# Ayastefanos Rus Abidesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Rus_Abidesi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Ayastefanos Rus Abidesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayastefanos_Rus_Abidesi (CC-BY-SA-4.0) - **Konum:** İstanbul - **Mimari:** Rus mimarisi - **Başlama:** 1894 - **Yıkılma:** 1914 - **Orijinal ad:** Храм-усыпальница русских воинов - **Görüntü:** Russian Monument San Stefano Ottoman Postcard.jpg - **Konum ülke:** Türkiye - **Durum:** yıkıldı - **Tamamlanma:** 1898 - **Sahip:** Ortodoksluk **Ayastefanos Rus Abidesi**, [1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nda ölen Rus askerlerinin anısına yaptırılmış anıttır. [Şenlikköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eenlikk%C3%B6y)'de, Galitaria'da yapıldığı bilinen anıt bugün mevcut değildir. [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na savaş tazminatı olarak yapılmıştı. ![Anıtın içi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a5/Russian_Monument_at_San_Stefano_interior.jpg) *Anıtın içi (public-domain)* ## İnşası Savaş sırasında ölen 5.000 civarında Rus askeri çok dağınık bir biçimde ve çeşitli mezarlıklarda gömüldü. Bunların gözetimi ve bakımı zor, hatta olanaksızdı. Rus hükûmeti soruna çözüm olarak dini gerekler için bir [şapel](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eapel) eşliğinde mezarları bir kemik gömütlüğünde (*ossuaire*) birleştirmek isteğindeydi. Öneri, [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yönetimine iletildiğinde savaşın sonunda [koşulları çok ağır bir barış antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)nı imzalamak zorunda kalmış olan Osmanlı hükûmeti tarafından teknik bir sorun olarak ele alınır ve antlaşmanın yapıldığı ve Rus ordusunun savaş sırasında konakladığı Ayastefanos'ta istenen arsa bulunur, Barutçubaşı ailesine ait arazinin satın alınmasına izin verilir. Yapımına 1895'te başlanan anıt ise önerinin amacını aşan bir biçimde ve boyutta gerçekleşti. Aslında Rus hükûmetince istenen, Rus zaferini simgeleyen bir anıtın dikilmesi idi. Gerçekleştirilen anıt, [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in itirazı üzerine varılan bir uzlaşmanın sonunda kabul edilen haliydi. Anıt, Rusya'nın [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'daki askerî ataşesi Albay Peçkov tarafından yapılan taslak üzerine 3 yıldır İstanbul'da çalışmakta olan Rus mimar Bozarov tarafından tasarlanıp inşa edilmişti. ## Yıkılışı ![Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e2/Demolition_of_San_Stefano_%28Ayastenafos%29.jpg) *Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı (Fuat Uzkınay, public-domain)* [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) başladığında ve [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya savaş açıldığında 1877-1878 yenilgisinin anısını taşıdığı düşünülen yapıt 14 Kasım 1914 tarihinde yıkıldı. [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Cihan Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nin ilan edildiği ve bu anıtın utanç kaynağı olduğunu düşünerek Bayrampaşa'dan gelen bir birlik ile yıkımdan önce; çanı indirmiş ve Askeri Müze'ye göndermiş, binadaki eşya polis müdüriyetine teslim edilmiş. Bunlar arasında bilinen en önemli parça, yapının pirinç ve altın yaldızlı maketidir. İkona ve benzeri dini eşyalar Rus rahiplere verildi. İstanbul Emniyet Müdürü yıkım hazırlıkları esnasında gelerek müdahale