# Abhazlar > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Abhazlar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Abhazlar (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Abkhaz-deputatklk.jpg) * (Apsuwara, public-domain)* - **Grup:** Abhazlar; Аԥсуаа; Apsuaa - **Toplam nüfus:** 200.000 - 600.000 - **Bölge:** Türkiye; Abhazya; Gürcistan, (Abhazya dışında); Rusya; Suriye; Almanya; Ukrayna - **Nüfus:** 39.000 - 600.000; 127.000 (Abhazya Nüfus Sayımı 2018); 3.527; 11.366; 10.000-30.000; 5.000; 1.458 - **Dinler:** Genellikle Sünni İslam (diasporada), Doğu Ortodoks (Abhazya'da) - **Diller:** Abhazca (ana dil), Türkçe, Rusça, Gürcüce - **İlgili etnik gruplar:** Abazalar, Çerkes, Ubıh ![Abhazlar](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Apsua_Holding_Apsny_Flag.jpg/1280px-Apsua_Holding_Apsny_Flag.jpg) *Abhazlar (Apsuwara, CC-BY-SA-3.0)* ![Abhaz kadınlar](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Apsua_Ladies_in_Flag_Clothes.jpg) *Abhaz kadınlar (Apsuwara, CC-BY-SA-3.0)* **Abhazlar** (Аҧсуа, *Apsva* veya *Apsua)* [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da yaşayan Kuzeybatı Kafkasya halkı. [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) dışında en büyük Abhaz nüfusu [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'dedir. Türkiye'deki Abhazların ataları 19. yüzyılda diğer Kuzey [Kafkas halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_halklar%C4%B1)yla birlikte [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) tarafından sürgün edilmiştir. Ayrıca [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'da da Abhaz nüfusu vardır. Kuzey Kafkasya'da yaşayan [Abazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) ile Abhazların aynı kökenli olduğu kabul edilir. ## Adlandırma [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)daki kullanımı birbirine yakın iki formda görülen [ISO 639](https://turkipedia.org/tr/wiki/ISO_639) kodu **abk** ([Abhazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazca) аҧсуа бызшǝа) ve **abq** ([Abazaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazaca) абаза бызшва) olan ve ikisi birlikte [Kuzeybatı Kafkas dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeybat%C4%B1_Kafkas_dilleri) ailesinin [Abhaz-Abaza dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhaz-Abaza_dilleri) grubunu oluşturan dilleri konuşan halklar için [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de ayırt etmeksizin yalnızca **Abaza** adı kullanılır. Yani **Abhaz** (Абхаз) ve **Abazin** (Абазин) Abazaların iki grubuna Rusçada verilen adlardır. Abhazya'daki Abazalar “Abhaz”, Rusya'ya bağlı Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde yaşayan Abazalar “Abazin” olarak adlandırılır. Rusça aracılığıyla geçtiği Batı dillerinde de genellikle böyle kullanılır. Türkçede ise yüzyıllardır var olan “Abaza” adı böyle bir ayrım içermez. O yüzden Abaza etnik kimliğinin alt kimlikleri olarak *Apsuva* (Rusların *Abhaz* dedikleri) ve *Asuva* (Rusların *Abazin* dedikleri) kullanımı da görülür. Rusçada *Abhaz* denen Abazalar (Apsuvalar) Türkiye'nin iç-batı bölgelerinde (İzmit, Adapazarı, Düzce, Bolu, Bursa-İnegöl, Kütahya, Bilecik ve Eskişehir) yoğunlaşmışken, Rusçada *Abazin* denen Abazalar (Asuvalar) ise iç-doğu bölgelerinde (Bilecik, Eskişehir, Samsun, Amasya, Tokat, Yozgat, Zonguldak, Bartın, Sivas, Kayseri, Adana) yerleşmişlerdir.[^1] ## Tarih ### Tarih Öncesi Dönem Erken dönemlerden MÖ 2 binyılına uzanan tarihi süreçte Abhazya ve diğer Batı Gürcistan bölgeleri çevresindeki toplulukların etnik kökeninin ne olduğu sorusu tarihçiler arasında görüş ayrılıklarına neden olmuştur. Tarihçilerin çoğunluğu, bu dönemde belirli bir etnisiteden bahsetmenin imkansız olduğuna inanmaktadır. MÖ 2. yüzyıldan Antik Çağ'a kadar bu topraklarda elde edilen materyallere dayanarak araştırmacılar, Batı Gürcistan'ın bu dönemde Kolhis toplulukları tarafından iskan edildiği sonucuna varmaktadır. Bu topluluklar arasında bazı alt etnik gruplar ayırt edilse de bir bütün olarak ortak bir [Kolhis kültürünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolhis) oluşturmaktadırlar.