# Ahmed Cevad Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevad_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Ahmed Cevad Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Cevad_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Ahmed_Cevad_Pasha_%28cropped%29.jpg) * (Abdullah Freres, public-domain)* - **Makam:** Osmanlı Sadrazamı; Girit Vali Vekili ve Fevkalade Komutanı - **Dönembaşı:** 4 Eylül 1891; 24 Temmuz 1897 - **Dönemsonu:** 9 Haziran 1895; 10 Ekim 1898 - **Hükümdar:** II. Abdülhamid; II. Abdülhamid - **Öncegelen:** Kâmil Paşa; Aleksandır Karatodori Paşa - **Sonragelen:** Mehmed Said Paşa; Ethem Paşa - **Doğum tarihi:** 1851 - **Doğum yeri:** Şam, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm yeri:** Nişantaşı, İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Doğum adı:** Ahmed Cevad - **Eşi:** Nimet Hanım - **Yaşadığı yer:** Afyonkarahisar - **Öğrenim:** Mekteb-i Erkân-ı Harbiye - **Meslek:** Asker, siyasetçi - **Dini:** İslam - **Bağlılığı:** Osmanlı İmparatorluğu - **Hizmetyılları:** 1865-1900 - **Rütbesi:** 55x55pik Müşir - **Kumandaettiği:** 5. Ordu - **Savaşları:** 93 Harbi; Elena Muharebesi; Ablanova Muharebesi - **Ödüller:** Mecidiye Nişanı; (birinci, üçüncü ve dördüncü sınıf); Osmaniye Nişanı (dördüncü sınıf); Légion d'honneur **Kabaağaçlızâde Ahmed Cevad Paşa** veya **Cevad Şâkir Paşa** (احمد جواد پاشا; 1851, [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) – 9 Ağustos 1900, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), [Osmanlı Türkü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_T%C3%BCrkleri) [müşîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr), [diplomat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diplomat), yazar ve [devlet adamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet_g%C3%B6revlisi)dır. [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in saltanatında 1891-1895 yılları arasında [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam)lık görevinde bulundu. Ayrıca 1890-91 arasında kısa bir süre ve 1897-1898 yılları arasında [Girit Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit_Vilayeti) Valisi ve Fevkalade Komutanı oldu. Dönemin en önemli meselelerinden birisi olan [Ermeni Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Sorunu) ile ilgilendi. Askerlik ve devlet görevliliğinin yanı sıra devrin bir aydını olarak "*Tarih-i Askeri Osmani*" (Osmanlı İmparatorluğu Askeri Tarihi) gibi tarih alanında çeşitli bilimsel konularda eserler yayımladı. Şakir Paşa ailesi olarak anılagelen ve sanat alanında pek çok tanınmış kişiyi yetiştirmiş ailenin bir ferdi, [Mehmed Şakir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_%C5%9E%C3%A2kir_Pa%C5%9Fa)'nın ağabeyi ve [Cevat Şakir Kabaağaçlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halikarnas_Bal%C4%B1k%C3%A7%C4%B1s%C4%B1)'nın amcasıdır. ## Hayatı ### İlk yılları ve eğitimi Ahmed Cevad, 1851 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı [Şam Beylerbeyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam_%28eyalet%29)'nin merkezi [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'da doğdu.[^1] Şûra-yı Askeri üyesi [Afyonlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afyonkarahisar) Kabaağaçlızade Mustafa Asım Bey ile [Suriye Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye_T%C3%BCrkmenleri)'nin ileri gelen ailelerinden Hattatzâde Hüseyin Efendi'nin kızı Zehra Hanım'ın oğludur.[^2] Anne ve babasını henüz 12 yaşında iken kaybetti. Daha sonra şeyhülislamlık görevinde de bulunan aile dostları Rumeli kazaskeri [Atıfzade Hüsameddin Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/At%C4%B1fzade_H%C3%BCsameddin_Efendi) tarafından himaye edildi.[^3] İlk öğrenimini [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) ve İstanbul'da tamamladıktan sonra [Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu)'ye girdi.[^4] Çok başarılı bir öğrenciydi. Mekteb-i Harbiye'den 1869 yılında mezuniyetinden sonra [Mekteb-i Erkân-ı Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Enstit%C3%BCs%C3%BC)'ye alındı ve 1871 yılında birincilikle mezun oldu.[^5] ### Askerî kariyeri 1871 yılında Kolağası rütbesine terfi etti. Askeri görevlerinin yanı sıra "El-Ma’lûmâtü’l-Kâfiye fî Ahvâl-il-Memâlik-il-Osmâniyye" adlı bir eser yazarak [Sultan Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz)'e sundu ve bu çalışmasından ötürü binbaşı rütbesine terfi ettirildi. [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nde Tuna ordusunda görev aldı.