etmiş, ancak Enver Paşa'yı ikna edememiştir. Yıkıma ilişkin yazılı kaynaklardan son derece görkemli bir yapı olduğu, binanın iç yüzünde savaşta ölen askerlerin adlarının işlendiği nişlerin sıralandığı, [II. Nikolay](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Nikolay)'ın gönderdiği saray ressamları Beyoğlu'ndaki Rus Büyükelçiliğinde 6 ay kalarak bu anıtın süslenmesi için çalışmışlardır, kemiklerin mahzenlere doldurulmuş olarak korunduğu, rahip ve muhafızlar için özel hacimlerin düzenlenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Yıkım, on iki kâgir ayak tarafından taşındığı belirtilen son platforma yerleştirilen tahrip kalıplarıyla gerçekleştirilmiştir. Yıkılan yapı 3 ay gibi bir sürede yerinden kaldırılmıştır. Bakırköy ilçesinde Florya semti Şenlikköy mahallesinde bulunan yer, 1. Orduya bağlı Levazım birliği içerisinde yer almaktaydı, askeri bölge içinde Rus yapılarını andıran ve muhtemelen anıttan kalan parçalar ile yapılmış eski askeri yapılar yer almaktadır. ![İstanbul, Ayastefanos'taki harap Rus kilisesinin haçı. Ulusal Tarih Müzesi, Sofya, Bulgaristan.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Cross_from_russian_church_in_san_stefano.jpg/1280px-Cross_from_russian_church_in_san_stefano.jpg) *İstanbul, Ayastefanos'taki harap Rus kilisesinin haçı. Ulusal Tarih Müzesi, Sofya, Bulgaristan. (Biser Todorov, CC-BY-SA-4.0)* ## Abidenin inşası ve mahiyeti Ayastefanos Rus Abidesi, 1877 ve 1878 yılları arasında [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasında yaşanan [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin kazanan tarafı olan Rusya tarafından savaş sırasında ölen askerlerinin anısına ve zaferlerinin hatırasına dikilmiştir.[^1] İlk olarak 1883 yılında 93 Harbi'ni [sonlandıran antlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)nın[^2] imzalandığı yer olan Neriman Şah Köşkü'nün[^3] yerinde dikilmesi planlanan ve yapımı için 1890 yılında Osmanlı tarafına başvurulan[^4] abidenin inşası Osmanlı halkı üzerinde kötü bir etki bırakacağının öngörülmesi nedeniyle uzun süre engellenmiştir. Tarafların uzun süren anlaşmazlıkları sonucunda [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in girişimi ve Rus tarafının kendi askerlerinin defnedildiği mevcut mezarlıkların metruk halde olması nedenleriyle salt bir abide değil mezar, din ve hayır kurumu olarak inşa edilmesi konusunda anlaşılmıştır. Ayrıca inşa yeri de Rusların ilk planladığı şekilde 93 Harbi sırasında ulaştıkları en uç nokta olan Ayastefanos (günümüzde [Yeşilköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C5%9Filk%C3%B6y)) değil Kalitarya (günümüzde [Şenlikköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eenlikk%C3%B6y)) olarak belirlenmiştir.[^5] 24 Nisan 1892 tarihinde [Meclis-i Vükelâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_V%C3%BCkel%C3%A2) tarafından onaylanan yapı inşasının ne zaman başladığı tam olarak bilinmemekle birlikte 20 Ocak 1893 ile 25 Haziran 1893 tarihleri arasında başlamış olduğu düşünülmektedir. Kasım 1898'de tamamlanarak 18 Aralık 1898 tarihinde resmî açılış töreni yapılan yapı anıtsal bir üslupla inşa edilmekle birlikte Rus askerlerin kemiklerinin muhafaza edildiği bir mezar-kilise olarak hizmet vermekteydi.