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1) yılında üçüncü, [ertesi yıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/2010_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1) beşinci oldu. [Eldar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eldar_Kas%C4%B1mov) ve [Nigar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nigar_Cemal), Azerbaycan'ın [2012](https://turkipedia.org/tr/wiki/2012_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)'de [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'de yarışmaya ev sahipliği yapma hakkı veren "[Running Scared](https://turkipedia.org/tr/wiki/Running_Scared)" şarkısıyla [2011 Eurovision Şarkı Yarışması](https://turkipedia.org/tr/wiki/2011_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)'nda birincilik kazandı.[^237][^238] Düzinelerce [Azerbaycan halk dansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeri_halk_oyunlar%C4%B1) vardır. Genelde resmî kutlamalarda sergilenirler ve dansçılar [çuha](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uha) gibi iyi korunmuş ulusal kıyafetler giyerler. Çoğu dansın çok hızlı bir ritmi vardır. Ulusal dans, Azerbaycan ulusunun özelliklerini göstermektedir. ### Edebiyat Bugünkü Azerbaycan topraklarında doğan şair ve filozof [Nizami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niz%C3%A2m%C3%AE-i_Gencev%C3%AE) (Gencevî) Orta Çağ yazarları arasında yer alır. Eserleri arasında "Hemşah", "Esrar Hazinesi" "Hüsrev ve Şirin", "Leyla ile Mecnun" yer alır. Azerbaycan'ın erken dönem edebî figürleri arasında yer alan diğer isim de İzzeddin Hasanoğlu'dur. Türkçe ve Farsça gazeller yazmıştır.[^239] Farsça gazellerinde takma isim kullanırken Türkçe gazellerde kendi adını kullanır.[^240] Klasik edebiyat ise 14. yüzyılda [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz) ve Şirvan'a ait farklı lehçelerde şekillendi. [Kadı Buhaneddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1_Burh%C3%A2neddin), Hakiki ve [Habibi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habibi) bu dönemin şairleri arasındadır.[^241] 14. yüzyılın sonunda ise [Nesimi’](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nes%C3%AEm%C3%AE)nin edebi çalışmaları öne çıkar. 15. yyın başında da etkin olan şair Türk edebiyat tarihinin en önemli [divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1) şairleri arasında yer alır. Aynı zamanda Farşca ve Arapça şiirleri de vardır.[^242] Divan edebiyatı ve gazel türünün gelişimine katkı sağlayan 2 önemli isim de [Fuzuli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuz%C3%BBl%C3%AE) ve [Hatayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'dir. Hayati Şah İsmail'in mahlasıdır. 16. yüzyılda, Dede Korkut hikâyeleri kopyalanmıştır. Bu hikâyeler Oğuz göçebe geleneğine ait sözlü hikâyelerdir ve 12 öyküden oluşurlar.[^243] 16. yüzyıl şairi Fuzuli, de bu süreçte Arapça Farça ve Azerice felsefi ve lirik gazeller yazmıştır. Aynı yüzyılda, Azerbaycan edebiyatında ozan geleneği de gelişmiştir. [Koşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C5%9Fma_%28edebiyat%29) adıyla billinen spesifik bir tarz da bu dönemde edebiyata girmiş ve Şah İsmail ile oğlu [Şah Tahmasb](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Tahmasb) tarafından geliştirilmiştir.[^244] Azerbaycan modern edebiyatı ise Şirvani lehçesine dayanır. Azerice ilk gazete [*Ekinci*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekinci_%28gazete%29) 1875'te yayımlanmıştır. ### Heykel 1940'lı ve 50'li yıllarda Azerbaycan'da heykellerin yaygınlığı artmıştır. Önemli eserler arasında [Mirza Fetali Ahundov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirza_Fetali_Ahundov) ([Pinhos Sabsay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinhos_Sabsay), 1930), Nizami Genceviye ([Fuad Abdurrahmanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuad_Abdurrahmanov), 1949), Hükûmet Evi'nin karşısında [Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin)'e ([Celal Karyağdı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celal_Karya%C4%9Fd%C4%B1), 1954), [Hurşidbanu Netəvana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C5%9Fidbanu_Net%C9%99vana) ([Ömer Eldarov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_Eldarov), 1960), [Üzeyir Hacıbeyova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Czeyir_Hac%C4%B1beyova) ([Tokay Memmedov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tokay_Memmedov), 1960), [Mikail Müşfik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mikail_M%C3%BC%C5%9Ffik) ([Münevver Rızayeva](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCnevver_R%C4%B1zayeva), 1968), [Kara Karayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Karayev) ([Fazıl Necefov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Faz%C4%B1l_Necefov), 1968) gösterilebilir. ### Sinematografi Şimdiye kadar Azerbaycan'da 3000'den fazla film çekilmiştir. Bunlardan 300 kadarı uzun metraj sinema filmi, 100'den fazlası kısa metraj sinema filmi, 20'den fazlası uzun metraj televizyon sinema filmi, 30'dan çoğu kısa metraj televizyon sinema filmi, 20 kadarı dizi, 10 kadarı uzun metraj müzikal, 100'den fazlası televizyon tiyatro oyunu, 50 kadarı televizyon sinema-tiyatro oyunu, 100 kadarı çizgi film, 20 kadarı televizyon çizgi film, 50 kadarı uzun metraj belgesel, 1100'den çoğu kısa metraj belgesel, 20 kadarı uzun metraj televizyon belgeseli, 600'den fazlası ise kısa metraj televizyon belgeselidir. ### Spor Serbest güreş Azerbaycan'ın millî sporudur. Azerbaycan bu dalda toplam 14 madalya kazanmıştır. Günümüzde Azerbaycan'daki en yaygın sporlar satranç ve futboldur. [Azerbaycan millî futbol takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_mill%C3%AE_futbol_tak%C4%B1m%C4%B1) uluslararası arenada düşük bir performans sergilemektedir. Bunun başlıca nedenlerinden birisi Azerbaycan merkezli futbol kulüplerinde oynayan yabancı uyruklu futbolcular olarak görülmektedir. 2009 yılının şubat ayında açılan [Azerbaycan Futbol Akademisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Futbol_Akademisi)'nin gençlerin futbola olan ilgisinin artmasında büyük bir adım atılmasının sağlayacağı düşünülmektedir. Azerbaycan merkezli en başarılı futbol kulüpleri [Neftçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neft%C3%A7i_PFK), [Bakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1_FK), [İnter Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamah%C4%B1_FK), [Karabağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaba%C4%9F_FK) ve [Hazar Lankaran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Lenkeran_FK) takımlarıdır. [Neftçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neft%C3%A7i_PFK) 2012 yılında play-off maçlarında Güney Kıbrıs Rum Kesimi'nin [APOEL](https://turkipedia.org/tr/wiki/APOEL_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) takımını eleyerek [2012-13 UEFA Avrupa Ligi](https://turkipedia.org/tr/wiki/2012-13_UEFA_Avrupa_Ligi) gruplarına kalarak Azerbaycan futbolunda bir ilki gerçekleştirmiştir. Ülke [2012 FIFA 17 Yaş Altı Kadınlar Dünya Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2012_FIFA_17_Ya%C5%9F_Alt%C4%B1_Kad%C4%B1nlar_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1)'nın düzenlemiştir. [Futsal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Futsal) da Azerbaycan'da popüler olan sporlardan birisidir. [Azerbaycan millî futsal takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_mill%C3%AE_futsal_tak%C4%B1m%C4%B1) 2010 yılında Macaristan'da düzenlenen [UEFA Futsal Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Futsal_%C5%9Eampiyonas%C4%B1)nda dördüncü olmuştur. Azerbaycan takımı Araz Nahçıvan [UEFA Futsal Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/UEFA_Futsal_%C5%9Eampiyonlar_Ligi)nın 2009-10 ve 2013-14 sezonlarında bronz madalya kazanmıştır. Tavlanın Azerbaycan kültüründe önemli bir yeri bulunmaktadır. Tavla, Azeriler arasında çok popüler bir oyundur. Bu oyunun Azerbaycan'da birçok farklı oynanış tarzı vardır. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) döneminde olduğu gibi satranç Azerbaycan'da hâlen yaygındır. [Teymur Recebov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teymur_Recebov), [Şehriyar Memmedyarov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehriyar_Memmedyarov), [Vladimir Makogonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Makogonov), [Vügar Haşimov](https://turkipedia.org/tr/wiki/V%C3%BCgar_Ha%C5%9Fimov), [Zeyneb Mehmedyarova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeyneb_Mehmedyarova) ve [Garri Kasparov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garri_Kasparov) ülkede yetişen dünya çapında tanınmış satranç oyuncularıdır. Azerbaycan birçok uluslararası satranç turnuvasına ev sahipliği yapmış ve 2013 tarihli Avrupa Takım Satrancı Şampiyonası'nda ipi göğüslemiştir. Dünya çapında üne sahip olan diğer Azeri atletler şunlardır: güreşte [Namık Abdullayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nam%C4%B1k_Abdullayev), [Tuğrul Askerov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Frul_Askerov), [Ruşen Bayramov](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6v%C5%9Fen_Bayramov), [Şerif Şerifov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerif_%C5%9Eerifov), [Mariya