# Acem Türkçesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Acem_T%C3%BCrk%C3%A7esi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Acem Türkçesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Acem_T%C3%BCrk%C3%A7esi (CC-BY-SA-4.0) - **Dilin adı:** Acem Türkçesi; (Orta Azerbaycanca) - **Kendi dilindeki adı:** Orta azərbaycanca - **Aile rengi:** Altaic - **Protodil:** Eski Anadolu Türkçesi - **Aile:** Türk dilleri; Şaz Türkçesi; Oğuz dil grubu; Batı Oğuz kolu - **Alfabe:** Nestâlik - **Bölgeler:** İran, Kafkasya ve Doğu Anadolu'nun bir kısmı - **Bölge:** İran, Kafkasya ve Doğu Anadolu'nun bir kısmı - **Ülke:** 23px Karakoyunlular; 23px Akkoyunlular; 23px Safeviler - **Altsoy:** Azerbaycan Türkçesi **Acem Türkçesi** (*Türkī-yi ʿacemī lit. İran Türkçesi*) veya **Orta Azerbaycanca**, 15. ve 16. yüzyıllarda [bölge Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) tarafından anadil, [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Kafkasya'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_halklar%C4%B1) halklar tarafından [lingua franca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lingua_franca) olarak konuşulan bir [Türk dilidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri). Bugünkü [Azerbaycan Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) buradan türetilmiştir. Dil, [Eski Anadolu Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Anadolu_T%C3%BCrk%C3%A7esi)nden gelmektedir. Acem Türkçesi [Karakoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular)ın, [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular)ın ve [Safevilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)[^1] resmi diliydi.[^2][^3][^4][^5][^6][^7][^8] ## İsim Terim, Fransız yazar Capuchin Raphaël du Mans'ın (ö. 1696) 1684'te yazdığı bir [gramer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dilbilgisi) kitabında kullanılan "*lingua turcica agemica*" veya "*Turc Agemi*" gibi daha önceki tanımlamalardan türetilerek bulunmuştur.[^9] Dönem yerel metinleri, dilden, yalın şekilde *Türkçe* olarak bahsetmiştir.[^10] Safevi döneminde, [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)ların konuştuğu lehçeye olan benzerliği nedeniyle rūmī ([Osmanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca)) ve caġatā'ī ([Çağatay Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca)) adlandırmalarına paralel şekilde ḳızılbaşıī olarak da adlandırıldı.[^11] ## Tarihçe Acem Türkçesi, [Eski Anadolu Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Anadolu_T%C3%BCrk%C3%A7esi)nden türemiştir ve [Oğuz dillerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) güneybatı koluna aittir. Dil ilk olarak 15. yüzyılda [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve [İran'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) bölgeye yerleşen Türklerin dilinin Farsçadan etkilenmesiyle ortaya çıkmıştır. [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) ve [Kara Koyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) Türk hanedanları ve özellikle hanedanı Azerbaycan'dan gelen Safevilerde dil daha fazla gelişme gösterdi. Bu devletlerde Acem Türkçesi, sarayda ve orduda kullanılıyordu ve İran'ın kuzeyinden güneyine kadar bir [ortak dildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lingua_franca).[^12] İsveçli Türkolog Lars Johanson'a göre Acem Türkçesi, Kafkasya bölgesinde ve güneydoğu Dağıstan'da lingua franca işlevi gören ve sarayda ve orduda yaygın olarak konuşulan bir "Azerbaycan koinési" idi ([Koine Grekçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koini_Grek%C3%A7esi)ne benzetme).[^13] [Éva Csató'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%89va_%C3%81gnes_Csat%C3%B3_Johanson) anlatısına göre:[^14] 16. ve 17. yüzyıllarda Safevi İmparatorluğu'nda, Avrupalıların genellikle İran Türkçesi ("*Turc Agemi*", "*lingua turcica agemica*") olarak adlandırdıkları dilin, Safevi hanedanının Türk kökeni sebebiyle sarayda ve orduda en sevilen dil olan bir Türk dili olduğu belirtildi. Orijinal adı sadece Turki (Türkçe) idi ve bu nedenle bu dili Turki-yi Acemi olarak adlandırmak uygun olabilir. İran Türkçesi bu çeşitliliği nedeniyle, 16. yüzyılda Kafkasya ve Transkafkasya bölgelerinde de konuşuluyor olmalıdır. Orta Azerbaycanca olarak da değerlendirilebilir bu dilin sınırlarını hem dilsel hem de bölgesel açıdan tam olarak belirlemek henüz mümkün değildir. Kesinlikle homojen bir dil değildi, belki de Beltadze'nin (1967:161) 18. yüzyıldan kalma [Gürcü alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_alfabesi)yle yazılmış İncillerin bir çevirisi için belirttiği gibi, [Azerbaycan Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice)–[Osmanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) karışımı bir dildi.Safevi Kızılbaş askerlerinin çoğu da [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)yı değil, yalnızca Acem Türkçesini konuşuyordu. 