# Arpiar Arpiaryan

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Arpiar_Arpiaryan
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Arpiar Arpiaryan, https://tr.wikipedia.org/wiki/Arpiar_Arpiaryan (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/Arpiarapiraian.jpg)
* (Title Gamer: P̕ok̕rik č̣ambordë Arewelk̕i mēǰ : Miak ënt̕erc̕aranë hayown zardarowaç bazmat̕iw nor teġac̕oyc̕ patkernerov ew lowsank. : Hamaṙōt teġekowt̕iwnner Asiakan T̕owrk̕ioy vray ew ōgtakar gitelik̕ner Author Simon Kapamadjian Publisher tp. Sagaean, 1911, public-domain)*

- **Doğum yeri:** Osmanlı Devleti
- **Ölüm yeri:** Kahire, Britanya Mısırı
- **Meslek:** yazar
- **Milliyeti:** Osmanlı Ermeni

**Arpiar Arpiaryan** (Արփիար Արփիարեան, 21 Aralık 1851 - 12 Şubat 1908) etkili bir 19. yüzyıl [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) [yazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yazar)ı, [Ermeni edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_edebiyat%C4%B1)nda [realizmin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Realizm_%28sanat%29) [öncüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0novasyon) ve siyasi bir [aktivisttir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aktivizm).

## Gençlik ve eğitim

Arpiar Arpiaryan, 1851'de bir gemide doğdu, aslen [Eğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemaliye)'den olan ebeveynleri [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'dan [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a seyahat ediyorlardı. Aile, Arpiar'ın Tarkmançats (Թարգմանչաց) Ermeni okuluna gittiği [Ortaköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortak%C3%B6y%2C_Be%C5%9Fikta%C5%9F) banliyösüne yerleşti.[^1] 1867'de Murat-Rafayelyan (Մուրատ-Ռափայէլեան) okuluna devam etmesi için [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik)'e gönderildi. Murat-Rafayelyan'da [Gevont Alişan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gevont_Ali%C5%9Fan)'ın himayesinde [Ermeni dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice) ve [tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_tarihi) okudu. Ayrıca [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_edebiyat%C4%B1) ve [İtalyan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyan_edebiyat%C4%B1)na aşina oldu. Okuldan mezun oldu ve İstanbul'a döndü ve burada kendisine [Ermeni Patrikhanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Ermenileri_Patrikleri_listesi)'nde sekreterlik görevi teklif edildi. Bu süre zarfında muhasebeci olarak da çalıştı. Bununla birlikte, Arpiaryan'ın gerçek çağrısı gazetecilik ve edebiyattı.[^2]

## Gazetelerde çalışması ve Tiflis'i ziyareti

![Arpiar Arpiaryan Kahire Ermeni Mezarlığı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Arpiar_Arpiarian.jpg/1280px-Arpiar_Arpiarian.jpg)
*Arpiar Arpiaryan Kahire Ermeni Mezarlığı (Sultana Çuros, CC-BY-SA-4.0)*

Edebiyat alanındaki ilk çalışmaları Grigor Artsruni'nin [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis)'te yayınlanan Mşak (Մշակ) gazetesinde başladı. İstanbul'daki Ermeni yaşamının çeşitli yönleri hakkında "Haygag" (Հայկակ) mahlasıyla hicivle tatlandırılmış makaleler yazardı. 1878'de, gazetelere ve süreli yayınlara, ünlü Ermeni yazar ve politikacı [Kirkor Zöhrap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kirkor_Zohrab) ile birlikte (1884-1893) editörlüğünü yaptığı *Masis*te düzenli olarak katkıda bulunmuştu.[^3] Makaleleri [Kafkasyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_halklar%C4%B1) Ermeniler arasında çok popüler oldu. 1884'te ünlü bir yazar olarak kabul edildiği [Eçmiyazin](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C3%A7miyazin)'de yeni bir [Katolikos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolikos) seçilmesi vesilesiyle Tiflis'i ziyaret etti. Orada [Doğu Ermenicesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ermenicesi) yazarları Raffi, Proşyan, [Ağayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazaros_A%C4%9Fayan) ve diğerleriyle tanışma fırsatı buldu.

