Aksak ritim

Aksak ritim ya da aksak ölçü, düzensiz veya eklemeli ölçü işaretlerini tabir etmek için kullanılan bir terimdir. Başka bir deyişle aksak ritim terimi, Batı müziklerinde çok yaygın olan , ve haricindeki tüm ritimleri tarif etmek için kullanılır.

Aksak ritimler, Türk, Bulgar, Yunan ve Balkan halk müziklerinde de, ayrıca diğer Ortadoğu ve Hint halk müziği geleneklerinde görülebilir. "Aksayan, hafifçe topallayan" anlamına gelen^{[1]"aksak" - TDK Türkçe Sözlük} "Aksak" sözcüğü Batılı etnomüzikologlarca da kullanılan bir terimdir.

Türk müziklerinde

Klasik Türk müziğinde ve Türk halk müziğindeki aksak ritimler genelde hızlı icra edilir ve belli bir dizgenin aralıksız tekrarından oluşur. Aksak (, , gibi).

Türk halk müziğinde bu ölçüler genellikle vokal ve enstrümantal dans müziklerinde (oyun havalarında) kullanılmakla beraber bazı halk şarkılarında da ortaya çıkabilirler. Türk müzik teorisinde aksak ritim tanımı sadece 9 vuruşun şeklinde gruplanması için de kullanılmıştır.

Aksak ritim örnekleri aşağıda verilmiştir:

Klasik müzikte

Frédéric Chopin'in 1 No.'lu Piyano Sonatı (1828), 'lük ritmiyle solo piyano müziğinde müziğinde aksak ritimlerin en eski örneklerinden biridir. Anton Reicha'nın 36 Füg eserindeki 20 No'lu Fügü (1803) de piyanoyla icra edilir ve 'lik ölçüdedir. Çaykovski'nin ''Pathétique'' Senfonisi'nin ikinci hareketi (aşağıda), "aksak vals" olarak tabir edilmiştir,^{[2]Tchaikovsky's Symphony # 6 (Pathetique), Classical Classics, Peter Gutmann. Classical Notes.} ve orkestra müziğinde 'lük ölçünün iyi bir örneğidir.

\relative c { \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 144 \set Staff.midiInstrument = #"cello" \clef bass \key d \major \time 5/4 fis4\mf(^\markup { \bold { Allegro con grazia } } g) \tuplet 3/2 { a8(\< g a } b4 cis)\! d( b) cis2.\> a4(\mf b) \tuplet 3/2 { cis8(\< b cis } d4 e)\! \clef tenor fis(\f d) e2. \break g4( fis) \tuplet 3/2 { e8( fis e } d4 cis) fis8-. [ r16 g( ] fis8) [ r16 eis( ] fis2.) fis4( e) \tuplet 3/2 { d8( e d } cis4) b\upbow(\<^\markup { \italic gliss. } [ b'8)\ff\> a( g) fis-. ] e-. [ es-.( d-. cis-. b-. bes-.) ] a4\mf }

20. yüzyıl klasik müziğinden örnekler arasında şunlar sayılabilir:

• Gustav Holst'ün The Planetsinden "Mars, the Bringer of War" ve "Neptune, the Mystic" (ikisi de )

• Paul Hindemith'in Ludus Tonalisinden Sol akorunda "Fuga secunda"

• Igor Stravinsky'nin The Firebirdünün sonu

• Heitor Villa-Lobos'un Bachianas Brasileiras No. 9 bestesindeki füg

• Lalo Schifrin'in Mission: Impossible dizisine yazdığı soundtrack

• Jerry Goldsmith'in Room 222 dizisine yazdığı soundtrack

Caz müzikte

Caz müzisyeni Dave Brubeck'in Time Out albümünde yer alan "Blue Rondo à la Turk" bestesi, Bulgar Türkleri'nin çaldığı karşılama havasından^{[3]Manuel, Peter. Popular Musics of the Non-Western World: An Introductory Survey. Oxford University Press, 1988, s. 131.} esinlenilerek , ya da daha basit bir gösterimle 'lik bir ritimle icra edilmiştir. Yine aynı albümden Paul Desmond'ın bestelediği hit şarkıları "Take Five", 'lük ritimle icra edilmiştir. Bruebeck ve grubunun ("Eleven Four") ve ("Unsquare Dance") gibi daha başka aksak ritimlerle icra ettikleri şarkıları da mevcuttur.

Rock müzikte

Aksak ritimler rock müzikte, özellikle progresif rock müzikte kendine yer bulabilmektedir.

Rock müziğe aksak ritimleri getiren ilk grup The Beatles'dır. "Strawberry Fields Forever" şarkısının sürekli değişen karmaşık ritimleri ve "Within You, Without You" şarkısındaki dörtlük aksak ritimler, onların kullandığı en bilinen örneklerdendir.^{[4]Edward Macan, Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture (New York: Oxford University Press, 1997): 48. .} "Here Comes the Sun" şarkısının çoğunluğunda aksak olmayan 4/4'lük ritim kullanıldığı hâlde şarkının geçiş kısmı (bridge), Hint müziğinin de etkisiyle 11/8 + 4/4 + 7/8 ritimlerle çalınmıştır.^{[5]Pollack, Alan. "Notes on 'Here Comes the Sun' ". Retrieved 14 February 2012.}

Pink Floyd, Yes, King Crimson, Genesis, ELP, Rush ve Gentle Giant gibi progresif rock grupları, şarkılarında epey karmaşık aksak ritimli bölümler icra etmiştir. Belçikalı deneysel progresif rock grubu Aksak Maboul adını bu ritimden almıştır.

Radiohead'in "Paranoid Android" şarkısı, 'lik ritmiyle rock müzikteki aksak ritimlerin bilindik örneklerden bir diğeridir.^{[6]Radiohead (musical group). OK Computer, vocal score with guitar accompaniment and tablature (Essex, England: IMP International Music Publications; Miami, FL: Warner Bros. Publications; Van Nuys, Calif.: Alfred Music Co., Inc., 1997): . .}

Konuyla ilgili yayınlar

• Arom, Simha. 2004. "L'aksak: Principes et typologie". Cahiers de Musiques Traditionnelles 17 (Formes musicales): 11–48.

• Cler, Jérôme. 1994. "Pour une théorie de l'aksak". Revue de Musicologie 80, no. 2:181–210.

• Tanrikorur, Cinugen. 1990. "Concordance of Prosodic and Musical Meters in Turkish Classical Music". Turkish Music Quarterly 3, no. 1: 1–7.