[^2] Günümüz Abhazya topraklarında bu dönemde Kartvel dilli ([Güney Kafkas Dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkas_dilleri)) nüfusun varlığını bilim insanları, [Sohum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum) şehrinin adının Kartvel kökeniyle de kanıtlamaktadır; "Tskhumi" ismi [Svanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Svanca)dan gelmekte olup [gürgen](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrgen) ağacı anlamına gelir[^3]. Ayrıca Argonotlar ve Altın Post mitosu üzerine yapılan dilbilimsel araştırmalara göre, Argonotlar'ın geçtiği dönemde burada [Güney Kafkas dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkas_dilleri)nin konuşulduğuna dair görüşler de mevcuttur.[^4] Antik Çağ öncesi Abhazya nüfusu hakkındaki bilgiler, Miletli Hekataios (MÖ 6. yüzyıl), [Herodot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Herodot) (MÖ 5. yüzyıl) ve [Strabon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Strabon) gibi Erken dönem Antik Yunan tarihçileri tarafından yazılmıştır. Antik Yunan kaynaklarında Batı Gürcistan, [Dioscurias](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dioscurias)'a (bugünkü Sohum) kadar tamamen [Kolhis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolhis)li kabilelerle iskan edilmiş görünmektedir; bu noktadan sonra ise etnik olarak karışık nüfusa sahip yerleşim alanları başlar. Dioscurias'ın kuzeybatısında Kolhislerle birlikte Kerketler, Koraksler ve başka halklar anılır; tarihçilerin bir kısmı bunları Kuzey Kafkasya kökenli halklar olarak kabul ederken, bir kısmı da Kolhislerin alt etnik grupları olarak görmektedir[^5]. 2. yüzyıl yazarları Flavius Arrianus ve [Batlamyus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batlamyus), Nikopsia (günümüz [Tuapse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuapse)) yakınlarında "Lazika" adında coğrafi bir noktadan, Arrianus'a göre ise "Eski Lazika"dan bahsederler. Bazı bilim insanlarının varsayımına göre bu isim, bu topraklardaki en eski, Antik Çağ öncesi Kolhis nüfusuna işaret etmektedir.[^6][^7] ### Antik Çağ ![Abhazya'da Antik Çağ ve Orta Çağ bölgeleri:, 1. Dağlık Abhazya (Asıl Abhazya), 2. Kıyı Abhazya (Eski Güney Henioheti), 3. İç Henioheti (Sanigeti), 4. Ziketi (Eski Kuzey Henioheti), 5. Absileti (Eski Koraheti), 6. Misiminler (Eski Kolaeti), 7. Abhazya ve Egrisi kıyı bölgesi "Şua Sopeli"](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Antike_und_mittelalterliche_L%C3%A4nder_in_nordwestlichen_Georgien.svg/1280px-Antike_und_mittelalterliche_L%C3%A4nder_in_nordwestlichen_Georgien.svg.png) *Abhazya'da Antik Çağ ve Orta Çağ bölgeleri:, 1. Dağlık Abhazya (Asıl Abhazya), 2. Kıyı Abhazya (Eski Güney Henioheti), 3. İç Henioheti (Sanigeti), 4. Ziketi (Eski Kuzey Henioheti), 5. Absileti (Eski Koraheti), 6. Misiminler (Eski Kolaeti), 7. Abhazya ve Egrisi kıyı bölgesi "Şua Sopeli" (Dawid Deutschland, CC-BY-SA-3.0)* Erken Antik Çağ'da, MÖ 6. yüzyıldan MS 1. yüzyıla kadar, günümüz Abhazya toprakları yine [Kolhis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolhis)'e bağlıydı ve nüfusunun etnik yapısı değişmeden korunmuştu. Dioscurias'ın kuzeybatısında yaşayan halkların kesin etnik kökeni bilinmemektedir. Kolhis devletinin kuzey dağlık bölgesinde, Dioscurias'a kadar yayıldığı anlaşılan [Svan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Svanlar) nüfusu bulunuyordu.[^8] MS 1.