# Ahıska Türkleri > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Ahıska Türkleri, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/Omar_Faig_Nemanzade_and_his_family_2.jpg) * (public-domain)* - **Grup:** Ahıska Türkleri - **Toplam:** 400.000-425.000-500.000-629.000 - **Bölge:** Kazakistan; Azerbaycan; Rusya; Kırgızistan; Türkiye; Özbekistan; ABD; Ukrayna; Gürcistan - **Nüfus:** 150.000; 90.000-110.000; 3.257-70.000-90.000; 33.327-50.000; 40.000; 15.000; 9.000-12.000; 10.000; 600-1.000 - **Diller:** Türkçe (anadil), Rusça, Azerice (bölgesel), Özbekçe (bölgesel) - **Dinler:** İslam - **İlgili gruplar:** Meshiler, Gürcüler, Türkiye Türkleri ![1926 yılında Ahıska Türklerinin yerleşim alanları.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b7/Distribution_of_Meskhetian_Turks_in_Georgia_1926.png) *1926 yılında Ahıska Türklerinin yerleşim alanları. (Yerevanci, CC-BY-SA-3.0)* ![Tarihî Ahıska Sancağı bugün Gürcistan'ın Samtshe-Cavaheti bölgesinin bir parçası.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/SamtskheJavakhetiLocationinGeorgia.svg/1280px-SamtskheJavakhetiLocationinGeorgia.svg.png) *Tarihî Ahıska Sancağı bugün Gürcistan'ın Samtshe-Cavaheti bölgesinin bir parçası. (This work is created by George Melashvili . You can redistribute it or modify it under the terms of the terms of Cc-by-sa-3.0 (See below), CC-BY-SA-3.0)* ![Tarihî Mesheti/Tao-Klarceti bölgesi, günümüzde çoğunluğu Türkiye'de az kısmı ise Gürcistan'da kalmak üzere bölünmüştür](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/The_historical_Georgian_region_of_Meskheti_and_its_subregions.png/1280px-The_historical_Georgian_region_of_Meskheti_and_its_subregions.png) *Tarihî Mesheti/Tao-Klarceti bölgesi, günümüzde çoğunluğu Türkiye'de az kısmı ise Gürcistan'da kalmak üzere bölünmüştür (magdana vardosanishvili, CC-BY-SA-4.0)* **Ahıska Türkleri**[^1][^2][^3][^4] ([Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce): მაჰმადიანი მესხები veya მესხეთის თურქები - *"Müslüman Meshiler"*),[^5] [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın güneybatı ucunda, merkezi [Ahıska](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska) (Ahaltsihe) olan [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesinde yaşayan [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) nüfusa 20. yüzyılın ikinci yarısında verilen addır. Bölgenin adından dolayı **Meshet Türkleri** ya da **Mesket Türkleri**[^6] ve Türkçede bölgenin adının Misketya biçiminde yanlış yazılmasından dolayı **Misket Türkleri**[^7] olarak da adlandırılmaktadır. Bu farklı adlandırmalar "Ahıska Türk'ü" teriminin yeni olmasından ve tarihsel kaynaklarda yer almamasından kaynaklanmaktadır. [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında, 15 Kasım 1944 tarihinde [Ahıska](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska) bölgesindeki Müslüman nüfus [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya, özellikle [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) ve [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'a sürülmüştür. [Sovyetolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetoloji) [Alexandre Bennigsen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alexandre_Bennigsen) ve [Marie Broxup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marie_Broxup)'a göre, sürülen Ahıska Türklerinin sayısı 100.000 ile 200.000 arasında tahmin edilmekte olup, sürgün sırasındaki olumsuz koşullar nedeniyle yaklaşık 50.000 kişi hayatını kaybetmiştir.[^8] Yazarlar, diğer sürülen halkların aksine Ahıska Türklerinin [Almanlarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) iş birliği yapmakla suçlanmadığını, sürgünün görünürde bir sebep belirtilmeksizin gerçekleştirildiğini ifade etmektedir. Bennigsen ve Broxup bu durumu, [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)'in 1944 sonlarında Türkiye'ye yönelik bir baskı kampanyasına hazırlanması ve [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars), [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan), [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin) üzerindeki toprak talepleri bağlamında, sınır güvenliğini sağlamak amacıyla bölgeyi "Sovyet niyetlerine düşman olması muhtemel" nüfustan temizleme stratejisi olarak yorumlamaktadır. ## "Ahıska Türkü" terimi “Ahıska Türkleri”ne yönelik ilk yazılar tarihçi ve yazar [Mehmet Fahrettin Kırzıoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_K%C4%B1rz%C4%B1o%C4%9Flu) tarafından ele alınmıştır.[^9] Sevan Nişanyan; [Fahrettin Kırzıoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_K%C4%B1rz%C4%B1o%C4%9Flu)'nun Türkiye’nin kuzeydoğu illerinin nüfusunun "[Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) Türkü" olduğu iddiasını eleştirirken, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)’nin dağılmasından sonra Stalin’in Orta Asya’ya sürgüne gönderdiği Ahıska Türkleri'nin dünya basınına yansımasıyla “Ahıska Türk'ü” teriminin Türkiye'de yaygınlaştığını belirtmiştir.[^10] Bir çalışmada da "Ahıska Türkü" teriminin 1980'lerden itibaren yaygın olarak kullanılmaya başladığı belirtilmiştir.