Standik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mariya_Standik), [Ferid Mansurov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferid_Mansurov), atletizmde [Hayle İbrahimov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayle_%C4%B0brahimov), judoda [Elnur Memmedli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elnur_Memmedli), [Mevlüd Miraliyev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevl%C3%BCd_Miraliyev), karatede [Rafael Ağayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rafael_A%C4%9Fayev), voleybolda [Valeriya Korotenko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Valeriya_Korotenko), [Natalya Mammadova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Natalya_Memmedova), halterde [Nizami Paşayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizami_Pa%C5%9Fayev), [Intigam Zairov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Intigam_Zairov), [Serdar Hasanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serdar_Hasanov) ve K-1 dövüşçüsü [Zabit Samedov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zabit_Samedov). ## Ayrıca bakınız - [Azerbaycan'da güreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan%27da_g%C3%BCre%C5%9F) - [Azerbaycan'da vahşi yaşam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan%27da_vah%C5%9Fi_ya%C5%9Fam) - [Azerbaycan'da tıp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan%27da_t%C4%B1p) ## Dış bağlantılar **Genel bilgiler** - [Azerbaycan Uluslararası](http://AZER.com) - [Azerbaijan.az](http://www.azerbaijan.az) - [BBC](https://turkipedia.org/tr/wiki/BBC)'de [Ülke profili](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1235976.stm) - [OpenStreetMap](https://turkipedia.org/tr/wiki/OpenStreetMap)'te [Azerbaycan](http://www.openstreetmap.org/browse/relation/364110) ile ilgili coğrafi veriler **Hükûmet kaynakları** - [Azerbaycan cumhurbaşkanı sitesi](http://www.president.az/) - [Azerbaycan Devlet İstatistik Komitesi](http://www.stat.gov.az/) - [Azerbaycan Birleşmiş Milletler Ofisi](http://www.un-az.org) **Haber kaynakları** - [Azerbaijan Today](http://today.az/) - [Azerbaycan Haber Ajansı](https://web.archive.org/web/20130125221510/http://az.apa.az/) - [Trend Haber Ajansı](https://web.archive.org/web/20130430022312/http://az.trend.az/) - [News.Az](http://www.news.az/) **Turizm** - [Azerbaycan Turim Portali](https://web.archive.org/web/20021126103312/http://azerbaijan.tourism.az/) [^1]: E. Cornell, Svante. The Politicization of Islam in Azerbaijan. Silk Road Paper, 2006, s. 124, 222, 229, 269-270. [^2]: Swietochowski, Tadeusz, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920, İstanbul, Bağlam, 1988. s.239-240 [^3]: Pipes, Richard. The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923. Harvard University Press, 1997, s. 218-220, 229. [^4]: Pipes, Richard. The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923. Harvard University Press, 1997, s. 218-220, 229. [^5]: Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года. United Nations. [^6]: Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года. United Nations. [^7]: Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года. United Nations. [^8]: Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года. United Nations. [^9]: Azerbaycan ve Ermenistan arasında tarihi anlaşma. 8 Ağustos 2025. [^10]: Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations:. British Foreign & Commonwealth Office. [^11]: Europa Publications Limited. Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. Routledge, 1998, s. 154. [^12]: Elections & Appointments – Human Rights Council. United Nations. [^13]: Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations:. British Foreign & Commonwealth Office. [^14]: The non-aligned engagement. [^15]: Cornell, Svante E.. Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe, 2010, s. 165, 284. [^16]: Human Development Index and its components. United Nations Development Programme. [^17]: Interactive Infographic of the World’s Best Countries. 15 Ağustos 2010. [^18]: Literacy rate among schoolchildren in Azerbaijan is 100% – UN report. 28 Ekim 2011. [^19]: Employment statistics in Azerbaijan. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. [^20]: Seventh United Nations survey of crime trends and operations of criminal justice systems, covering the period 1998 – 2000. United Nations Office on drugs and crime division for policy analysis and public affairs, s. 13-15. [^21]: Homicide statistics, Trends (2003–2008). [^22]: Charbonneau, Louis. Azerbaijan wins U.N. council seat, Slovenia withdraws. Reuters, 24 Ekim 2011. [^23]: PAÜ Farsça Sözlük. [^24]: Chaumont, M. L.. Encyclopaedia Iranica. Routledge & Kegan Paul, 1987. [^25]: Swietochowski, Tadeusz. Historical Dictionary of Azerbaijan. The Scarecrow Press, 1999. [^26]: Minahan, James. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Greenwood Publishing Group, 1998, s. 20. [^27]: Chamoux, François. Hellenistic Civilization. John Wiley and Sons, 2003, s. 26. [^28]: Bosworth A.B., Baynham E.J.. Alexander the Great in Fact and Fiction. Oxford University Press, 2002, s. 92. [^29]: Houtsma, M. Th. First Encyclopaedia of Islam 1913–1936. BRILL, 1993. [^30]: Schippmann, Klaus. Azerbaijan: Pre-Islamic History. Encyclopedia Iranica, 1989, s. 221-224. [^31]: Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Kuruluşu , Dilara Mehmetoğlu. [^32]: National report on institutional landscape and research policy Social Sciences and Humanities in Azerbaijan. Azerbaijan National Academy of Sciences. [^33]: Swietochowski, Tadeusz. Historical Dictionary of Azerbaijan. The Scarecrow Press, 1999. [^34]: Chaumont, M. L.. Encyclopaedia Iranica. 1984. [^35]: The Cambridge history of Iran.. University Press, 1968-1991. [^36]: AZERBAIJAN. [^37]: Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies : held in Cambridge, 11th to 15th, 1995. Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998-1999. [^38]: Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies : held in Cambridge, 11th to 15th, 1995. Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998-1999. [^39]: Roy, Olivier, 1949-. The new Central Asia : the creation of nations. I.B. Tauris, 2007. [^40]: M. Behramnejad, «Karakoyunlular, Akkoyunlular: İran ve Anadoluda Türkmen Hanedanları», s. 14: Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenlerinin bölgedeki hakimiyetleri sonucunda birçok Türkmen aşiret bölgeye yerleşmiş, bunların bakiyeleri tarafından İran'da Safevî Devleti teşkil edilmiştir. Bugün Doğu Anadolu'nun bir kısmında başta Iğdır, Kars, İran ve Azerbaycan'da kullanılan Azerice denilen doğu Oğuz veya Türkmen lehçesi bunlardan bize kalan önemli miraslardır. [^41]: M. Faruk Sümer, «Kara Koyunlular», s. VIII: Karakoyunlular Anadolu'dan İran'a vuku bulan bu siyasi göç hareketlerinin müsebbibi oldukları gibi, aynı zamanda İran'da yeniden Türkmen hâkimiyetinin başlamasının ve bununla alâkah olarak da Azerbaycan'ın kat'i bir surette Türkleşmesini temin edecek yeni bir iskan hareketinin ilk âmili de olmuşlardır. Bu sözlerden de anlaşlıacağı üzere, onların konuştukları Türkçe, tabil bugün Azeri lehçesi denilen doğ Oguz veya Türkmen lehçesi idi. Karakoyunlu hükümdarlarından Cihan Şah'ın Azeri edebiyatının mümessillerinden biri oldugu bugün kat'i olarak anlaşılmıştır. [^42]: Nesib Nesibli, "Osmanlı-Safevî Savaşları, Mezhep Öeseşes ve Azerbaucan", Türkler, C. 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-39-0, s.895. [^43]: Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. s. 66. . "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language." [^44]: «Mission to the Lord Sophy of Persia, (1539- 1542) / Michele Membré ; translated with introduction and notes by A.H. Morton», ss 10-11 [^45]: David Blow. Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. — С. 165. The primary court language remained Turkish. But it was not the Turkish of Istambul. It was a Turkish dialect, the dialect of the Qizilbash Turkomans, which is still spoken today in the province of Azerbaijan, in north-western Iran. [^46]: Willem Floor, Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran. Оригинальный текст (англ.) During the Safavid period Azerbaijani Turkish, or, as it was also referred to at that time, Qizilbash Turkish, occupied an important place in society, and it was spoken both at court and by the common people... Throughout the Safavid period there were two constants to Azerbaijani Turkish as a spoken language in Iran. First, it was and remained the official language of the royal court during the entire Safavid period. Second, the language remained the spoken language of the Turkic Qizilbash tribes and was also spoken in the army. [^47]: Roger Savory (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. s. 213. . qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times [^48]: The Caspian : politics, energy and security. RoutledgeCurzon, 2004. [^49]: Avery, Peter; Hambly, Gavin (1991). The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press. p. 126. Agha Muhammad Khan could now turn to the restoration of the outlying provinces of the Safavid kingdom. Returning to Tehran in the spring of 1795, he assembled a force of some 60,000 cavalries and infantry and in Shawwal Dhul-Qa'da/May, set off for