# Agop Dilâçar > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Agop_Dil%C3%A2%C3%A7ar > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Agop Dilâçar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Agop_Dil%C3%A2%C3%A7ar (CC-BY-SA-4.0) - **Doğum adı:** Agop Martayan - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm yeri:** Fatih, İstanbul, Türkiye - **Yattığı yer:** Şişli Ermeni Mezarlığı - **Dalı:** Dilbilim - **Çalıştığı yerler:** Svaboden Üniversitesi; Sofya Üniversitesi; Gazi Lisesi; Ankara Üniversitesi DTCF - **Öğrenim:** Gedikpaşa Amerikan Okulu; Robert Kolej **Agop Dilâçar**[^1] (asıl adı **Hagop Martayan,** [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice): Յակոբ Մարթաեան, 22 Mayıs 1895, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) – 12 Eylül 1979, İstanbul), [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) üzerine uzmanlaşmış [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) asıllı [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) [dilbilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dilbilim)cidir. Türk dilinin eski dönemleri ile ilgili yaptığı çalışmalarından ötürü 1934 yılında [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) tarafından kendisine "Dilâçar" soyadı verildi. Ermenice ve Türkçenin yanı sıra [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce), [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca), [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca), [İspanyolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanyolca), [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince), [Almanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanca), [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ve [Bulgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarca) bilmekteydi. ## Çalışmaları Vahan isimli Kayserili bir babadan ve Eugenie isimli Yozgatlı bir anneden dünyaya geldi. İlk ve ortaöğrenimini İngilizce eğitim veren bir Amerikan okulunda tamamladı. 1915 yılında [Robert Koleji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robert_Lisesi)'nden “New York Bilim Ödülü” alarak mezun oldu.[^2] [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Diyarbakır'daki 2. Orduya yedek subay olarak askere alındı, [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi) ve [Sina ve Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi) cephesinde görev aldı. Sina ve Filistin cephesinde görevli iken [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)’da bulunan [Yıldırım Orduları Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu) 7. ordu kumandanı [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ile tanıştı. Savaştan sonra [Beyrut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyrut)'ta bir Ermeni okulunun müdürlüğünü yaptı. Beyrut'ta [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice) yayımlanan ilk gazete olan *Luys****un (լույս; ***[***Türkçe***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)***: *****Işık*****) genel yayın yönetmenliğini üstlendi.***[^3]*** 1919 yılında İstanbul’a dönen Dilâçar, Robert Koleji'nde İngilizce öğretmenliği yapmaya başladı. 1922 yılında Méliné Martayan ile evlendi. Eşi ile birlikte gittiği ***[***Sofya***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sofya)***'da ***[***Eski Türkçe***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e)*** ve ***[***Eski Uygur Türkçesi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi)*** dersleri veren Dilâçar, ilk kitabını da burada yayımladı. 26 Eylül - 5 Ekim 1932 tarihleri arasında ***[***Dolmabahçe Sarayı***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1)***'nda, Mustafa Kemal Atatürk'ün başkanlığında gerçekleştirilen ***[***I. Türk Dil Kurultayı***](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._T%C3%BCrk_Dili_Kurultay%C4%B1)***'na davet edildi ve kurultayda "Türk, ***[***Sümer***](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerce)*** ve ***[***Hint-Avrupa Dilleri***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi)*** Arasındaki Rabıtalar" isimli bildirisini sundu.