[^11] Nitekim eski kaynaklarda “Ahıska Türkü” tabirine rastlanmamaktadır. Örneğin kapsamlı bir ansiklopedik çalışma olan *Kamusü’l-Âlâm*’da bir şehir olarak Ahısha (sonradan Ahıska) adı geçmekle birlikte "Ahıska Türkleri" adı altında bir madde yer almamaktadır.[^12][^13] Ruslar, [Osmanlı-Rus savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Rus_sava%C5%9Flar%C4%B1)nda (1828-1829 ve 1877-1878) tarihsel [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesini ele geçirdikten sonra, bu bölgenin nüfusunun tespiti sırasında Türkçe konuşan halkı “Türk”, “[Karapapak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar)” ve “[Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler)” olarak kaydetmiş ancak “Ahıska Türk'ü” gibi bir kategori kullanmamıştır.[^14][^15] [1828-1829 savaşının](https://turkipedia.org/tr/wiki/1828-1829_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) ardından Edirne Antlaşması uyarınca Samtshe-Cavaheti bölgesinden gerçekleşen Müslüman göçü, "[Gürcü göçü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_g%C3%B6%C3%A7leri)" olarak adlandırılmıştır.[^16] Muvahhid Zeki'nin [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin_%28il%29) üzerine kapsamlı bir çalışması olan ve 1927'de yayımlanan *Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye* adlı eserde de "Ahıska Türk'ü" adına rastlanmamaktadır. Oysa bu çalışmada yöre halkı; “Nüfus”, “Lisan”, “Halk Şarkıları ve Oyunları” gibi başlıklar altında demografik ve etnografik açıdan incelenmiştir.[^17][^18] Kırzıoğlu'nun 1970'te yayımlanmış ve bu terimi ileri sürdüğü ilk yazılarından birinde, Ahıska adının 482 yılına ait bir kaynakta “Ak-Eska” olarak geçtiğini ileri sürmüştür. Ancak 482 yılına ait olduğunu ileri sürdüğü ama adını vermediği kaynağın varlığı şüphelidir.[^19][^20] Nitekim bu yer adı esasen, “yeni kale” anlamındaki Gürcüce Ahal-tsihe'den (ახალციხე) gelir.[^21] [Sevan Nişanyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevan_Ni%C5%9Fanyan), Ahıska Türkü adı verilen topluluğun Türkiye'deki ana yerleşim alanının Ardahan'ın Posof ilçesi olduğunu aktarırken buralardaki köy ve mezraların kadim zamanlardan beri Gürcüce adlar taşıdığını belirtir. Nişanyan'ın aktardığı "Ahıskalı" kişi adları ise cumhuriyet dönemi nüfus müdürlüğü kayıtlarından alınmış olup Poshov (Posof) livasının en eski kayıtlarını içeren 1595 tarihli [*Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defter-i_Mufassal-i_Vilayet-i_G%C3%BCrcistan) adlı Osmanlı [mufassal defter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mufassal_defter)indeki kişi adlarından tamamen farklıdır. Söz konusu [mufassal defter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mufassal_defter)de vergi yükümlüsü olarak kaydedilmiş erkek adlarının büyük çoğunluğu Gürcü kişi adları, çok azı da Fars ve Ermeni kişi adlarından oluşmaktadır.[^22][^23] Gürcistan'daki [Ahaltsihe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska) kentinin Türkçedeki adından geliştirilen "Ahıska" (Osmanlı döneminde Ahısha) terimi, “Ahıska Türk'ü” bağlamında muğlak bir kullanıma sahiptir. Bazen sadece [Ahıska](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska) kenti ve çevresi, bazen tarihsel [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesi, bazen [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesini de aşan daha geniş bir coğrafyayı tanımlamak için kullanıldığı görülmektedir. Bundan dolayı "Ahıska Türk'ü" yerine "Mesket Türk'ü" hatta "Misket Türk'ü" bile denmektedir.[^24] Kaynaklara dayalı bu tespitler, "Ahıska Türk'ü" teriminin geç tarihte yapay olarak türetildiğini, tarihsel dayanağı olmadığını; günümüzde tarihsel olmaktan çok, siyasal nedenlerle kullanıldığını göstermektedir. Nitekim bu terim en yaygın biçimde 1944 yılında Sovyet yönetimi tarafından Gürcistan'ın [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesinden [sürgün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri_S%C3%BCrg%C3%BCn%C3%BC) edilmiş olan Müslümanları tanımlamak için kullanılmaktadır. Ahıska Türkü olarak adlandırılan nüfus arasında bir diğer öz tanımlama ise "Yerli"dir. Bu terimi, kendilerini [Terekemeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar), Tatarlar ve Kürtler gibi göçmen nüfustan ayırmak için kullandıkları düşünülür. Öte yandan "Yerli" ifadesiyle, bölgenin otokton halkı olan Gürcülerin kastedildiği, bu nüfusun 17-18. yüzyıllarda Müslümanlaşarak "Kartveli" (Gürcü) adını terk ettiği ifade edilir.[^25] Nitekim kendini "Yerli" olarak tanımlayan bu halk, "Ahıska Türkü" teriminin icadından önce, "Dil Bilmez Gürcü" olarak adlandırılmaktaydı.[^26][^27][^28][^29][^30][^31][^32][^33][^34] Kendisini yerli olarak adlandıran halk yani bugünkü ismiyle "Ahıska Türkleri", bölgede yaşayan Terekemeler tarafından Çinçavat kelimesiyle adlandırılmaktaydı.[^35] Katip Çelebi, Çinçavatların Gürcü taifesinden Hristiyan bir toplum olduğunu kaydeder.[^36] Kendilerini yerlilerden farklı bir toplum olarak gören Terekemeler; Çinçavat dışında yerliler için Bezbaş, Gagavan, Cavak Köpoğlu, Çatıkuyruk ve Sırtısarı isimlerini de kullanmaktaydı. Egzonim olan bu terimlerin aşağılama içerdiği düşünülür. Nitekim Çinçavat Ermeniceden ödünç bir kelime olup esasen imansız anlamına gelmektedir.