[^6] [Elena Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elena_Muharebesi)'nde ele geçirilen silah, top ve mühimmatı esirlerle birlikte İstanbul'a götürmekle görevlendirildi.[^7] Şubat 1878'de miralay rütbesine terfi ettirildi.[^8] 1881 yılında yazı işleri müdürlüğü görevine ek olarak; 93 Harbi sonrasında imzalanan [Berlin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281878%29) gereği Osmanlı Devleti ile Yunanistan, Sırbistan, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) arasındaki sınırları belirlemek için oluşturulan komisyonlarda görev aldı.[^9] Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in dikkatini çeken ve takdirini kazandı, dönüşünden sonra İstanbul'da Teftiş-i Askerî Komisyonu üyeliğine getirildi. [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit)'teki karışıklıklar üzerine Girit fevkalade kumandanlık ve vali vekilliğine tayin edildi. Göreve geldiğinde adanın tarihi, coğrafi, sosyal durumu hakkında bir layiha hazırlayarak padişah II. Abdülhamid'e sundu, isyanın sebebi olarak Hristiyan halka aşırı imtiyazlar tanınmasını gösterdi. İki yıl süren valiliği sırasında Adadaki [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) ve [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) halk arasında huzur ortamı oluşturmak için yoğun çaba harcadı. Buradaki başarısına karşılık 40 yaşında [müşir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr) rütbesine yükseltildi. Girit'te yeniden karışıklıkların çıkması üzerine, "Girit Fırka-i Askerîye" kumandanlığına atanarak 1897 yılında adaya gönderildi. Girit'te [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) devletleri tarafından özel bir yönetim tarzının empoze edileceği anlaşılıp, bu arada da [Alman İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Kayzer [II. Wilhelm](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Wilhelm)'in [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin_%28b%C3%B6lge%29)'e seyahat yapması kesinleşince, Cevat Şakir Paşa Kayzer'in mihmandarlığına getirildi; yerine Ferik [Osman Nuri Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Nuri_Pa%C5%9Fa) atandı.[^10] İstanbul'a gelip [Kudüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kud%C3%BCs)'e kadar uzanan bir seyahat yapacak olan İmparator II. Wilhelm'im seyahatinin güvenliği için gerekli önlemleri almakla görevlendirildi. Bu görevi başarılı bir şekilde yerine getirdi; İmparator 16 Kasım 1898 tarihinde seyahatini tamamladı. Görevinin ardından İstanbul'a dönmesine izin verilmedi ve [5. Ordu Komutanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/5._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) olarak görevlendirildi. ### Sadrazamlığı ve diplomatik görevleri [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nden sonra [Berlin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281878%29) ile bağımsızlığını elde eden [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F)'a 1884 yılında elçi olarak tayin edildi ve bu göreve giderken [mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva) rütbesine terfi etti ve paşa oldu. Burada dört yıl kalan paşa, ülke içinde Prens Nikola'nın davetlisi olarak Sultan Abdülhamid'in izniyle yurt gezilerine katıldı.[^11] 1884 yılının Mayıs ayında çıktıkları ve bir ay süren seyahatin ardından, gözlemlerini ve seyahatnamesini bir lahiya olarak Sultan Abdülhamid'e sundu.[^12] Görevi müddetince Osmanlı-[Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Prensli%C4%9Fi) ilişkilerine büyük katkı sunmuştur.[^13] Görevi sırasında rahatsızlanması sebebiyle [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana)'ya gitmek için izin istediyse de, yeni bir göreve atanmak üzere İstanbul'a gelmesi çağrıldı. Girit valiliğinde gösterdiği başarı üzerine 1891 yılında II. Abdülhamid tarafından [Kamil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa) yerine [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) olarak atandı ve bu görevi yaklaşık dört yıl sürdürdü.