***[^4]*** 1933'te ***[***Türk Dili Tetkik Cemiyeti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu)***'nin ***[***Lengüistik***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dilbilim)***-***[***Filoloji***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filoloji)*** ve ***[***Etimoloji***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etimoloji)*** kollarında üye olarak yer aldı.***[^5]*** 18 - 23 Ağustos 1934 tarihleri arasında gerçekleştirilen II. Türk Dil Kurultayı'nda "Türk Paleo Etimolojisi" bildirisini sundu.***[^6]*** Türk dilinin ***[***Hint-Avrupa***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi)***, ***[***Sami***](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2m%C3%AE_dilleri)*** ve ***[***Ural-Altay***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural-Altay_dil_ailesi)*** dilleriyle olan kök ilişkisinin araştırılması için oluşturulan Dil Karşılaştırmaları komisyonunda yer aldı.***[^7]*** 1934'te kabul edilen ***[***Soyadı Kanunu***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu)***'na dek kullandığı *****Martayan***** soyadının yerine, Türk dilinin eski dönemleri üzerine yaptığı araştırmalardan dolayı Atatürk'ün önerdiği "Dilâçar" soyadını kullandı. 1936-1938 yılları arasında yürütülen ***[***Güneş Dil Teorisi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F-Dil_Teorisi)*** çalışmalarında uzman üye olarak yer aldı.***[^8]*** 1936-1951 yılları arasında ***[***Ankara Üniversitesi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi)***nde dil-tarih ve ***[***Türkoloji***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji)*** dersleri verdi ve Türkçe üzerine önemli çalışmalar yaptı. 1938'de ***[***Türk Dil Kurumu***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu)*** garp dilleri başuzmanı oldu.***[^9][^10]*** 1942 yılında ***[***Türk Ansiklopedisi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ansiklopedisi)***’nin danışmanlığını yapmaya başladı, 1958 yılından sonra da ansiklopedinin başredaktörü oldu.***[^11]*** Çalışmalarını Türkçenin ve Türk lehçelerinin tarihsel gelişmesi üzerinde yoğunlaştıran Dilâçar, 1972 yılında *****Kutadgu Bilig İncelemesi***** adlı eserini yayımladı. Türk Dil Kurumundaki görevini ve dil çalışmalarını 1979'daki ölümüne değin sürdürdü.***[^12] ## Tartışmalar 1979 yılında [TRT](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Radyo_Televizyon_Kurumu)'de yayımlanan *Atatürk'ten Anılar* adlı programın 32. bölümüne konuk olan Dilâçar, Mustafa Kemal Paşa'ya *Atatürk* soyadı verilmesi teklifinin Konya milletvekili [Naim Onat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naim_Hazim_Onat)'tan geldiğini söylemiş ve sağlığında *Atatürk* soyadı ile ilgili kendisine dair bir iddiada bulunmamıştır.[^13][^14] Fakat Dilâçar'ın ölümünden iki yıl sonra [Aytunç Altındal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aytun%C3%A7_Alt%C4%B1ndal) 1981 tarihli *Süreç* dergisinin beşinci sayısında Dilâçar için "*Mustafa Kemal'e, Türklerin Babası anlamında kullanılması kaydıyla Atatürk adının verilmesini öneren üç kişiden biri, hatta birincisi olarak tanınır.*" ifadelerini kullanarak Mustafa Kemal'e *Atatürk* soyadı verilmesi önerisinin Agop Dilâçar'dan geldiğini iddia etmiştir. Altındal'ın bu iddiası daha sonra 1994'te Dzadur Ağayan'ın *Türkiye'de Ermeniler ve* 1998'de Türkiye Ermenileri Cemaati tarafından yayımlanan *75. Yılda Türkiye Ermenileri* kitaplarında, 26 Eylül 2005 tarihli [*Aksiyon*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksiyon_%28dergi%29) ve Ekim 2006 sayılı [*Esquire*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Esquire) dergilerinde, 3 Nisan 2011 tarihli İrfan Özfatura'ın [*Türkiye*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%28gazete%29) gazetesi, 27 Ocak 2012 tarihli [Yalçın Bayer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yal%C3%A7%C4%B1n_Bayer)'in [*Hürriyet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCrriyet_%28gazete%29) gazetesi ve 21 Eylül 2012 tarihli Levent Özata'nın [*Agos*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Agos) gazetesindeki köşe yazılarında tekrarlanmıştır.