[^37] ## Genetik Ahıska Türkleri olduğu belirtilen bazı kişilere ait test edilen DNA örnekleri arasında en yaygın [Y kromozom haplogrubu J](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup_J_%28Y-DNA%29) olurken ikinci sırada [Y kromozom haplogrubu G](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup_G_%28Y-DNA%29) yer almaktadır.[^38] Bu yönüyle sonuçlar Kafkasya'nın yerli etnik gruplarına benzer. ## Kökene dair tezler Ahıskalıların kökeni hâlen keşfedilmemiş olup oldukça da ihtilaflıdır. İki ana tez üzerinde durulmaktadır: 1. Türk tezi: Meshetilerin (Ahıskalılar) kimisi Gürcü asıllı olup etnik Türk'türler.[^39] 2. Gürcü tezi: Epeyden beri Gürcü târihinde istişare edilen bir konu olan Türkçenin Kars ağzını konuşan Hanefi Sünni Mesheti Türklerinin kökeni Osmanlı idaresinde kalmış olan [Samtshe-Cavaheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe-Cavaheti) bölgesinde oturan Gürcülerden gelmekte olup 16. asırda İslam'a girmesi ile başlamış, 1829'a kadar sürmüştür. Diğer yandan, [Anatoly Khazanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anatoly_Khazanov) meselenin bu kadar basit olamayacağını ileri sürmüştür.[^40] Çoğu Ahıska Türk'ü, kendisini Osmanlı göçmenlerinden gelmiş olarak tanımlamaktadır.[^41] Gürcü yanlısı tarih yazımı, Kars lehçesi konuşan ve islamiyetin [Hanefi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik) mezhebine mensup Ahıska Türklerinin 16. yüzyıl ve 1829 tarihleri arasında, tarihsel Mesketi bölgesi [Samtshe-Cavaheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe-Cavaheti), Osmanlı egemenliği altındayken İslamiyet'e geçmiş Türkleşmiş Meshiler (Gürcülerin etnografik bir alt grubu) olduğunu ileri sürmektedir.[^42] Ancak Rus [Antropolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antropoloji) ve Tarihçi Profesör Anatoly Michailovich, Gürcü anlatıya karşı çıkarak şunları söylemiştir: Bu Gürcü yanlısı görüş taraftarlarının, grubun etnik tarihini aşırı basitleştirmiş olması olasıdır. Özellikle de başka bir Müslüman Gürcü grupla Müslümanlığa geçmiş olmalarına rağmen yalnızca Gürcü dilini değil, bir ölçüde Gürcü geleneksel kültürünü ve kendi kimliklerini de korumayı sürdüren Acarlarla karşılaştırıldığında.[^43]Fakat Michailovich, bu karşılaştırmayı yaparken Acara ve Mesheti bölgelerinin Türk hakimiyetine bulunma sürelerini göz ardı eder. Nişanyan, Acaralıların Gürcüceyi korumasına rağmen Ahıskalıların Gürcü dilini kaybetmesini şu şekilde açıklar:Batum şehri ile Acara özerk bölgesi (ve Artvin’in Borçka-Hopa tarafı ile Şavşat’ın Meydancık vadisi) halkı Müslüman Gürcü, Acara lehçesi konuşurlar, 1810’lara dek asıl Gürcistan’a tabi olmuşlar, doğrudan veya dolaylı Hıristiyan egemenliği altında yaşamışlar. Ahıska (ve Şavşat-Yusufeli, Posof) halkı ise 450 yıldan beri İslam egemenliğinde yaşamış. Belki diğer Osmanlı İslam unsurlarıyla iç içe geçmiş, uzun süreden beri Türkçe konuşurlar.[^44]Antropolog Kathryn Tomlinson, Ahıska Türklerinin 1944 sürgünü ile ilgili Sovyet belgelerinde, topluluğun sadece "Türk" olarak anıldığını ve "Mesket Türkleri" teriminin Özbekistan'dan ikinci sürgünlerinden sonra icat edildiğini belirtmiştir.[^45] Ronald Wixman'a göre "Mesket" terimi ancak 1950'lerin sonlarında kullanılmaya başlanmıştır.[^46] Gerçekten de Mesket Türklerinin çoğunluğu kendilerini kısaca "Türk" olarak ya da bölgeye atıfta bulunarak "Ahıska Türkleri" olarak adlandırmaktadır. ## Ahıskalıların tarihi ### Osmanlı fetihleri [Amasya Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) (1555) ile birlikte [Samtshe Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe_Prensli%C4%9Fi) (Mesheti) ikiye bölündü: Doğu kısmı [Safeviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)'in, batı tarafı ise Osmanlı'nın topraklarında kalmıştır.[^47] 1578'de Osmanlılar, Gürcistan'daki Safevi topraklarına saldırarak 1578-1590 Osmanlı-Safevi Savaşı'nı başlatmış ve 1582'de Osmanlılar, Mesheti'nin doğu (Safevi) kısmına sahip olmuştur.[^48] 17. yüzyılın başlarında Safeviler, Mesheti'nin doğu kısmının kontrolünü yeniden ele geçirmiştir.[^49] Ancak [Kasr-ı Şirin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasr-%C4%B1_%C5%9Eirin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile tüm Mesheti Osmanlı egemenliği altına girmiş ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'ın bölgeyi geri alma girişimlerine son verilmiştir.[^50][^51] ### Sovyet egemenliği #### 1944: Gürcistan'dan Orta Asya'ya sürgün 15 Kasım 1944'te, o zamanki SSCB Genel Sekreteri Joseph Stalin, 115.000'den fazla Ahıska Türk'ünün evlerinden gizlice çıkarılarak vagonlara konulup anavatanlarından sınır dışı edilmesini emretmiştir.[^52][^53] 30.000 ile 50.000 arasında sürgün edilen kişi açlık, susuzluk, soğuk, sürgünün doğrudan bir sonucu olarak sınır dışı edilmek ve yaşanan yoksunluktan dolayı ölmüştür.[^54][^55] Sovyet muhafızları, Ahıska Türklerini çoğu zaman yiyecek, su veya barınak olmadan geniş bir bölgedeki demir yolu kenarlarına atmıştır. 1989 Sovyet nüfus sayımına göre [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'da 106.000 Ahıska Türk'ü, [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da 50.000 ve [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'da 21.000 Ahıska Türk'ü yaşamaktaydı.[^56] [II.Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında sınır dışı edilen diğer milletlerin aksine 1968 yılına kadar gizli kalan Ahıskalıların sürgün edilmelerine hiçbir neden verilmemiştir.[^57] Sovyetler, Ahıskalıların sürgün edildiğini ancak 1968'de kabul etmiştir. Ahıskalıların sürgün edilmesinin nedeni, 1944'te Sovyetler Birliği'nin Türkiye'ye karşı bir baskı kampanyası başlatmaya hazırlanıyor olmasıdır.[^58] Haziran 1945'te, o zamanlar Dışişleri Bakanı olan Vyacheslay Molotoy, üç Anadolu vilayetinin ([Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars), [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan) ve [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin)) teslim olması için [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'daki Türk Büyükelçisi'ne talepte bulunmuştur.[^59] Moskova aynı zamanda diğer bazı Anadolu vilayetlerine yönelik Ermenilerin iddialarını desteklemeye hazırlanırken Türkiye'ye karşı savaşı mümkün görmüş ve Joseph Stalin, Sovyetler'e düşmanca niyetler besleme olma ihtimali bulunan Müslüman Ahıskalıların yerleştiği stratejik Türk-Gürcü sınırını temizlemek istemiştir.[^60] #### 1989: Özbekistan'dan diğer Sovyet ülkelerine sürgün Ana Madde: [Fergana Olayları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Olaylar%C4%B1) 1989'da, aşırı nüfuslu [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi)'nde kaynaklar için Özbeklerle yarışan Ahıska Türklerine karşı milliyetçi kinlenmeler başlamıştır. [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'a yerleşmiş olan Ahıska Türkleri ile yerli Özbekler arasında isyanlar çıkmıştır.[^61] [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) ve Ahıska Türkleri arasında yaşanan çatışma, [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi)'ndeki taşra banliyölerinden yayılan kanlı çatışmalara dönüşmüştür.[^62] Yüzlerce Ahıska Türk'ü öldürülmüş ya da yaralanmıştır, 1.000'e yakın mülk tahrip edilmiş ve binlerce Ahıska Türk'ü sınır dışına kaçmıştır.[^63] Ahıska Türklerinin (çoğunluğu) yaklaşık 70.000'i Azerbaycan'a, geri kalanı [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın çeşitli bölgelerine (özellikle [Krasnodar Kray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)ı), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'a, [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'a ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'ya gitmiştir.[^64] #### Donbass Savaşı Hükûmet güçleri ile [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) yanlısı ayrılıkçılar arasındaki çatışmaların ortasında, Mayıs 2014'ten bu yana yaklaşık 2.000 Ahıska Türk'ü, Ukrayna'daki evlerinden kaçmak zorunda kalmıştır. Doğu [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'daki Türkçe konuşan azınlığa mensup 300'ün üzerinde Ahıska Türkü, ülkenin yakın zamanda kabul edilen sığınma önlemleri kapsamında yaşayacakları Türkiye'nin doğusunda [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan) iline gelmiştir.[^65] ## Din Ahıskalıların küçük bir kesimi [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) olmakla beraber büyük çoğunluğu [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) mezhebine tabidir.[^66] ## Sürgün 1829 yılında tazminat olarak Çarlık Rusya'sına verilinceye kadar Ahıska bölgesi Osmanlı sınırların dâhilinde idi. Bu olaydan sonra Ahıska Türklerinin yarısı sınırı geçerek Türkiye'ye geldi, diğer yarısı ise [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da kaldı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Ahıska Türklerinin gençleri savaşa katılmak için cepheye gitti. Geride kalan eşleri, çocukları ve yaşlı Ahıska Türkleri ise 1944 yılında [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) tarafından iki saat içinde tren vagonlarına doldurularak, kapalı tren vagonlarında [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya sürülerek [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'a yerleştirildi. Bu [sürgünün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir) Stalin'in [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) kıyılarını Türklerden temizleme operasyonunun bir parçası olduğu [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) dağıldıktan sonra açıklanan arşivlerde ortaya çıkmıştır. Aynı kaderi paylaşan [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) ve Ahıska Türklerinin bu hazin sürgününde binlerce insan yolda öldü.[^67] 1945 yılında savaş bittikten sonra savaştan dönen Ahıska Türkleri de ailelerinin sürgün edildiği bölgelere gönderildiler. ### Fergana Olayları Sovyetler Birliği'nin son yıllarında, Özbekistan'ın [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana) Vadisi'nde yaşayan Ahıska Türkleri, 1989 yılında, etnik bir gerilim sonrasında büyük bir şiddete uğradı ve bölgedeki nüfusun büyük bir kısmı [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'dan göç etmek zorunda kaldı. ### Geri dönüş [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), 1989 yılında Özbekistan'ın Fergana Vadisi'ndeki şiddetten kaçan Ahıska Türklerinin bir kısmını kabul etti ve topraklarına yerleştirdi. Sonrasında [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ve [Karabağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaba%C4%9F)'dan sürülen Azerbaycan Türkleri nüfusuyla ilgili sorunlar ortaya çıktığından yerleştirme işlemi tamamlanamadan 1994 yılında durduruldu. [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), 1990'larda etnik olarak Gürcü kökenli olan Meshileri ülkeye yerleştireceğini duyurdu. Bu karar, [Samtshe-Cevaheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe-Cavaheti)'de yaşayan Gürcistanlılar arasında tepkiye yol açtı.