Azarbaijan, intending to conquer the country between the rivers Aras and Kura, formerly under Safavid control. This region comprised a number of khanates of which the most important was Qarabagh, with its capital at Shusha; Ganja, with its capital of the same name; Shirvan across the Kura, with its capital at Shamakhi; and to the north-west, on both banks of the Kura, Christian Georgia (Gurjistan), with its capital at Tiflis. [^50]: Batalden, Stephen K.. The newly independent states of Eurasia : handbook of former Soviet republics. Oryx, 1997. [^51]: Swietochowski, Tadeusz, 1934-2017. Russia and Azerbaijan : a borderland in transition. Columbia University Press, 1995. [^52]: Walker, Christopher J., 1942-2017.. Armenia : the survival of a nation. Croom Helm, 1980. [^53]: Saparov, Arsene. From conflict to autonomy in the Caucasus : the Soviet Union and the making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh. [^54]: Foster-Simons, Frances. Encyclopedia of Soviet Law. 1986, s. 587. [^55]: King, Charles, 1967-. The ghost of freedom : a history of the Caucasus. Oxford University Press, 2008. [^56]: The heritage of Armenian literature. Wayne State University Press. [^57]: Encyclopedia of the Ottoman Empire. Facts On File, 2009. [^58]: CAUCASUS AND IRAN. [^59]: Goldstein, Erik.. Wars and peace treaties, 1816-1991. HarperCollins Academic, 1992. [^60]: Russia at war : from the Mongol conquest to Afghanistan, Chechnya, and beyond. [^61]: Russia at war : from the Mongol conquest to Afghanistan, Chechnya, and beyond. [^62]: Cronin, Stephanie.. Iranian-Russian Encounters : Empires and Revolutions since 1800.. Taylor and Francis, 2012. [^63]: Russia at war : from the Mongol conquest to Afghanistan, Chechnya, and beyond. [^64]: Mikaberidze, Alexander. Historical dictionary of Georgia. [^65]: Atabaki, Touraj.. Azerbaijan : ethnicity and the struggle for power in Iran. I.B. Tauris Publishers, 2000. [^66]: Rezvani, Babak, 1973-. Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan. Vossiuspers UvA, 2014. [^67]: The Struggle for Transcaucasia (1917–1921). By Firuz Kazemzadeh. With an Introduction by Michael Karpovich, Professor of History, Harvard University. (New York: Philosophical Library. 1951. Pp. xiii, 356. $5.75.). Nisan 1953. [^68]: Schulze, Reinhard.. A modern history of the Islamic world. I.B. Tauris. [^69]: Kazemzadeh, Firuz.. The struggle for Transcaucasia, 1917-1921. Hyperion Press, 1981. [^70]: Kazemzadeh, Firuz.. The struggle for Transcaucasia, 1917-1921. Hyperion Press, 1981. [^71]: Swietochowski, Tadeusz, 1934-2017. Russia and Azerbaijan : a borderland in transition. Columbia University Press, 1995. [^72]: Zonn, I. S.. The Caspian sea encyclopedia. Springer, 2010. [^73]: Lane, David. SOVIET SOCIETY UNDER PERESTROIKA. Taylor & Francis, 1990. [^74]: Lane, David: Soviet Society Under Prestroyka. Routledge, 1991, s. 13. [^75]: Lane, David. SOVIET SOCIETY UNDER PERESTROIKA. Taylor & Francis, 1990. [^76]: Gunes, Hakan. Sovyet Sonrası Orta Asya’da Kalkınma Modelleri: Yapısal Dönüşümün Karşılaştırmalı Analizi. [^77]: Human Rights Watch. "Playing the "Communal Card": Communal Violence and Human Rights". "İnsan Hakları İzleme Örgütü". [^78]: Millî Məclisin tarixi. Azərbaycan SSR Ali Soveti (1920–1991-ci illər). [^79]: The Caucacus: An İntroduction. Routledge, 2009, s. 64. [^80]: Millî Məclisin tarixi. Azərbaycan SSR Ali Soveti (1920–1991-ci illər). [^81]: Azerbaijan. CIA, 2009. [^82]: Thomas De Waal. Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, ss. 286. ISBN 978-0-8147-1945-9. [^83]: A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh. 29 Kasım 2003. [^84]: General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces. United Nations General Assembly, 14 Mart 2008. [^85]: Azerbaijan Soviet Socialist Republic. [^86]: Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life. 30 Ağustos 2003. [^87]: Massacre by Armenians Being Reported - New York Times. 3 Mart 1992. [^88]: Chronology 1919 - 2005 : BBC timeline : Afghanistan-a chronology of key events / British Broadcasting Cooperation (BBC).. University of Arizona Libraries, 2005. [^89]: Lease, Benjamin. Neal, John (25 August 1793–20 June 1876), author and women's rights activist. Oxford University Press, Şubat 2000. [^90]: Iraqi Coup Attempt. Ağustos 1973, s. 15. [^91]: Joselit, David. An Allegory of Criticism. Ocak 2003, s. 3-14. [^92]: Schrum, Ethan. Kerr, Clark (17 May 1911–01 December 2003). Oxford University Press, Ekim 2015. [^93]: Tragedy Massacre in Khojaly - TIME. [^94]: Coene, Frederik.. The Caucasus : an introduction. Routledge, 2010. [^95]: Geographical data. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. [^96]: Geographical data. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. [^97]: Azerbaijan: Biodiversity. Central Asia and Caucasus Institute. [^98]: Azerbaijan's mud volcanoes on Seven Wonders of Nature shortlist. News.Az. [^99]: Azerbaijan: Biodiversity. Central Asia and Caucasus Institute. [^100]: Azerbaijan: Biodiversity. Central Asia and Caucasus Institute. [^101]: Ecological problems in Azerbaijan. Enrin.grida.no. [^102]: Azerbaycan iklimi. [^103]: Azerbaijan: Biodiversity. Central Asia and Caucasus Institute. [^104]: Azerbaijan: Biodiversity. Central Asia and Caucasus Institute. [^105]: The Karabakh Horse. Karabakh Foundation. [^106]: Azerbaijan – Flora. [^107]: Political System - Azerbaijan. Azerbaijan.az. [^108]: GENERAL INFORMATION ON THE POLITICAL SYSTEM OF AR. Supremecourt.gov.az. [^109]: Political System in Azerbaijan. www.azconsulatela.org. [^110]: Azerbaijan ruling party wins elections. www.aljazeera.com. [^111]: Breaking News, World News and Video from Al Jazeera. www.aljazeera.com. [^112]: Azerbaijan - Politics. www.globalsecurity.org. [^113]: Efficiency of justice – CEPEJ – European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ) – Report requested by the Ministry of Justice of Azerbaijan – Assessment of policy and procedures for the selection of judges in Azerbaijan – prepared by Mr Audun Hognes BERG, Head of International Secretariat, Norwegian Courts Administration, CEPEJ Bureau member and Ms Ivana GORANIĆ, Director of the Judicial Academy, Republic of Croatia, Representative of the Lisbon Network to the CEPEJ. rm.coe.int. [^114]: Konstitusiyaya dəyişiklik edilir, prezidentlik üçün yaş limiti ləğv olunur. Azadlıq Radiosu. [^115]: Azerbaijani President Unveils Proposed Constitutional Amendments. RadioFreeEurope/RadioLiberty. [^116]: Avenue, Human Rights Watch. World Report 2019: Rights Trends in Azerbaijan. Human Rights Watch, 18 Aralık 2018. [^117]: What You Need to Know About Politics in Azerbaijan. www.worldnomads.com. [^118]: Kazımov, Seymur. Bakı şəhər Bələdiyyəsi nə üçün yaradılmır?. BBC News Azərbaycanca, 25 Ekim 2016. [^119]: Council of Europe European Commission for the efficiency of justice (CEPEJ). European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). [^120]: Informations about Azerbaijan Republic Politics. European Forum. [^121]: Board, Editorial. No, this is the truth about Azerbaijan’s repression. Washington Post, 25 Eylül 2015. [^122]: Release of Activists, Journalists, and Political Party Members in Azerbaijan. U.S. Department of State. [^123]: Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi – SƏNƏDLƏR » Sərəncamlar Məhkum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. president.az. [^124]: Azerbaijan. Freedom House. [^125]: DISGRACED: Azerbaijan and the End of Election Monitoring As We Know It. ESIWEB. [^126]: [Opinion] Europe's caviar diplomacy with Azerbaijan must end. EUobserver. [^127]: Baku Smooths Over Its Rights Record With A Thick Layer Of Caviar. RadioFreeEurope/RadioLiberty. [^128]: Board, Editorial. Jailed without trial in Azerbaijan. Washington Post, 1 Mart 2015. [^129]: AN EXPLORATION INTO AZERBAIJAN'S SOPHISTICATED SYSTEM OF PROJECTING ITS INTERNATIONAL INFLUENCE, BUYING WESTERN POLITICIANS AND CAPTURING INTERGOVERNMENTAL ORGANISATIONS. Civic Solidarity. [^130]: Azerbaijan – Foreign Relations. Country Studies. [^131]: Bilateral relations. Ministry of Foreign Affairs. [^132]: Azerbaijan – Foreign Relations. Country Studies. [^133]: Lenk, Arthur. 15th Anniversary of Israel-Azebraijan Diplomatic Relations. Ministry of Foreign Affairs of Israel, 7 Mart 2007. [^134]: Kardas, Saban. Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan. Eurasia Daily Monitor Volume. [^135]: Katik, Mevlut. Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position. EurasiaNet. [^136]: 2 devlet tek millet tek yürek. 26 Ekim 2011. [^137]: National Security Concept of the Republic of Azerbaijan. United Nations, 23 Mayıs 2007. [^138]: National Security Concept of the Republic of Azerbaijan. United Nations, 23 Mayıs 2007. [^139]: Armenia opposes Turkish-Azeri railway. ISN Zurich. [^140]: National Security Concept of the Republic of Azerbaijan. United Nations, 23 Mayıs 2007. [^141]: Middle East :: Azerbaijan — The World Factbook - Central Intelligence Agency. www.cia.gov. [^142]: The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi. [^143]: Samadov, Anar. Əhaliyə görə inzibati vahidlər. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. [^144]: Azerbaijan: Short History of Statehood. [^145]: Creation of National Army in 1918. [^146]: Law of the Republic of Azerbaijan on Armed Forces. [^147]: Azerbaijan's Army Day (26 June). [^148]: Azerbaijan: Is War Over Nagornyy Karabakh a Realistic Option? Advanced Research and Assessment Group. Caucasus Series 08/17. – Defense Academy of the United Kingdom, 2008, s. 12. [^149]: Выступление Президента Азербайджанской Республики, Верховного Главнокомандующего Гейдара Алиева на церемонии, посвященной 5-й годовщине образования Национальной гвардии – Штаб Национальной гвардии Азербайджана. Heydar Aliyev Heritage Research Center, 25 Aralık 1996. [^150]: Abbasov, Shahin. Azerbaijan: Baku Can Leapfrog over Ukraine, Georgia for NATO Membership. EurasiaNet. [^151]: Владимир Мухин. Карабахский детонатор на взводе – В Баку и Ереване все четче звучит воинственная риторика. Nezavisimaya Gazeta, 24 Ocak 2011. [^152]: Azerbaijan to start manufacturing arms, military hardware in 2008. BBC Monitoring Service. [^153]: Azerbaijan to produce tanks, aviation bombs and pilotless vehicles in 2009. panarmenian. [^154]: Uzeir Jafarov: "Azerbaijan will be unable to produce competitive military technique in the next five years". Today.Az. [^155]: President Ilham Aliyev attends the openings of several defense-related facilities. Today.Az. [^156]: General informations on banking. Azerbaijan.az. [^157]: Azerbaijan's Q1 inflation rate 16.6%, National Bank Chief says. Today.Az. [^158]: 14.3 Editorial: Lessons in Life: That I've Learned as Editor for the Past 14 Years. azer.com. [^159]: İsmayılov, Rövşən. Azerbaijan's Manat Makeover: Good Times Ahead?. Eurasia.net. [^160]: World Economic Forum – The Global Competitiveness Report 2010-2011. WeForum. [^161]: Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung. Library.fes.de. [^162]: Doing Business 2019 : Training for Reform : comparing business regulation for domestic firms in 190 economies. World Bank, s. 5,11,13. [^163]: Doing Business 2019: A Year of Record Reforms, Rising Influence. World Bank. [^164]: Hiault, Richard. Vie des affaires : la France perd encore du terrain. Les Echos, 31 Ekim 2018. [^165]: Doing business 2018 : reforming to create jobs : comparing business regulation for domestic firms in 190 economies. World Bank, 2018, s. 4. [^166]: HISTORY OF DEVELOPMENT OF OIL INDUSTRY. Azerbaijan.az. [^167]: Economy of Azerbaijan. globalEDGE, 12 Ekim 2007. [^168]: Azerbaijan Business Center - SOCAR plans to completed full gasification of Azerbaijan only by 2021. web.archive.org, 3 Ekim 2011. [^169]: Home. BP global. [^170]: Agriculture. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 10 Haziran 2007. [^171]: Azerbaijan:Status of Database. www.cac-biodiversity.org, 20 Mart 2007. [^172]: Findings on the Worst Forms of Child Labor - Azerbaijan. www.dol.gov, 14 Mayıs 2015. [^173]: Transportation - Azerbaijan - system. www.nationsencyclopedia.com. [^174]: Industry of Azerbaijan. www.azstat.org, 2 Şubat 2007. [^175]: OSCE. www.osce.org. [^176]: Azərbaycan Qarabağın turizm imkanlarını təbliğ edir. Azadlıq Radiosu. [^177]: Rövşən, İsmayılov. Azerbaijan: Baku Boom Has Yet to Hit Regions. eurasianet.org. [^178]: Ministry of Culture and Tourism of Azerbaijan: Goals. Tourism.az. [^179]: Passport Index 2020. Passport Index - All the world's passports in one place. [^180]: Türkiye ile Azerbaycan arasında kimlikle seyahat dönemi başladı. [^181]: {{Web kaynağı | başlık = Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu'nun tweeti | url = https://mobile.twitter.com/MevlutCavusoglu/status/1377520680904822785 [^182]: The Electronic Visa System of Azerbaijan Republic. evisa.gov.az. [^183]: Crotti, Robert. Chapter 1.1 "The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015: T&T as a Resilient Contribution to National Development. The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015. [^184]: Research of World Countries. The World Travel & Tourism Council. [^185]: Hope, Katie. Where's hot? This summer's most popular holiday spots. BBC News, 19 Temmuz 2017. [^186]: Azerbaijan aims for hi-tech state. Euronews. [^187]: Azerbaijan is in TOP 10 of countries showing dynamic growth in Internet and mobile communications penetration. www.bakutel.az. [^188]: The World Factbook — Central Intelligence Agency. www.cia.gov. [^189]: The World Factbook — Central Intelligence Agency Statistics. www.cia.gov. [^190]: Azerbaijani scientist invents earthquake-resistant building. news.az. [^191]: International Station for the Forecasting of Earthquakes Atropatena-AZ3, Baku, Azerbaijan. seismonet.org. [^192]: Азербайджанский ученый изобрел метод оповещения о землетрясении. BSNews. [^193]: Arianespace signs deal to launch Azerbaijani