İstanbul'a yeni izlenimler ve bilgilerle döndükten sonra *Uğevorutiun i Kovkasia* (Ուղեւորութիւն ի Կովկասիա, Kafkasya'da Seyahatler) başlıklı bir dizi makale yazdı. 1884'te, diğer aydınlarla birlikte, Doğu ve [Batı Ermeniceleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Ermenicesi) arasında daha yakın ilişkileri teşvik etmek amacıyla *Arevelk* (Արեւելք, Doğu) adlı yeni bir günlük gazete yayınladı.[^4] Demokratik eğilimleri olan edebi ve politik bir gazete olan *Arevelk*, realizm okulunun çekirdeğini oluşturacak bir dizi genç yazarı kendine çekti. Gazete 1912'ye kadar yayınlandı.[^5]

## Siyasi aktivizmi

Yazar olmanın yanı sıra, Arpiar Arpiaryan, Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in Ermeni nüfusuna yönelik muamelesi ışığında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki reformları destekleyen bir siyasi aktivist ve devrimciydi. 1889'da Arpiarian, [Sosyal Demokrat Hınçak Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyal_Demokrat_H%C4%B1n%C3%A7ak_Partisi)'ne katıldı ve Osmanlı vilayetlerinde eğitimi yaymak için bir grup gençle Ararat Cemiyeti'ni kurdu. 1890'da [Kumkapı Gösterisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumkap%C4%B1_g%C3%B6sterileri)'ne katıldı ve bir dizi diğer Hınçaklı ile birlikte tutuklandı ve iki ay hapis cezasına çarptırıldı.[^6][^7] Genel afla serbest bırakıldı. 1891'de arkadaşı Hovhannes Şahnazaryan'la birlikte *Hayrenik* (Հայրենիք, Anavatan) gazetesini kurdu ve editörü oldu. Bu gazete, demokratik fikirleri nedeniyle padişah tarafından kapatıldı.[^8] Londra'da kaçtı. Orada [Levon Paşalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Levon_Pa%C5%9Falyan)'ın katkıda bulunacağı *Mart* (Մարտ, Muharebe) ve *Nor Kyank* (Նոր Կեանք, Yeni Hayat) adında iki aylık inceleme yayınlamaya çalıştı. O sıralar üyesi olduğu siyasi parti bölündü. Arpiaryan, fraksiyonlardan biri olan Veragazmial Hunchakianner'i geçerli bir oluşum haline getirdi, ancak sonunda partiden ayrılacaktı. Bu kararla, nihayetinde eski çevresi içinden düşmanlar yarattı.[^9]

## Kahire'ye seyahati ve suikast

1901-1902'de [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'e ve ardından Venedik'e gitti ve burada en başarılı eseri olan *Garmir Jamuts* (Կարմիր Ժամուց, Kızıl Teklif) isimli kısa romanını yazdı. 1905'te [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire)'ye gitti. Kahire'de, *Shirag**** (Շիրակ) isimli aylık edebi dergi düzenledi ve *****Lusaper***** (Լուսաբեր, Lucifer: ışık taşıyan) isimli yerel gazeteye katkıda bulundu.***[^10]

1908'de, Arpiaryan pazardan eve dönerken siyasi düşmanları ona suikast düzenledi.[^11]

## Mirası ve çalışmaları

Arpiaryan, modern Ermeni edebiyatında gerçekçiliğin kurucusu, yerleşik bir okulu olmayan edebi bir hareketin lideri olarak kabul edilir. O dönemde pek çok yazar [romantizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romantizm) içindeyken, [Ermeni edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_edebiyat%C4%B1)nda devrim yaratan yeni bir akım başlattı.[^12] Düşüncelerini dürüstçe ve utanmadan ifade ederek okuyucularının güvenini kazandı. Tigran Kamsarakan, Levon Paşalyan ve Erukhan gibi bütün bir Ermeni [realizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Realizm_%28sanat%29) yazar kuşağının akıl hocasıydı.[^13]

Edebi çalışmalarının çoğu kısa öykü biçiminde yazılmıştır ve işçi sınıfları ve sosyal konularla ilgilenir.[^14] Daha iyi bilinen hikâyelerinden bazıları:[^15][^16]

- *Hoku zavag* (Հոգու զավակ, Evlatlık çocuk)
- *Vosgi abrchan* (Ոսկի ապրջան, Altın bilezik)
- *Yerazi me kine* (Երազի մը գինը, Bir rüyanın bedeli)
- *Gadag me* (Կատակ մը, Şaka)
- *Abushe* (Ապուշը, Aptal)
- *Garmir Jamuts* (Կարմիր ժամուց, Kızıl teklif)
- *Kevork Marzbeduni* (Գէորգ Մարզպետունի, Gevork Marzpetuni)

## Konuyla ilgili yayınlar

- Encyclopedia of world literature in the 20th century, by Leonard S. Klein, Steven Serafin, Walter D. Glanze, 1993, p. 120
- Concise Armenian Encyclopedia, Ed. by acad. K. Khudaverdyan, [Erivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan), 1990, Vol. 1, p. 426.
- The Heritage of Armenian Literature: From The Eighteenth Century To Modern Times, by Agop J. Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, p. 452

[^1]: 2007, s. 29.
[^2]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^3]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^4]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^5]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^6]: 2007, s. 29.
[^7]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^8]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^9]: 2007, s. 29.
[^10]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^11]: 2007, s. 29.
[^12]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^13]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^14]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.
[^15]: 2007, s. 29.
[^16]: Hacikyan, Agop Jack. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Wayne State University Press, 2005, s. 452.