[^68][^69] Öte yandan Türkiye, az sayıda Ahıska Türk'ünü ülkenin doğusuna yerleştirdi. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın [Krasnodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1) bölgesine yerleştirilen Ahıska Türkleri, Rus [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar_%28Slav%29)'ın Türk karşıtı tepkileriyle yüz yüze kaldı, bu yüzden [Krasnodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)'daki Ahıska Türklerinin 9.000 kadarı [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'nin çeşitli kentlerine yerleştirildi. 1999 yılında [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), [Avrupa Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi)ne üye olurken Ahıska Türklerinin geri dönüşleriyle ilgili yükümlülük üstlenmiştir. Bu yükümlülüğe göre Gürcistan, 1999'dan itibaren üç yıl içinde Ahıskalıların dönüşlerini başlatacak ve 12 yıl içinde yani 2011 yılında dönüş işlemini bitirecekti. Eğer Gürcistan süre sonunda yükümlülüğünü yerine getirmezse Ahıska Türkleri, [Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Mahkemesi)ne dava açabilecek ve bu yolla vatanlarına dönmeyi talep edebileceklerdi. Ama üste belirtilen sorunlar ve engeller yüzünden geri dönüş çok sınırlı kaldı.[^70] [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), Ahıska Türklerinin geri dönüşüne şartlı izin vermiştir. Şartlardan birincisi; geleceklerin sadece Ahıska bölgesine değil, tüm Gürcistan topraklarına yerleşmeleridir. [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) bu şartı, Ahıskalıların bölgeden 91 bin kişi çıkmasına karşın bugün dönecek olan rakamın çok olması ve bölgenin bunu kaldıramayacağı savına bağlamaktadır. İkinci şart, Türklere verilecek kimliklerde Türk ve Müslüman yazmayıp Gürcü ve Hristiyan yazacaktır. Gürcistan'ın bu şartının altında ise bölge halkının aslında Türk olmayıp Meshi denen [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) olduğu, zamanla ve zorla [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından Müslüman yapılarak Türkleştirildikleri savı yatmaktadır. Beş ilçe ve 200 köyden meydana gelen [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) bölgesinde şu an daha çok, Gürcüler ve Ermeniler yaşamaktadır. 100'e yakın köy ise Türklerin sürgününden günümüze kadar hala boştur. Haziran 2002'de [Krasnodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)’da bulunan Ahıska Türkleri seslerini duyurabilmek için açlık grevi yapmışlardır. [Krasnodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)'da yaşayan Ahıska Türkleri, "yasa dışı mülteciler" olarak adlandırılmakta ve yeni bir sürgüne gönderilmeleri istenmektedir.[^71][^72] Gürcistan Parlamentosu uzun bir çalışma sonrasında 2007 yılında Ahıska Türklerinin Gürcistan'a dönmelerini ön gören bir yasayı kabul etti. Ancak çalışmalar yeterli olmamakta, sürgünden önce Ahıska Türklerine ait olan mal varlıklarının Ahıska Türklerine iadesi Gürcistan Hükûmeti tarafından bazı ekonomik gerekçeler gösterilerek engellenmektedir. Herhangi bir geri dönüş olmadığı gibi, malları ve mülkleri elinde bulunduran yerel Gürcü ve Ermeni halk da bu geri dönüşe karşı çıkmaktadır. ## Nüfus 1989 Sovyet nüfus sayımına göre Sovyetler Birliği'nde yaşayan 207.502 Türk vardır.[^73] Ancak [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) yetkilileri pek çok Ahıska Türk'ünü “[Azeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler)”, “[Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar)” ve “[Özbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler)” gibi diğer milletlere mensup olarak kaydetmiştir.[^74] Bu nedenle resmî nüfus sayımları, Ahıska Türklerinin gerçek nüfusunun gerçek bir yansımasını göstermez. Örneğin 2009 [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) nüfus sayımına göre ülkede yaşayan 38.000 Türk vardı ancak sayımda Azerbaycan vatandaşı olan Ahıska Türkleri ile [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) Türkleri arasında ayrım yapılmamıştır zira resmî sayımda her iki grup da “[Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)” ya da “Azeriler” olarak sınıflandırılmıştır.[^75] [Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_M%C3%BClteciler_Y%C3%BCksek_Komiserli%C4%9Fi)nin 1999'da yayımlanan raporu, [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)’da 100.000 Ahıska Türk'ünün yaşadığını ve feshedilmiş Barış ve Demokrasi Enstitüsü, 2001 yılında Azerbaycan’da 90.000 ila 110.000 Ahıska Türk'ünün yaşadığını belirtmiştir. Benzer şekilde akademik tahminler, Azerbaycan’daki Ahıska Türk topluluğunun 90.000 ila 110.000 olduğunu öne sürmüşlerdir.