satellite. news.az. [^194]: Azerbaijan signs deal with Arianespace to launch satellite. www.space-travel.com. [^195]: Orbital Contracted to Build Azerbaijan's First Satellite. www.satellitetoday.com. [^196]: Baku developing satellite to kick off national space program. Hürriyet Daily News. [^197]: Meeting held to coordinate orbital slots for Azersat. News.Az. [^198]: Азербайджан рассчитывает запустить спутник связи AzerSat. comnews.ru. [^199]: Azərbaycandaki milli azınlıq cəmiyyətləri. Azərbaycan Diasporası. [^200]: Ethnic minorities in Azerbaijan. Ministry of Foreign Affairs. [^201]: Demoqrafik göstəricilər. Gender.az. [^202]: Ethnologue report for Azerbaijan. [^203]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^204]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^205]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^206]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^207]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^208]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^209]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^210]: Published in: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280. [^211]: Clifton, John M., editor. 2002 (vol 1.), 2003 (vol. 2). Studies in languages of Azerbaijan. Baku, Azerbaijan and Saint Petersburg, Russia: Institute of International Relations, Academy of Sciences of Azerbaijan and North Eurasian Group, SIL International. [^212]: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İnzibati Şöbəsi - Prezident Kitabxanası - Din. Prezident Kitabxanası. [^213]: Mapping The Global Muslim Population. Axtarış Nəticələri Sayt Keçidləri ilə Veb Nəticə Pew Forum on Religion and Public Life. [^214]: Mapping the Global Muslim Population. Pew Research Center's Religion & Public Life Project, 7 Ekim 2009. [^215]: Global Christianity. Axtarış Nəticələri Sayt Keçidləri ilə Veb Nəticə Pew Forum on Religion and Public Life. [^216]: Catholic Church in Azerbaijan [Catholic-Hierarchy]. www.catholic-hierarchy.org. [^217]: Corley, Felix. Azerbaijan: 125 religious groups re-registered. keston.org, 24 Temmuz 2011. [^218]: 5 min azərbaycanlı xristianlığı qəbul etdi. Day.Az, 7 Temmuz 2007. [^219]: Xristian missioner təriqətlər AR-da aktivləşir. Azeri.irib.com, 19 Şubat 2014. [^220]: Rothholz, Peter. Jewish Life in Azerbaijan Embodies Muslim Culture of Tolerance - Israel News. Breaking Israel News, 21 Kasım 2015. [^221]: Baku gives land for Jewish cultural center, kosher restaurant. Jewish Telegraphy Agency. [^222]: Allen-Ebrahimian, Bethany. How I Accidentally Became a Lobbyist for Azerbaijan. Foreign Policy. [^223]: Sloame, Joanna. Azerbaijan Virtual Jewish History Tour. www.jewishvirtuallibrary.org. [^224]: FACTFILE - AZERBAIJAN: 125 Religious Groups Reregistered.. keston.org, 24 Temmuz 2011. [^225]: Strict Religious Immadiately Banned in Azerbaijan. Axtarış Nəticələri Sayt Keçidləri ilə Veb Nəticə U.S. Department of State - United States Department of State. [^226]: Azerbaijan - Education, Health, and Welfare. countrystudies.us. [^227]: Human Development Reports on Education. hdr.undp.org. [^228]: Arşivlenmiş kopya. [^229]: Arşivlenmiş kopya. [^230]: What exactly is Novruz Bayram. Azerbaijan Today, 14 Mayıs 2011. [^231]: Энциклопедический музыкальный словарь. 1966, s. 44. [^232]: Duncan, Ishhad. The Baku Jazz Festival: Reviving a Tradition in Azerbaijan. Eurasia.Net. [^233]: CARRIE Books. vlib.iue.it. [^234]: Azərbaycanın aşıq sənəti UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmişdir. Today.az. [^235]: Hutcheon, David. Alim Qasimov: the living legend you've never heard of. The Times (London). [^236]: Augstein, Frank. Azerbaijan duo upset favorites, Ireland, for first-time win at 2011 Eurovision Song Contest. Daily Journal. [^237]: Azerbaijan takes Eurovision crown. BBC News, 15 Mayıs 2011. [^238]: Lusher, Adam. Azerbaijan wins Eurovision Song Contest. Telegraph, 14 Mayıs 2011. [^239]: An Oriental Biographical Dictionary. By Thomas William Beale. Revised By Henry George Keene. Dehli: Manohar Reprints, 1971. vii, 431 pp. $12.50. (Distributed by South Asia Books, Columbia, Mo.). Kasım 1972, s. 226-227. [^240]: An Oriental Biographical Dictionary. By Thomas William Beale. Revised By Henry George Keene. Dehli: Manohar Reprints, 1971. vii, 431 pp. $12.50. (Distributed by South Asia Books, Columbia, Mo.). Kasım 1972, s. 226-227. [^241]: Tyrrell, Maliheh S., 1947-. Aesopian literary dimensions of Azerbaijani literature of the Soviet period, 1920-1990. Lexington Books, 2000. [^242]: ʿIMĀD al-DĪN. [^243]: OḠUZ KHAN NARRATIVES. [^244]: Minorsky, V.. The Poetry of Shāh Ismā'īl I. Şubat 1942, s. 1006-1029.