[^14] 3 yılı aşkın sadrazamlığı esnasında takip ettiği siyaset, iç ve dış barışı korumak oldu. Sadrazamlığı sırasında daha çok [Ermeni isyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_isyanlar%C4%B1) ve bu olayların yarattığı diplomatik sorunlar ile uğraştı. Kendi kararlarının kabul edilmesi konusunda aşırı ısrarcı olan Paşa,[^15] 1894 yılında sadrazamlıktan azledilerek [Nişantaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fanta%C5%9F%C4%B1)'ndaki evinde ikamete mecbur edildi. ### Yayıncılık faaliyetleri ve Cevad Paşa Kütüphanesi 1880 yılında Erkan-ı Harbiye Dairesi Altıncı Muhaberat-ı Umumiye şubesinde göreve başladı. Resmi ordu gazetesi olan [Ceride-i Askeriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cer%C3%AEde-i_Askeriyye)'nin yazı işleri müdürlüğünü yaptı; dergide kendi yazıları da yayımlandı. Bir yandan da Ekim 1879 tarihinden itibaren "Yadigâr" isimli bir dergiyi yayınlamaya başladı. On beş günde bir çıkarılan bu dergi; fen, sanayi, coğrafya, tarih, ahlak gibi konularda yazılar yayımlamaktaydı.[^16] Sadrazamlığı esnasında Babıali bahçesine memurların boş zamanlarında kitap okumaları için yaptırdığı kütüphane bugün de “*Cevat Paşa Kütüphanesi*" adı ile anılmakta olup, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nin bir deposudur. Sadrazamlığı sırasında [Arkeoloji Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arkeoloji_m%C3%BCzesi)'ne hediye ettiği kişisel kitaplığı müze kütüphanesinin çok değerli bir koleksiyonunu oluşturur.[^17] ### Özel hayatı ve ölümü ![Ahmed Cevad Paşa'nın Emir Buhari Camii bahçesinde yer alan türbesindeki kabri, Fatih, İstanbul](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Grave_of_the_Ahmed_Cevad_Pasha_01.jpg/1280px-Grave_of_the_Ahmed_Cevad_Pasha_01.jpg) *Ahmed Cevad Paşa'nın Emir Buhari Camii bahçesinde yer alan türbesindeki kabri, Fatih, İstanbul (Adem, CC-BY-SA-4.0)* Ahmed Cevad Paşa iki defa evlenmiş, ikinci evliliğini Çerkez kökenli Nimet Hanım ile yapmıştır.[^18] İki evliliğinden de çocuğu olmamıştır.[^19] Arapça, [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca), [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) ve [İtalyanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanca) bilen Cevad Paşa, [1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) sırasındaki Eserçe Muharebesinde göstermiş olduğu başarıdan dolayı dördüncü sınıf [Mecidiye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecidiye_Ni%C5%9Fan%C4%B1) ile ödüllendirildi. 5 Eylül 1877'de [Ablanova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ablanova_Muharebesi)'ndeki başarılarından dolayı dördüncü sınıf [Osmaniye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osm%C3%A2niye_Ni%C5%9Fan%C4%B1) tevcih edildi.[^20] 22 Mayıs 1889 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu ile Yunanistan arasındaki dostane ilişkilerin gelişmesine bulunduğu katkılardan dolayı [Yunanistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) tarafından hizmetlerinden dolayı Cevad Paşa'ya birinci rütbeden Sürur Nişanı verildi ve Sultan II. Abdülhamid tarafından ise birinci rütbeden Mecidiye Nişanı tevdi edildi.[^21] 10 Temmuz 1893'te [Üçüncü Fransa Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti) Cumhurbaşkanı [Sadi Carnot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadi_Carnot_%28cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1%29) tarafından Fransa'nın en yüksek sivil madalyası olan [Légion d'honneur](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%A9gion_d%27honneur) grand kordonu nişanı ile onurlandırıldı.[^22] 5. Ordu Komutanı olarak görev yaptığı Şam'da Nisan 1900'de [tüberküloza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Verem) yakalandı ve ordudaki görevinden istifa etti.[^23] Doktorların verdiği raporla İstanbul'a geldi ve 9 Ağustos 1900'de 49 yaşında [Nişantaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fanta%C5%9F%C4%B1)'ndaki konağında öldü.[^24] 10 Ağustos 1900'de [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'nde kılınan cenaze namazının ardından anne ve babasının kabirlerinin de bulunduğu [Emir Buhari Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emir_Buhari_Camii) haziresine defnedildi.[^25][^26] 1901 yılında [Mimar Kemaleddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Kemaleddin) tarafından mezarının bulunduğu yere bir türbe inşa edildi.