[^76][^77] Daha yakın zamanlarda [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)’daki bazı Ahıska Türkleri, özellikle de [Krasnodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)’da olanlar, yerel halkın düşmanlığıyla karşılaşmıştır. Krasnodar Ahıska Türkleri, vatandaşlıklarından mahrum bırakma da dâhil olmak üzere önemli insan hakları ihlallerine maruz kalmıştır. Medeni, siyasi ve sosyal haklarından mahrum bırakılmış ve mülk sahibi olmaları ve istihdam edilmeleri yasaklanmıştır.[^78] Bu nedenle 2004 yılından bu yana birçok Türk, mülteci olarak [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) için Krasnodar bölgesini terk etmiştir. Yaklaşık 1.300 kişiden oluşan büyük bir kısmı [Dayton](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dayton%2C_Ohio)’dadır. Hâlâ Gürcistan’a tam olarak geri dönmeleri yasaktır.[^79] Ancak Gürcistan’da, inanç ve etnik gerilimlerdeki farklılık nedeniyle Ahıska Türklerine karşı ırkçılık hâlâ popülerdir.[^80] Ahıska Türkleri, bugün eski Sovyetler Birliği coğrafyasında ve Türkiye'de dağınık olarak yaşamaktadırlar. Türkçe yazında Ahıska Türklerinin etnik olarak [Kıpçak Türklerinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) olduğu iddia edilse de[^81][^82] kullandıkları dil, Oğuz grubundan olup Türkiye Türkçesi altında sınıflandırılmaktadır.[^83] Toplam nüfusunun 350.000-400.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) ve diğer eski Sovyet cumhuriyetlerinin nüfus sayımlarında Ahıska Türkleri için "Türkler" terimi kullanılmaktadır. Bugün [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan), [Posof](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posof), [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin), [Şavşat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eav%C5%9Fat), [Yusufeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusufeli), [Ardanuç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardanu%C3%A7) halkının büyük çoğunluğu Ahıska Türklerinin [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'deki temsilcisidir. ## Dil Ahıskalıların kullandığı Türkçe, Oğuz grubu içinde sınıflandırılan Türkiye Türkçesinin doğu grubu ağızları arasında yer alır.[^84][^85] Ahıskalıların konuştuğu Türkçenin, kendi içinde birbirinden farklı iki ana ağız grubu mevcuttur. Bu ağızlar, "Yerli Ağzı" ve "Terekeme Ağzı"ndan ibarettir.[^86] Yerli ağzı, Türkiye Türkçesinin Doğu Grubu Ağızları arasında; *Ardahan, Posof, Oltu, Olur, Şenkaya, İspir, Tortum, Artvin (Merkez, Yusufeli, Ardanuç, Şavşat)* bölgelerinde konuşulan Türkçe ile aynı alt grupta sınıflandırılırken Terekeme ağzı ise *Kars (Ardahan, Posof hariç), Erzurum (Merkez, Aşkale, Ovacık, Narman, Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı), Gümüşhane, Erzincan (Merkez, Refahiye, Kemah, Çayırlı, Tercan)* bölgelerinde konuşulan Türkçe ile aynı alt grupta yer alır.[^87] Ahıska Türkçesi, Ahıska Türklerinin Rus ve Sovyet yönetimi sırasında temas hâlinde olduğu diğer dillerden ([Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice), [Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce), [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a), [Kırgızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca), [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ve [Özbekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e) dâhil) etkilenmiştir.[^88] Eğitimlerini çoğunlukla [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) aldıklarından dolayı çoğu birincil dil olarak [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)yı kullanmaktadırlar. [Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) konuşan Ahıska Türklerinin sayısı oldukça azdır ve günümüzde [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da yaşamaktadırlar. ## Kültür [Kurban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurban_Bayram%C4%B1) ve [Ramazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ramazan_Bayram%C4%B1) bayramları onlar için oldukça önemlidir. Bu bayramlarla birlikte [Nevruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevruz) Bayramı'nı da coşkulu bir biçimde karşılarlar. Ahıska Türklerinde [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) dili oluşmamıştır ve [halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1) türleri başlıca edebiyat anlayışlarını ortaya koyar.[^89] Ahıska Türklerinin [düğün](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BC%C4%9F%C3%BCn)ü, damadın ebeveyninden gelen geleneksel bir tekliften oluşur ve gelinin ebeveynleri teklifi kabul ederse [nişan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fan) yapılır. Nişandaki herkese törensel tatlı içecek, [şerbet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerbet) verilir. [Düğün](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BC%C4%9F%C3%BCn) ise iki gün sürer. İlk gün gelin evinden çıkar ve ikinci gün evlilik olur. Gelin, eve girmeden ayakkabısının topuğunu kullanarak ayağıyla iki tabak kırar ve kapıya bal sürer. Bu gelenek, yeni gelin ve damada evliliklerinde mutluluk dileme amacına hizmet eder. [Düğün](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BC%C4%9F%C3%BCn) sonunda kadın ve erkeklerin ayrı ayrı dans ettiği bir dans başlar. Son olarak yeni evli çift [vals](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vals) denen son danslarını yapar ve düğünü tamamlar.