[^6] Osmanlı belgelerinde Rus mezarlığı ve teferruatı, Rus kilisesi, Rus manastırı gibi adlarla anılan yapıdan özellikle yıkılışının ardından "abide" olarak bahsedilmiştir. ## Abidenin yıkılışı ve filme çekilmesi 93 Harbi'nin sonlanmasından [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başlamasına kadar geçen süre içerisinde 19. yüzyıl başlarına görece durgun geçen Osmanlı-Rus ilişkileri bu süreç sonunda tekrar gerginleşmeye başlamıştır. Boğazları olası Rus tehdidine karşı güvenceye almak isteyen Osmanlı tarafının Dahiliye Nazırı [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) kanalıyla Rusya Dışişleri Bakanı [Sergey Sazonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_Sazonov)'a ittifak teklif etmelerine karşın olumlu cevap alamamaları, [Britanya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)na teslim etmesi gereken [*Reşadiye*](https://turkipedia.org/tr/wiki/HMS_Erin) ve [*Sultan Osman*](https://turkipedia.org/tr/wiki/HMS_Agincourt_%281913%29) zırhlılarına el koyması gibi etmenler Osmanlı'yı [Alman İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile ittifak yapmaya itmiştir.[^7] [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'daki kutuplaşmalar sonunda [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri) içerisinde yer alan [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) içerisinde yer alan Rusya [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın farklı taraflarında bulunmuş ve ilişkiler tamamen kopmuştur. I. Dünya Savaşı'na giden süreçte iki ülke ilişkilerinin bozulmasıyla birlikte basında Rus zafer anıtı niteliği taşıyan bu yapının yıkılmasının gerekliliğine dair yazılar yer almaya başlamıştır. [*İstanbul Ansiklopedisi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Ansiklopedisi)nde, bu konudaki ilk yazının [Aka Gündüz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aka_G%C3%BCnd%C3%BCz) tarafından yazıldığı aktarılmaktadır. Ayrıca [*Tanin*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanin), [*Turan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turan_%28gazete%29) gibi yüksek tirajlı yayınlarda da abidenin yıkılması yönünde yazılar kaleme alınmıştır. 11 Kasım 1914 tarihinde Osmanlı'nın Rusya ve müttefiklerine savaş ilan etmesini[^8][^9] takiben iktidardaki [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) Dahiliye Nazırı [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa)'nın deyimiyle "harbi popüler hale getirmek" amacıyla propagandaya girişilmiştir. Basındaki propagandanın yanı sıra bunun bir parçası olarak 14 Kasım 1914'te Britanya, Fransa ve Rusya'ya cihat ilan edilmiş; cihat hutbesinin [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'nde okunmasını takiben galeyena gelen halk tarafından[^10] [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) sokaklarında Fransız, İngiliz ve Ruslara ait yerler yağmalanarak harap edilmiş, Rusların 93 Harbi'ndeki üstünlüğünün simgesi olan ve dönem Osmanlı gazeteleri tarafından utanç kaynağı olarak gösterilen Ayastefanos Rus Abidesi de tahrip edilen yapılardan olmuştur. Gazeteler, yıkımı izleyenlerin hatıratları ve resmî kaynaklar arasında abidenin yıkım aşamasına dair farklı anlatımlar olmakla beraber[^11] yıkımın nihai olarak 27. Süvari Alayı tarafından çan kulesinin dinamitlenerek gerçekleştirildiği konusunda kaynaklar hemfikirdir. Abidenin kaidesi dahil tüm kompleksin yıkılması ise üç ay kadar sürmüştür. ![30 Kasım 1914 tarihli Sinema Haberleri gazetesindeki "Tezâhürât-ı Milliye – Moskof Âbidesinin Tahribi Ali Efendi Sinemasında" başlıklı duyuru metni.