# Ali Emîrî > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Em%C3%AEr%C3%AE > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Ali Emîrî, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_Em%C3%AEr%C3%AE (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Ali_Emiri_b%C3%BCst%C3%BC.jpg/1280px-Ali_Emiri_b%C3%BCst%C3%BC.jpg) * (Cemallamec, CC-BY-SA-3.0)* - **Doğum tarihi:** 1857 - **Doğum yeri:** Diyarbakır - **Ölüm tarihi:** 23 Ocak 1924 - **Ölüm yeri:** İstanbul - **Tanınma nedeni:** Millet Kütüphanesi'ni kurması, Divânu Lügati't-Türk'ün orijinal nüshasını bulması - **Meslek:** Devlet memuru, kitap koleksiyoncusu, kütüphaneci, yazar. **Ali Emîrî** ya da **Ali Emîrî Efendi** (1857, [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r) - 23 Ocak 1924, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), araştırmacı ve [tezkire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tezkire) yazarı.[^1] Bilinen en eski Türkçe sözlük olan [Divânu Lügati't-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk) adlı eserin orijinal tek kopyasını bularak kültür hayatına kazandıran kişidir. Otuz yıl kadar [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin değişik eyaletlerinde memuriyet yapmış ve gittiği yerlerde nadide kitapları toplamıştır. Oluşturduğu büyük kitap koleksiyonunu devlete bağışlayarak İstanbul'daki Feyzullah Efendi Medresesi'nde "[*Millet Kütüphanesi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_Yazma_Eser_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)"ni kuran Ali Emîrî; ömrünün sonuna kadar kütüphanenin idareciliğini yürüttü. Ayrıca biyografi ve tezkire türünde birçok eser kaleme almış, bazı eski eserleri de "*Nevâdir-i Eslâf*" adı altında hâşiyelerle yeniden yayımlamıştır.[^2] ## Yaşamı 1857'de [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'da doğdu. Divan sahibi, şair Seyyid Mehmed Emîrî Çelebi'nin torunlarındandır.[^3] Düzenli bir eğitim görmedi. Amcası Fethullah Feyzi Efendi'den ve büyük amcası Şaban Kâmil Efendi'den alet ilimleri (o çağın en büyük yenilikleri olan telefon, telgraf, telsiz) ve hat dersleri, [Şirvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan) Kaymakamı olan dayısından Farsça dersleri aldı.[^4] Bu arada eski tarzda şiirler kaleme almaya başladı. 1875’te telgrafçılık kurslarına katılarak telgrafçı oldu.[^5] Hat sanatı ile uğraştı ve yazdığı bazı levhalar [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'da camilere asıldı. Küçük yaşlarından itibaren okumaya ve araştırmaya meraklıydı. Dokuz yaşındayken, beş yüzden fazla şairin şiirlerinin yer aldığı *Nevadir-ül Asar* isimli eserdeki dört bin beyiti ezberledi. Bu yıllarını kendisi şöyle anlatmıştır:" *Eğlenmeye merakım yok idi. Üstadımızla gezintiye gittiğimizde, çocuklarla oyun oynarken, ben bir tarafa çekilir kitap okurdum."*[^6] Dükkâna bir müşteri girdiğinde, "*Mal orada. Fiyatı da şudur. Alacaksanız indireyim, yoksa beni boş yere meşgul etmeyin*" diye sesleniyordu. Bunun üzerine müşteri de mal almadan gidiyordu. Babası oğlunun ticarete faydadan ziyade zarar verdiğini görünce, onu dükkândan uzaklaştırmak zorunda kaldı.[^7] Otuz yıl kadar memurluk yaptı. [Kâtip](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2tip), maliye müfettişi ve [defterdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defterdar) olarak Diyarbakır, [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik), [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana), Leskovik, [Kırşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C5%9Fehir), Trablusşam, [Elazığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elaz%C4%B1%C4%9F), [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum), [Yanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yanya), [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra), [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) ve [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen)'de hizmet verdi. Gittiği yerlerde nadide kitapları topladı. Çeşitli nedenlerle sahip olamadığı kitapları bizzat kendisi kopya ederek, kütüphanesine kazandırdı. Yediyüzden fazla kitabı bu şekilde çoğaltmıştır.[^8] Kırşehir muhasebecisi iken masrafları kendisinden, işçiliği dervişlerince karşılanmak üzere [Hacı Bektâş-ı Velî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) Dergâhı'nı tamir ettirdi.[^9] 1908'de [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilanından sonra kendi arzusuyla emekli oldu. Emekliye ayrıldıktan sonra Millî Tetebbûlar Encümeni, Tasnîf-i Vesâik-i Târihiyye Encümeni başkanlığı ile Târîh-i Osmânî Encümeni üyeliği yaptı.