1617-1618 yıllarında Acem Türkçesine dair gözlemleri kaydeden İtalyan seyyah [Pietro della Valle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pietro_Della_Valle) de Acem Türkçesinin, Osmanlıcadan farklı olduğunu ve içinde birçok "Tatarca" yani [Çağatayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca) kökenli kelime bulunduğunu belirtmektedir.[^15] ## Literatür ![Acem Türkçesiyle kaleme alınan Tezkire-i Şeyh Safi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/84/Tercumeyi_Sheyk_Safi.png) *Acem Türkçesiyle kaleme alınan Tezkire-i Şeyh Safi (Nishati, public-domain)* Acem Türkçesi ortaya çıkışında, özellikle sözdiziminde Farsçadan büyük ölçüde etkilenmişti. Acem Türkçesinin, Eski Anadolu Türkçesinden miras aldığı yan cümle (tümce) kullanımındaki fazlalık, dilin Farsça ile etkileşiminden dolayı yaygınlaştı.[^16] Acem Türk edebiyatının 15. yüzyıldaki erken dönem temsilcilerinden bazıları [Cihanşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihan%C5%9Fah), [Şah İsmail Hatai](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail) ve [Fuzuli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuz%C3%BBl%C3%AE) gibi şairlerdir.[^17] Acem Türkçesiyle yazılmış eser kaynaklar arasında Nishati'nin nesir metinleri (1530–1557'den sonra), [Tārīh-i Atāyʾī](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nev%27%C3%AEz%C3%A2de_At%C3%A2y%C3%AE) (1494/95); Şühedanâme (1539); ve Tezkire-i [Şeyh](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh) Safi (1542/43) gibi eserler bulunmaktadır.[^18] ![Latin alfabesiyle yazılan ilk Türkçe (Acem Türkçesi) eserlerden biri olan Matta İncili](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/35/Orta_az%C9%99rbaycanca_%C4%B0ncil.jpg) *Latin alfabesiyle yazılan ilk Türkçe (Acem Türkçesi) eserlerden biri olan Matta İncili (İsmayıl Xətai, CC-BY-SA-4.0)* ## Örnek Fuzuli'nin "[Şikayetnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eik%C3%A2yetn%C3%A2me)" adlı eseri, bu dile örnek olarak verilebilir: Selam virdüm, rüşvet degüldür diyü almadılar. Hükm gösterdüm, fâidesüzdür diyü mültefit olmadılar. Egerçi zahirde suret-i itaat gösterdiler amma zebân-ı hâl ile cemî'i su'alime cevab virdiler. Didüm: — Yâ eyyühe'lashâb bu ne fi'l-i hatâ ve ne çîn-i ebrûdur. Didiler: — Muttasıl bizüm adetimüz budur. Didüm: — Benüm ri'âyetümi vâcib görmişler ve bana berât-ı tekâ'üd virmişler ki evkâfdan hemişe behr-mend olam ve padişaha ferâgatla du'a kılam. Didiler: — Ey miskin senün mezâlimine girmişler ve sermaye-i tereddüd virmişler ki müdâm fa'idesiz cidâl edesin ve nâ-mübârek yüzleri görüp nâmülâyim sözler işidesin. Didüm: — Berâtımun mazmunı ne içün suret bulmaz. Didiler: — Zevâ'iddür husûli mümkin olmaz. Didüm: — Böyle evkaf zevayidsiz olur mı? Didiler: — Zarûrîyât-ı asitâneden kalursa bizden kalur mı? Didüm: — Vakf malın ziyade tasarruf itmek vebaldür. Didiler: — Akçemiz ile satın almışuz bize helaldür. Didüm: — Hisâb alsalar bu sülûkunuzun fesâdı bulunur. Didiler: — Bu hisâb kıyametde alınur. Didüm: — Dünyâda dahî hisâb olur haberin işitmişsinüz. Didiler: — Andan dahi bâkimüz yokdur, kâtipleri razı itmişüz. Gördüm ki sualime cevâbdan gayrı nesne virmezler ve bu berâtile hâcetüm revâ kılmağın görmezler, nâ-çâr terk-i mücadele kıldum ve me'yûs u mahrum gûşe-i ‘uzletimde çekildüm. [^1]: Ajam-Turkic. Encyclopaedia of Islam, THREE. [^2]: Ragagnin, Elisabetta. Major and Minor Turkic Language Islands in Iran with a Special Focus on Khalaj. Ağustos 2020, s. 573-588. [^3]: Digizeitschriften. [^4]: Johanson, Lars. The Turkic Languages. Routledge, 27 Aralık 2021. [^5]: Porter, Sir Robert Ker Ker. Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia, Etc. During the Years 1817, 1818, 1819 and 1820. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, 1821. [^6]: ACEM. [^7]: Ragagnin, Elisabetta. Major and Minor Turkic Language Islands in Iran with a Special Focus on Khalaj. 3 Temmuz 2020, s. 573-588. [^8]: Kucukyildiz, Damlanur. XIII. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Özet Kitapçığı güncel (2). 1 Ocak 2021. [^9]: Römer, Claudia. Elements of Türkī-yi ʿacemī in an eyewitness report on the Ottoman siege of Baghdad (1034-35/1625-26) preserved in Iskandar Munşī’s ʿĀlam-ārā-yi ʿAbbāsī. [^10]: Ajam-Turkic. Encyclopaedia of Islam, THREE. [^11]: Römer, Claudia. Elements of Türkī-yi ʿacemī in an eyewitness report on the Ottoman siege of Baghdad (1034-35/1625-26) preserved in Iskandar Munşī’s ʿĀlam-ārā-yi ʿAbbāsī. [^12]: Ajam-Turkic. Encyclopaedia of Islam, THREE. [^13]: Johanson, Lars. The Turkic Languages. Routledge, 27 Aralık 2021. [^14]: Csato, Eva Agnes. Linguistic Convergence and Areal Diffusion: Case Studies from Iranian, Semitic and Turkic. Psychology Press, 2005. [^15]: Heidi Stein. The Turkic language of Nišati from Shiraz (16th century) (англ.) // Heidi Stein Turcologica 100. Turkic language in Iran — past and present : collection. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2014. — P. 203—270. [^16]: Ajam-Turkic. Encyclopaedia of Islam, THREE. [^17]: 16 (1992) The Oghuz split: the emergence of Turc Aiami as a written idiom / Ildikó Bellér-Hann. 1992. [^18]: Ajam-Turkic. Encyclopaedia of Islam, THREE.