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Tez%C3%A2h%C3%BCr%C3%A2t-%C4%B1_Milliye.png/1280px-Tez%C3%A2h%C3%BCr%C3%A2t-%C4%B1_Milliye.png) *30 Kasım 1914 tarihli Sinema Haberleri gazetesindeki "Tezâhürât-ı Milliye – Moskof Âbidesinin Tahribi Ali Efendi Sinemasında" başlıklı duyuru metni. (Sinema Haberleri, public-domain)* Abidenin yıkılması konusu aylar öncesinden konuşulmaya başlanmış, yıkımın devlet adına propaganda aracı olarak kullanılmak niyetiyle fotoğraflanması ve filme alınması planlanmıştır. Ordu adına Sadi Bey, *Tanin* gazetesi adına [Ali Enis Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Enis_Oza), Photographie Resna adına [Rahmizâde Bâhâeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahaettin_Rahmi_Bediz) ve [*Tasvîr-i Efkâr*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasv%C3%AEr-i_Efk%C3%A2r) gazetesi adına ismi bilinmeyen bir fotoğrafçı abidenin yıkımını fotoğraflarla belgelemişlerdir.[^12] Ayrıca yıkılışın filme alınması için müttefik Avusturya-Macaristan menşeli [Sascha-Meßter-Film](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sascha-Film) ile anlaşılmış[^13] ancak savaş ilanı sonrası halk arasında yükselen ulusal duygular dikkate alınarak son anda filmi çekecek kişinin Müslüman Türk olması şartı getirilmiştir. Orduya katılmadan önce film göstericisi olarak çalışan, 11 Ağustos 1914'te askere alınan ve yedek subay olarak görev yapan [Fuat Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuat_Uzk%C4%B1nay) filmi çekmeye en uygun kişi olarak görülmüştür.[^14] Göstericiyi kullanmayı bilmesine karşın daha önce hiç alıcı kullanmamış olan Fuat Bey'e şirketin itiraz etmesine karşın birkaç saat boyunca makineyi nasıl kullanacağı öğretilmiş, gerçekleştirilen kısa bir deneme çekiminde başarılı olunca şirketin de onay vermesiyle[^15] abidenin yıkılışı Fuat Bey tarafından 14 Kasım 1914 Cumartesi günü saat 8.30'da[^16] 150 metrelik filme [siyah-beyaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyah-beyaz) olarak çekilmiştir.[^17][^18][^19] [Budapeşte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budape%C5%9Fte)'de banyo edilen film kamuoyuna ilk kez [*Sinema Haberleri*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinema_Haberleri) gazetesinin 30 Kasım 1914 tarihli sayısında "Tezâhürât-ı Milliye – Moskof Âbidesinin Tahribi Ali Efendi Sinemasında" başlığı ile duyurulmuştur.[^20] Aynı ilan peş peşe beş sayı boyunca yayınlanmış ve film ilk kez 25 veya 26 Aralık tarihinde [Sirkeci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sirkeci)'deki [Ali Efendi Sineması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Efendi_Sinemas%C4%B1)nda *Moskof Heykelinin Tahribi* adıyla gösterilmiştir.[^21][^22] Bu tarihler 25 Aralık tarihli [*İkdam*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kdam) ve 26 Aralık tarihli [*Tasfîr-i Efkâr*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasv%C3%AEr-i_Efk%C3%A2r) gazetelerinde film hakkında "bugünden itibaren gösterilecektir" şeklinde bilgi verilmesinden yola çıkarak ortaya çıkarılmış, film en fazla dört gün gösterimde kalmıştır.[^23] Günümüzde *Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı* olarak bilinen bu belgesel film [Türk sineması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_sinemas%C4%B1)nın başlangıç noktası olarak kabul edilse de gösterime girdiği günlerde kamuoyunda heyecan oluşturmamış ve kayda değer bir gişe yapmamıştır.[^24][^25][^26] *Sinema Haberleri*ndeki metne dayanarak filmin yapımcısı konusunda da çıkarımlar yapan İsmail Arda Odabaşı; Ali Efendi Sinemasının yayın organı durumundaki gazetenin filmi duyururken kullandığı "...