[^10] ### Divânü Lugâti't- Türk nüshasını bulması Ali Emîrî, bilinen en eski Türkçe sözlük olan Dîvânu Lugâti't-Türk'ün tek orijinal nüshasını 1914'te İstanbul'daki bir sahafta tesadüfen buldu. Abbasi halifesine sunulmak üzere Bağdat'ta 1072-1074 yıllarında *Kaşgarlı Mahmud* tarafından yazılan bu eseri, Divân-ı Lügati't-Türk olduğu bilinmeden İstanbul Sahaflar Çarşısı'nda satılırken fark edip sahaf Burhan'dan 33 liraya satın almıştı. Şirazeleri çözülmüş, formaları dağılmış, sayfaları birbirine karışmıştı kitabın eksik mi, tam mı olduğunun tespitini [Kilisli Muallim Rıfat Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Rifat_Bilge)'ye yaptırdı. Eser ilk kez, 2007 yılında [Pera Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pera_M%C3%BCzesi)'nde sergilendi.[^11] ### Millet Kütüphanesi'ni kurması Ali Emîrî Efendi, 16bin eserden oluşan özel kitap koleksiyonunu 1916 yılında Fatih'te Feyzullah Efendi Medresesi'ne bağışladı. Kütüphaneye kendi adının verilmesi önerisini reddetti ve bu eserlerin "*milletin malı*" olduğunu söyleyerek "*Millet Kütüphanesi*" adını verdi.[^12] Ömrünün sonuna kadar Millet Kütüphanesi'nde "kütüphane nazırı" olarak görev yaptı. Gerek Divanü Lugâti't-Türk'e sahip olmak için Macar İlimler Akademisi'nden gelen para teklifini, gerekse kütüphaneyi satın almak için Fransa'dan gelen teklifi reddetmiştir.[^13] ![Ali Emiri Efendi'nin kabri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Ali_Emiri_Efendi.jpg/1280px-Ali_Emiri_Efendi.jpg) *Ali Emiri Efendi'nin kabri (Sureta, CC-BY-SA-4.0)* 23 Ocak 1924'te Fransız Hastahanesi'nde öldü. Mezarı [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii) haziresindedir. ## Ölümünden sonra 2009 yılında [İstanbul Büyükşehir Belediyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_B%C3%BCy%C3%BCk%C5%9Fehir_Belediyesi) tarafından [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'un [Fatih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih) ilçesinde Ali Emiri adına bir kültür merkezi açılmıştır.[^14] ## Eserleri Sayısı otuzu bulan eserler yayımlanmamış, bunların bazıları kaybolmuştur. Yazma halinde bir de divanı vardır.[^15] Ayrıca 32 sayı yayınlanan *Tarih ve Edebiyat Mecmuası* ve altı sayılık *Amid-i Sevde* dergisini çıkarmış; gerek bu dergilerde gerekse başka dergilerde makaleler yayımlamıştır.[^16] Bilinen eserleri arasında şunlar yer alır: - Levâmiu'l-Hamîdiyye - Cevâhirü'l-mülûk (Osmanlı padişahlarının şiirlerini toplayan bu eserin sadece ilk fasikülü yayımlanmıştır) - Tezkire-i Şuarâ-yı Âmid (Diyarbakır'da yetişen 217 şairin biyografisini içeren bu eserin yetmiş üç şairi içine alan sadece birinci cildi yayımlanmıştır) - Mardin Mülûk-i Artukıyye Târihi ve Kitâbeleri ve Sâir Vesâik-i Mühimme (Ferdî Kâtib adıyla) - Ezhâr-ı Hakîkat - Osmanlı Vilâyât-ı Şarkıyyesi - İşkodra Şâirleri - Yanya Şâirleri - Diyarbekirli Bazı Zevâtın Terceme-i Halleri - Yemen Hâtırâtı - Osmanlı Şâirleri - Mir'âtü'l-fevâid ## Bibliyografya - Ali Emîrî, Tezkire-i Şuara-yı Amid, İstanbul 1328, I., 65-98; - İbnülemin, Son Asır Türk Şairleri, I, 298-301; Ali Aksakal, “Ölümünün 60. Yılında Kitap Dostu Ali Emîrî Efendi”, Türk Kültürü, XXII/250, 1984, s. 25-28. [^1]: Muhtar Tevfikoğlu, Ali Emîrî Efendi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989. [^2]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989. [^3]: Yağız, Belkıs. Millet, belleğine kavuştu. Habervesaire.com sitesi, 29 Mayıs 2008. [^4]: Yağız, Belkıs. Millet, belleğine kavuştu. Habervesaire.com sitesi, 29 Mayıs 2008. [^5]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989. [^6]: Muhtar Tevfikoğlu, Ali Emîrî Efendi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989. [^7]: A.g.e., s. 9-10. [^8]: Yağız, Belkıs. Millet, belleğine kavuştu. Habervesaire.com sitesi, 29 Mayıs 2008. [^9]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989. [^10]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989. [^11]: Ali Emiri Efendi ve Dünyası: Fermanlar, beratlar, hatlar, kitaplar. Pera Müzesi web sitesi. [^12]: Yağız, Belkıs. Millet, belleğine kavuştu. Habervesaire.com sitesi, 29 Mayıs 2008. [^13]: Çakmak, Cihan. Divanü Lugati't-Türk ve Kilisli Muallim Rifat Bilge. I. Uluslararası Muallim Rıfat Kilis ve Çevresi Sempozyumu Bildiri Kitabı, 2013. [^14]: Fatih Ali Emiri Kültür Merkezi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi web sitesi. [^15]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989. [^16]: Tayşi, Seyhan. Ali Emîrî Efendi. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1989.