[^27] ## Eserleri - **Ma‛lumatu'l-Kafiye fi-Memaliki'l-Osmaniye**: Osmanlı Devletinin kara ve deniz kuvvetleri, coğrafyası, yeryüzü şekilleri gibi konularda bilgiler içerir. Askeri liselerde Abdülaziz devrinde ders kitabı olarak okutulmuştur. - **Tarih-i Askeri Hulasası**: 1700 yılına kadar gerçekleşen ünlü savaşlar hakkında bilgiler içerir. - **Fabre, Sema yahut kozmoğrafya**: yeryüzünün ölçülmesi, aya seyahat, yeryüzünün aydan görünüşü gibi konular içeren çeviri bir eserdir. - **Tarih-i Osmani**: Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Niğbolu Savaşı'na kadar geçen olaylar - **Mısır Mesalihine Dair İradat-ı Seniyye**: Mısır işlerine dair 1839-1894 arasında çıkmış irade-i seniyyeler. - **Mecmu'atu's-Sanayi**: Kimyanın Sanayiye uygulanması ile ilgili bir eser. - **Yadigâr**: 15 günde bir çıkan Yadigar dergisinde yayımlanmış yazıların bir araya getirildiği eserdir - **Tarih-i Askeri Osmânî**: [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda meydana getirilmiş çeşitli askeri kurumlar, 1826 yılına kadarki önemli savaşlar hakkında bilgi veren eser. Ahmet Cevat Paşa, 10 cilt içinde 20 eser yazmayı planlamıştı. 3 cilt içinde 5 kitap yazabildi, bunlardan yalnız [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler'e ait olan birinci cildi basılmıştır. Ayrıca kıyafetleri ve o devrin silah ve teçhizatını gösterir bir albümü [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te basılmıştır. ## Dış bağlantılar - Ahmet Hilmi Çoban, (2009) *Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni*, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar - [Kenthaber.com sitesi, Ahmed Cevat (Cevat Şakir) Paşa Kabaağaçlızade sayfası](https://web.archive.org/web/20130703042504/http://www.kenthaber.com/ege/afyonkarahisar/Kimdir/iz-birakan/ahmed-cevat-cevat-sakir-pasa-kabaagaclizade) (Erişim:25.06.2011) - Kuneralp, Sinan (1999) *Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839 - 1922) Prosopografik Rehber*, İstanbul:ISIS Press, ISBN 9784281181. - İnal, İbnülemin Mehmet Kemal, (1964) *Son Sadrazamlar 4 cilt*, Ankara: Millî Eğitim Basimevi, (Dergah Yayinevi 2002) (Google books [http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ](http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ), - Tektaş, Nazim (2002), *Sadrâzamlar Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı*, İstanbul:Çatı Yayınevi (Google books: [http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&](http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&) [^1]: Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8. [^2]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^3]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^4]: Kenthaber.com sitesi, Ahmed Cevat (Cevat Şakir) Paşa Kabaağaçlızade sayfası, Erişim tarihi:25.06.2011. [^5]: Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8. [^6]: Türk dünyası araştırmaları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1996, s. 2. [^7]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^8]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^9]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^10]: Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8. [^11]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^12]: Osmanli'dan Cumhuriyete Kardag'da Türk Sefirleri ve Sehbenderleri. Bilge Kültür Sanat, 2015, s. 79-123. [^13]: II. Abdülhamid Dönemi Osmanli-Karadag Siyasi Iliskileri. Türk Tarih Kurumu, 2012, s. 113-114. [^14]: Sultan Abdülhamidi Kuşkulandıran Olaylar. Mutlu Yayıncılık, 7 Mart 2022, s. 319. [^15]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^16]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^17]: İstanbul Belediyesi web sitesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi, Erişim tarihi:25.06.2011. [^18]: Minawi, Mostafa. Losing Istanbul: Arab-Ottoman Imperialists and the End of Empire. Stanford University Press, 6 Aralık 2022. [^19]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^20]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^21]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^22]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^23]: CEVAD PAŞA. [^24]: CEVAD PAŞA. [^25]: Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009] [^26]: Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66. [^27]: Yavuz, Yıldırım. Mimar Kemalettin ve birinci ulusal mimarlık dönemi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği, 1981, s. 29.