şerit sinemamıza aittir." ifadesinden yola çıkmış, sinemanın diğer filmlerde bu ibareyi kullanmamasına ve Fuat Bey'in sinemanın ortaklarından olmasına dikkat çekmiş, filmin yapımcısının geleneksel kabul olan Osmanlı ordusu değil Ali Efendi Sineması olduğunu savunmuştur.[^27] [^1]: Kaya Mutlu, Dilek. The Russian Monument at Ayastefanos (San Stefano): Between Defeat and Revenge, Remembering and Forgetting. Taylor & Francis, 2007, s. 75-86. [^2]: The European Concert in the Eastern Question and Other Public Acts. Clarendon Press, 1885, s. 335-348. [^3]: Tuna, Turgay. Fenerden Levantenlere, Eski Evlerden Mimarlara: Yeşilköy. Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi. [^4]: Çuluk, Sinan. Yeşilköy'de yıkılan meşhur Rus anıtı tekrar yapılacak mı?. Kafa Grup, 2017, s. 28-33. [^5]: Ayastefanos Rus Anıtı. Haber Revizyon Dergisi, 6 Ağustos 2014. [^6]: Ayastefanos Rus Anıtı. Haber Revizyon Dergisi, 6 Ağustos 2014. [^7]: Perinçek, Mehmet. Dünya Savaşının Arifesinde Osmanlı-Rus Cemiyeti. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2009, s. 84-89. [^8]: Aybars, Ergün. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi. Ege Üniversitesi Basımevi, 1984, s. 61-70. [^9]: Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Harbine Girişi ve Çarpıştığı Cepheler. Türk Tarih Kurumu. [^10]: Çuluk, Sinan. Yeşilköy'de yıkılan meşhur Rus anıtı tekrar yapılacak mı?. Kafa Grup, 2017, s. 28-33. [^11]: Ayastefanos Rus Anıtı. Haber Revizyon Dergisi, 6 Ağustos 2014. [^12]: Margulies, Roni. Ayastefanos [Yeşilköy]'taki Rus Kilise Abidesi'nin Yıkılışı. Toplumsal Tarih, 1994, s. 41. [^13]: Ayastefanos Rus Anıtı. Haber Revizyon Dergisi, 6 Ağustos 2014. [^14]: Scognamillo, Giovanni. Türk Sinema Tarihi. Metis Yayınları, 1990, s. 21. [^15]: Kaplan, Yusuf. Dünya Sinema Tarihi. Kabalcı Yayınevi, 2008, s. 740. [^16]: Tilgen, Nurullah. Türk Filmciliği, Dünden Bugüne 1914-1953. Yıldız, 1953, s. 16. [^17]: Scognamillo, Giovanni. Türk Sinema Tarihi. Metis Yayınları, 1990, s. 21. [^18]: Türk Sineması 89 Yaşında. Kamera Arkası. [^19]: Ayastefanos Anıtının Yıkılışı. Kamera Arkası. [^20]: Odabaşı, İ. Arda. Ayastefanos Filminin Yapımcısı ve Gösterim Programı (Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler II). Müteferrika Yayınları, 2018, s. 135-144. [^21]: Odabaşı, İ. Arda. Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler ve Sinema Haberleri Gazetesi. Müteferrika Yayınları, 2018, s. 93-104. [^22]: Odabaşı, İ. Arda. Osmanlı/Türk Sinemasında İlk Kurmaca Filmler ve İlk Sinema Eleştirileri (I). Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2017, s. 66-73. [^23]: Odabaşı, İ. Arda. Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler ve Sinema Haberleri Gazetesi. Müteferrika Yayınları, 2018, s. 93-104. [^24]: Odabaşı, İ. Arda. Ayastefanos Filminin Yapımcısı ve Gösterim Programı (Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler II). Müteferrika Yayınları, 2018, s. 135-144. [^25]: Özgüç, Agâh. Kronolojik Türk Sinema Tarihi 1914-1918. Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü Sinema Dairesi Başkanlığı, 1988, s. 7. [^26]: Türk sinemasının 90 yıllık serüveni. Hürriyet, 12 Kasım 2004. [^27]: Odabaşı, İ. Arda. Ayastefanos Filminin Yapımcısı ve Gösterim Programı (Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler II). Müteferrika Yayınları, 2018, s. 135-144.