Ardahan Kalesi

Ardahan Kalesi (Gürcüce: არტანის ციხე), tarihsel Artani bölgesinde, günümüzde Ardahan kentinin merkezinde Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kaledir. Ardahan kentinin eski adından dolayı Parakani Kalesi (ფარაკანის ციხე) olarak da bilinir.

Tarihçe

Kalenin inşa edildiği kesin tarih bilinmemekle birlikte, Osmanlılar 16. yüzyılın ortasında Ardahan Kalesi'nin ele geçirdiklerinde kale ve yerleşim Parakani (ფარაკანი) adını taşıyordu. Bundan dolayı kale ve kalenin çevresindeki yerleşim 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterinde "Rabat-i Kala-i Parakan" (رباط قلعە پرە كن) olarak geçer. Bu dönemde Ardahan adı sadece bölge için kullanılıyordu ve yerleşim merkezine Parakan deniyordu. Bundan dolayı kale de kaynaklarda Parakan Kalesi olarak geçer.^{[1]Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, III. Cilt (1958), s. 500-502.} Osmanlılar önce Artanuci, sonra Artani bölgelerini 1551 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir.^{[2]Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, III. Cilt (1958), s. 503.} Kaledeki Osmanlıca kitabe, Osmanlıların bu yapıyı 1556 yılında onarımdan geçirdiğini göstermektedir. Bu onarım sırsında kale içinde bulunan Gürcü kilisesi yıkılmış ve taşları kalenin duvarlarında kullanılmıştır. Nitekim kale duvarlarında Gürcüce yazılı taşlar günümüze de ulaşmıştır.^{[3]Sami Patacı, Ardahan Kale ve Kuleleri, Ardahan, 2016, s. 68. ISBN 978-605-030-254-7[4]Ekvtime Takaişvili, Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества : Выпуск XII veya Христианские памятники, Moskova, 1909, s. 76-78.[5]2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2016 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2017, s. 105. ISBN 978-9941-9470-8-7}

Mimari

Ardahan Kalesi, Ardahan şehir merkezinin kuzeyindeki Halil Efendi Mahallesi ile kent merkezini birbirinden ayıran Kura nehrinin hemen sol kıyısında yer alır. Kale duvarları, orta ve küçük boyutlu kaba yonu taşların horasan harcıyla birleştirilmesiyle inşa edilmiştir. Kalenin iç duvarları açısından doğu-batı doğrultusunda maksimum uzunluğu 268 metre olup kuzey-güney yönünde kapladığı alan, 119 ile 170 metre arasında değişmektedir. Kule köşelerinde daha büyük boyutlu düzgün kesme taşlar kullanılmıştır. Arazinini eğimli olması sebebiyle kalenin kuzey ve güney yarısı arasında kot farkı bulunmaktadır. Kura Nehri'ne daha yakın olan güney bölüm, kuzey bölüme oranla daha alçaktadır. İki kısım arasındaki bu seviye farkı batıdan doğuya doğru artış gösterir. Kalenin güneyindeki en düşük arazi seviyesi ile kuzeyindeki en yüksek seviye arasındaki fark 35-37 metre kadardır. Ayrıca kalenin güney sur duvarının yüksekliği, kuzey duvarının neredeyse yarısına denk gelir.^{[6]Sami Patacı, Ardahan Kale ve Kuleleri, Ardahan, 2016, s. 69. ISBN 978-605-030-254-7}

Gürcü araştırmacı ve gazeteci Konstantine Martvileli'nin 1917 yılında kalenin adını Artaani Kalesi (არტაანის ციხე) şeklinde yazmıştır. Ardahan Kalesi'nin Ardahan sancağının genelinde ikinci büyük kale olduğunu belirten Martvileli, bakımsızlıktan yıkılmış olsa da Birinci Dünya Savaşının bile, dev bir tepe gibi yükselen mazgallı duvarlarına zarar veremediğin belirtmiştir. Bu tarihte kalenin surlarına yaslanan evler de sapasağlam duruyordu. Ancak kalenin kilisesi ve yapıları yarı yarıya yıkılmıştı. Kilisenin sadece küçük duvarları görünüyordu. Kalenin dış kısmında, iki yerde Gürcü alfabesinin Hutsuri harfleri ile yazılmış Gürcüce yazıt varlığını koruyordu.^{[7]Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde” ("არტაანის მხარეში"), Sakartvelo gazetesi, 5 Ekim 1917, sayı. 218.} Kalenin iç ve dış cephelerinde taşa oyulmuş Gürcüce yazılar bugün de varlığını korumaktadır. İç kısımda ayrıca bir taşa kırmızı boyayla yazılmış Ermenice bir yazı yer alır.^{[5]2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2016 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2017, s. 105. ISBN 978-9941-9470-8-7}