[^15][^16][^17] Araştırmacı [Cengiz Özakıncı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_%C3%96zak%C4%B1nc%C4%B1) *Atatürk* soyadının Agop Dilâçar tarafından önerildiği iddiasının hiçbir kaynağa dayanmadığını ve gerçek dışı olduğunu söylemiş; *Atatürk* soyadının ilk defa dönemin [Türk Dili Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu) Başkanı [Saffet Arıkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saffet_Ar%C4%B1kan)'ın 26 Eylül 1934 tarihinde 2. [Dil Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Bayram%C4%B1) açılış konuşmasında dile getirdiği "*Ulu Önderimiz Ata Türk Mustafa Kemal*" hitabının *Atatürk* soyadına esin kaynağı olduğunu belirtmiştir.[^18] [İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Siyasal_Bilgiler_Fak%C3%BCltesi) öğretim üyesi Mehmet Alkan *Atatürk* soyadını Dilâçar'ın yanı sıra, Konya Milletvekilli [Naim Onat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naim_Hazim_Onat)'ın bulduğu iddialarına da karşı çıkmıştır.[^19] [Naim Onat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naim_Hazim_Onat) da 3 Aralık 1949 tarihli [*Ulus*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_%28gazete%29) gazetesindeki yazısında *Atatürk* soyadının Saffet Arıkan'ın armağanı olduğunu yazmıştır.[^20] ## Ölümü 1979 yılının yaz ayında dinlenmek için gittiği [Büyükdere](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCkdere%2C_Sar%C4%B1yer)'de rahatsızlanarak [Cerrahpaşa Hastanesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cerrahpa%C5%9Fa_T%C4%B1p_Fak%C3%BCltesi) kaldırılan Dilâçar, 12 Eylül 1979'da 84 yaşındayken ölmüştür.[^21][^22] ## Yapıtları - *Les bases Bio-Psychologiques de la Théorie Güneş Dil (Güneş Dil Teorisi'nin Biyopsikolojik Kökenleri)* (1936) - *Azeri Türkçesi* (1950) - *Batı Türkçesi* (1953) - *Lehçelerin Yazılma Tarzı* - *Türk Dil ve Lehçelerinin Tasnifi Meselesi* (1954) - *Devlet Dili Olarak Türkçe* (1962) - *Wilhelm Thomsen ve Orhon Yazıtlarının Çözülüşü* (1963) - *Türk Diline Genel Bir Bakış* (1964) - *Türkiye'de Dil Özleşmesi* (1965) - *Dil, Diller ve Dilcilik* (1968) - *Kutadgu Bilig İncelemesi* (1972) - *Anadili İlkeleri ve Türkiye Dışındaki Uygulamalar* (1978) ## Hakkındaki eserler ![Agop Martayan Dilaçar'ın Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesinde sergilenen büstü.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/A_Statue_of_Agop_Martayan_Dila%C3%A7ar_displayed_in_the_Bo%C4%9Fazi%C3%A7i_University_Library.jpg/1280px-A_Statue_of_Agop_Martayan_Dila%C3%A7ar_displayed_in_the_Bo%C4%9Fazi%C3%A7i_University_Library.jpg) *Agop Martayan Dilaçar'ın Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesinde sergilenen büstü. (Denizmiş, CC-BY-SA-4.0)* - Kaya Türkay, *A.Dilâçar*, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1982, 266s. [^1]: Öztürk, Yaşar ; Dilâçar, Vahe. AGOP DİLÂÇAR. Bütün Dünya, Nisan 2002. [^2]: Beyaz, Ekrem. TÜRK DİLİ - Dil ve Edebiyat Dergisi. Türk Dil Kurumu, Ocak 2019. [^3]: Öztürk, Yaşar ; Dilâçar, Vahe. AGOP DİLÂÇAR. Bütün Dünya, Nisan 2002. [^4]: Birinci Türk Dil Kurultayı - Tezler Müzakere Zabıtları. Türk Dil Kurumu, 1933, s. 94-104. [^5]: Türk Dili Tetkik Cemiyeti Bülteni. Türk Dil Kurumu, Nisan 1933, s. 24-25. [^6]: İkinci Türk Dil Kurultayı. Türk Dil Kurumu, Eylül 1934, s. 68. [^7]: Türk Dili Tetkik Cemiyeti Bülteni. Türk Dil Kurumu, Eylül 1934, s. 15. [^8]: ÜÇÜNCÜ TURK DİL KURULTAYI - TEZLER MÜZAKERE ZABITLAR. Türk Dil Kurumu, 1936, s. 30. [^9]: Tan, Nail. Kuruluşunun 70. Yıl Dönümünde Türk Dil Kurumu. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2001, s. 157. [^10]: Dördüncü Türk Dil Kurultayı. Türk Dil Kurumu, 1942, s. 32. [^11]: Beyaz, Ekrem. TÜRK DİLİ - Dil ve Edebiyat Dergisi. Türk Dil Kurumu, Ocak 2019. [^12]: Öztürk, Yaşar ; Dilâçar, Vahe. AGOP DİLÂÇAR. Bütün Dünya, Nisan 2002. [^13]: Atatürk'ten Anılar 32.Bölüm. TRT Arşiv, 1979. [^14]: Agop Dilaçar. TRT, 1979. [^15]: Özfatura, İrfan. Dilimizi dilim dilim... Agop Dilaçar. Türkiye, 3 Nisan 2011. [^16]: Bayer, Yalçın. Agop Martayan'ı biliyor musunuz?. Hürriyet, 27 Ocak 2012. [^17]: Cumhuriyet’in iyi çocuğu Hagop Martayan ya da A. Dilaçar. Agos, 21 Eylül 2012. [^18]: Özakıncı, Cengiz. Atatürk Soyadı Konusunda Uydurmalar ve Gerçekler. Bütün Dünya, Mart 2017, s. 15-20. [^19]: Karadaş, Düzgün. Gazi, önerilen 14. soyadını kabul etmiş!. Habertürk, 17 Ocak 2011. [^20]: "Atatürk" Soyadı Üzerine Bir Kaç Hatıra. Ulus Gazetesi, 3 Aralık 1949. [^21]: Öztürk, Yaşar ; Dilâçar, Vahe. AGOP DİLÂÇAR. Bütün Dünya, Nisan 2002. [^22]: A. Dilâçar. Dil Derneği.