[^90] ## Ayrıca bakınız - [Gürcistan Kıpçakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_K%C4%B1p%C3%A7aklar%C4%B1) - [Ahıska Türkleri sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri_S%C3%BCrg%C3%BCn%C3%BC) ## Dış bağlantılar - [Ahıska Türklerinin Gündemi](http://www.ahiskaturkleri.com) - [Ahıska Türklerinin Dönüşüyle İlgili Süreç Hızlandırıldı](https://web.archive.org/web/20151224202531/http://www.zaman.com.tr/dunya_gurcu-yetkililer-ahiska-turkleri-yakinda-anavatanlarina-donecek_2071162.html) - [Ahıskalı Türkler ve Kültürleri, İrade Yüzbey](http://www.turkishstudies.net/Makaleler/637969420_37yuzbeyirade.pdf) [^1]: Şurəddin Məmmədli (1991), Paralanmış Borçalı... və ya Ermənilər 1918-də Borçalının güney qismini işğal etmişlər [^2]: Fahri Valehoğlu (Haciyev) (2009), Gürcistan Coğrafyasında Eski Türkler: Buntürklerden Karakalpaklara , I. Uluslararası Uzak Asya’dan Ön Asya’ya Eski Türkçe Bilgi Söleni, 18-20 Kasım 2009, Afyonkarahisar [^3]: Gürcüstanda repatriant qanunu dəfn olundu. [^4]: Quzey Qafqazda Ahısqa Türkləri üçün yeni problemlər. [^5]: Baratashvili, Klara. მაჰმადიანი მესხების ქართული გვარები. The National Parliamentary Library of Georgia, 1997. [^6]: Arif Yunusoy, Ahıska (Mesket) Türkleri: İki Kere Sürgün Edilen Halk. [^7]: Mustafa Kalkan, Ahıskalı Türklerinin Menşeri ve Tarihi Gelişim Seyirleri. [^8]: Alexandre Bennigsen. The Islamic Threat to the Soviet State (Routledge Revivals). Routledge, 3 Haziran 2014. [^9]: Dr. M. Fahrettin Kırzıoğlu, "Ahıska Bölgesi ve Türklük". [^10]: Sevan Nişanyan, Ahıska Türkleri. 1 Ekim 2019. [^11]: Ayşegül Aydıngün - İsmail Aydıngün, Ahıska Türkleri: Ulusötesi Bir Topluluk - Ulusötesi Aileler, İstanbul, 2014, s, 1 ISBN 978-9944-237-26-0 [^12]: Şemseddin Sami, Kamusü'l-Âlâm, 1889-1898, 1. cilt, s. 46. [^13]: Şemseddin Sami, Kamusü'l-Âlâm, 1889-1898, 1. cilt, s. 46.. 1 Ekim 2019. [^14]: СЕВЕРО-ВОСТОЧНОЙ ТУРЦИИ” (Rusça). [^15]: Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 105-122, ISBN 9786052100271. [^16]: "Kitlesel Akınlar", T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. [^17]: Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye (Osmanlıca), 1927, s. 67-91. [^18]: Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010, s. 91-117, ISBN 9789944197526. [^19]: Dr. M. Fahrettin Kırzıoğlu, "Ahıska Bölgesi ve Türklük". [^20]: Prof. Dr. Muharrem Ergin - Dede Korkut Kitabı. [^21]: Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, III. cilt: s. 32. [^22]: Sevan Nişanyan, "Azeri, Karapapak, Ahıska kişi adları". [^23]: Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; I. cilt, s. 300-320. [^24]: Mustafa Kalkan, Ahıskalı Türklerinin Menşeri ve Tarihi Gelişim Seyirleri. [^25]: An attempt to create an ethnic group (Identity change dynamics of Muslimized Meskhetians). Digitala Vetenskapliga Arkivet, 2010. [^26]: Raif Kaplanoğlu, Ozan Kaplanoğlu, Bursa’nın Göç Tarihi, Nilüfer Belediyesi Yayınevi, Bursa 2014, s.132-133. [^27]: Askeroğlu Arslan, Ayna. 1877-1878 Savaşı Sonrası Ahıska'dan Göçler. 2019, s. 107-113. [^28]: Akyürek, Sami. Dil bilmez Gürcü müyem?. 2014. [^29]: KAPLANOĞLU, Raif; OĞUZOĞLU, Yusuf, Asri Gemlik, Yusuf, Gemlik Belediyesi Yayınları, 2011. https://www.academia.edu/42209878/Asri_Gemlik_Raif_Kaplano%C4%9Flu_Yusuf_O%C4%9Fuzo%C4%9Flu_Gemlik_Belediyesi_Yay%C4%B1nlar%C4%B1?source=swp_share [^30]: Ekinci, Prof. Dr. Ekrem Buğra. Gürcüler hangi dindendir?. ekrembugraekinci.com, 2022. [^31]: Nişanyan, Sevan. Adliye mahalle - Gemlik - Bursa. nisanyanyeradlari.com. [^32]: Nişanyan, Sevan. Anadolu yer adları kaç çeşit? - IV. 2018. [^33]: ÜSTÜNYER, İlyas (2010). Kaf Dağı’nın Güney Yüzü Gürcistan (Kültür, Gelenek, Mekan, Kimlik), İstanbul: Kaknüs Yayınları. [^34]: Şimşek, Lütfi. Sarı Pisi. yildirimgazetesi.com, 2023. [^35]: Mutlu, N. (2017). Ahıskalı Türklerde etnik bilinçten milli bilince geçiş üzerine. Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu, 11-13 Mayıs 2017, Bildiriler Cilt 2 içinde (s. 193-201). Erzincan Üniversitesi, Erzincan. [^36]: Kâtib Çelebi. (1145 [1732]). Kitāb-ı Cihānnümā. İstanbul. [^37]: Çağatay, İrfan. Çinçavat kelimesinin etimolojisi. dergipark.org.tr, 2019. [^38]: FamilyTreeDNA - Ahiska DNA Project (Meskhetia). www.familytreedna.com. [^39]: Helmut Glück: Metzler Lexikon Sprache, 2005, s. 774 [^40]: . [^41]: Helmut Glück: Metzler Lexikon Sprache, 2005, p. 774. [^42]: Khazanov, Anatoly Michailovich (1995), "People with Nowhere To Go: The Plight of the Meskhetian Turks", After the USSR: Ethnicity, Nationalism and Politics in the Commonwealth of Independent States, University of Wisconsin Press. [^43]: Khazanov, Anatoly Michailovich (1995), "People with Nowhere To Go: The Plight of the Meskhetian Turks", After the USSR: Ethnicity, Nationalism and Politics in the Commonwealth of Independent States, University of Wisconsin Press. [^44]: Nişanyan, Sevan. Ahıska Türkleri. nisanyan1.blogspot.com, 2018. [^45]: Tomlinson, Kathryn (2005), "Living Yesterday in Today and Tomorrow: Meskhetian Turks in Southern Russia", in Crossley, James G.; Karner, Christian (eds.), Writing History, Constructing Religion, Ashgate Publishing. [^46]: Wixman, Ronald (1984), The Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook, M.E. Sharpe. [^47]: Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia (2 ed.). Rowman & Littlefield. [^48]: Floor, Willem (2001). Safavid Government Institutions. Costa Mesa, California: Mazda Publishers. [^49]: Floor, Willem (2001). Safavid Government Institutions. Costa Mesa, California: Mazda Publishers. [^50]: Tomlinson, Kathryn (2005), "Living Yesterday in Today and Tomorrow: Meskhetian Turks in Southern Russia", in Crossley, James G.; Karner, Christian (eds.), Writing History, Constructing Religion, Ashgate Publishing. [^51]: Floor, Willem (2001). Safavid Government Institutions. Costa Mesa, California: Mazda Publishers. [^52]: UNHCR (1999b), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees. [^53]: Minahan, James (2002), Encyclopedia of the Stateless Nations: L-R, Greenwood Publishing Group. [^54]: Minahan, James (2002), Encyclopedia of the Stateless Nations: L-R, Greenwood Publishing Group. [^55]: Polian, Pavel (2004), Against Their will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR, Central European University Press. [^56]: UNHCR (1999b), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees. [^57]: Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie (1983), The Islamic threat to the Soviet State, Taylor & Francis. [^58]: Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie (1983), The Islamic threat to the Soviet State, Taylor & Francis. [^59]: Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie (1983), The Islamic threat to the Soviet State, Taylor & Francis. [^60]: Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie (1983), The Islamic threat to the Soviet State, Taylor & Francis. [^61]: UNHCR (1999b), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees. [^62]: Abazov, Rafis (2008), The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia, Palgrave Macmillan. [^63]: UNHCR (1999b), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees. [^64]: UNHCR (1999b), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Georgia, United Nations High Commissioner for Refugees. [^65]: "Turkey welcomes Meskhetian Turks from east Ukraine - World Bulletin". World Bulletin. [^66]: . [^67]: Arşivlenmiş kopya. [^68]: Institute for War and Peace Reporting. [^69]: HISTORICAL BACKGROUND OF MESKHETIAN TURKS’ DEPORTATION AND THEIR REPATRIATION PROCESS TO GEORGIA. Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, 2023, s. 432. [^70]: Ahıska Türkleri: Ulusötesi Bir Topluluk -Ulusötesi Aileler. [^71]: Haber7. Ahıska Türkleri kimdir kimlerdir?. [^72]: Ahıskalı Türkler 68 yıldır sürgünde. [^73]: Aydıngün, Ayşegül; Harding, Çiğdem Balım; Hoover, Matthew; Kuznetsov, Igor; Swerdlow, Steve (2006), Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences (PDF), Cultural Orientation Resource (COR) Center. [^74]: Aydıngün, Ayşegül; Harding, Çiğdem Balım; Hoover, Matthew; Kuznetsov, Igor; Swerdlow, Steve (2006), Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences (PDF), Cultural Orientation Resource (COR) Center. [^75]: The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. "Population by ethnic groups". Archived from the original on 2012-11-30. [^76]: UNHCR (1999a), Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Azerbaijan, United Nations High Commissioner for Refugees. [^77]: NATO Parliamentary Assembly. "Minorities in the South Caucasus: Factor of Instability?". Archived from the original on 2012-03-08. [^78]: Barton, Frederick D.; Heffernan, John; Armstrong, Andrea (2002), Being Recognised as Citizens (PDF), http://www.humansecurity-chs.org/: Commission on Human Security, archived from the original (PDF) on 2011-07-17. :> [^79]: Coşkun, Ufuk (2009), Ahiska/Meskhetian Turks in Tucson: An Examination of Ethnic Identity(PDF), University of Arizona, archived from the original (PDF) on 2012-01-11. [^80]: "Meskhetian Turks - Minority Rights Group". Minority Rights Group. Retrieved 2017-07-25. [^81]: Yunusov, Arif. The Akhiska (Meskhetian Turks): Twice Deported People. "Central Asia and Caucasus" (Lulea, Sweden), 1999 # 1(2), p. 162-165 [^82]: Tombuloğlu, Tuba (2003). Kafkasya'nın etnik ve kültürel yapısı'nın oluşumunda Türklerin rolü . T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Bölümü (Genel Türk Tarihi) Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans tezi, danışman: Saadettin Gömeç, Ankara. [^83]: Nişanyan, Sevan. Ahıska Türkleri. 25 Mart 2018. [^84]: Karahan, Leyla (2006), Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. [^85]: Ersöz, Serpil. Ahıska Ağzının Türkçenin Ağızları Arasındaki Yeri. dergipark.org.tr, 2015, s. 69-80. [^86]: Ersöz, Serpil. Ahıska’da İki Büyük Ağız Grubu: Terekeme ve Yerli Türk Ağzı. dergipark.org.tr, 2013. [^87]: Ersöz, Serpil. Ahıska Ağzının Türkçenin Ağızları Arasındaki Yeri. dergipark.org.tr, 2015, s. 69-80. [^88]: Aydıngün, Ayşegül; Harding, Çiğdem Balım; Hoover, Matthew; Kuznetsov, Igor; Swerdlow, Steve (2006), Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences (PDF), Cultural Orientation Resource (COR) Center. [^89]: Arşivlenmiş kopya. [^90]: Ranard, Donald, ed. (2006). Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture and Resettlement Experiences. Washington, DC: the Center for Applied Linguistics. pp. 18–19.