- 2. yüzyıllarda Batı Gürcistan'ın Karadeniz kıyılarında [Apşiller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ap%C5%9Filler) ve [Abazglar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazglar)dan bahsedilir.[^9] Bu toplulukların bu topraklarda ne zamandan beri yaşadığı konusu bugün tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bir kısım tarihçi onların Kolhis Krallığı'nın en eski sakinleri olduğunu ancak Kolhis-Kartveli kültürel-tarihsel dünyasına ait oldukları için erken kaynaklarda özellikle ayrı şekilde bahsedilmediklerini düşünmektedir. Diğer bir kısım tarihçi ise Apşiller ve Abazglar'ın tam da bu dönemde bölgeye yerleşmiş Kuzey Kafkasya kökenli halklar olduğunu savunmaktadır.[^10] Apşiller ve Abazglar'ın etnik kökenine dair de görüş ayrılıkları vardır. Bazıları, onların Kolhis'te yaşayan diğer halklar (Megrel-Lazlar, Svanlar) gibi Kartvel etnik grupları olduğunu öne sürer. Bu görüşün savunucuları, Apşiller ve Abazglar ile günümüz Abhazları arasındaki etnik bağı reddeder ve bugünkü Abhazlar'ın ([Apsualar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apsualar)) sadece 17. yüzyılda bölgeye göç etmiş Kuzey Kafkasya kökenli bir ulus olduğunu savunur. Tarihçilerin çoğunluğunu oluşturan diğer grup ise bu iki kabilenin günümüz Abhazlarının ataları olan Abhaz-Adige kökenli halklar olduğunu kabul eder. Bu ikinci görüş [Nikolay Marr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolay_Yakovlevi%C3%A7_Marr), [İvane Cavahişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0vane_Cavahi%C5%9Fvili), [Simon Canaşia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simon_Cana%C5%9Fia), [Nikoloz Berdzenişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikoloz_Berdzeni%C5%9Fvili), [Giorgi Melikişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giorgi_Meliki%C5%9Fvili), L. Lavrov, [Zurab Ançabadze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zurab_An%C3%A7abadze) ve diğer Gürcü tarihçiler tarafından da paylaşılmaktadır. [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) kaynaklarda geçen "Apsilia" ve "Apsilae" terimlerine, Gürcü [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) kaynaklarında "[Apşileti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ap%C5%9Fileti)" ve "Apşili" karşılık gelmektedir; "Abazg" terimine ise "Aphaz" olarak rastlanır.[^11] Birleşik Kolhis Krallığı'nın parçalanmasından sonra, Kolhis topraklarında Roma İmparatorluğu'na siyasi olarak bağımlı birkaç prenslik kuruldu; Arrianus'un belirttiğine göre Apsilia ve Abazgia da bunlardan biriydi. 2. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Batı Gürcistan, [Lazika Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazika) (Egrisi) adı altında birleşir. Bu dönemde Apşileti, bir eyalet olarak doğrudan Egrisi'ye bağlıydı; Kodori'nin kuzeyi ise Abhazya'yı (Abazgia) oluşturuyordu. Abhazya doğrudan Egrisi'nin içinde olmasa da onun vasal bir devletiydi.[^12] ### 6-8. Yüzyıllar [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) başlarından itibaren [Lazika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazika) kademeli olarak zayıflamaya başladı ve [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun otoritesini tanımak zorunda kaldı. [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ın Lazika ve vasalları (Abazglar, Apşiller) üzerindeki etkisi, bu halklar arasında [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) dininin güçlenmesine yardımcı oldu. Yunan kaynaklarına göre 6. yüzyıl Abhaz kabileleri (Abazglar, Apşiller) Hristiyan idi ancak ağaçlara tapınma gibi bazı pagan geleneklerini de unutmamışlardı. Lazika vasallığı altında Abazglar, en yüksek iç özerklik düzeyine sahipti ve kendi kral-prens kurumlarını korudular. 6. yüzyıl başlarından itibaren Lazika, kendisinden ayrılan ve doğrudan Bizans İmparatorluğu'na bağlanan Abhazya (Abazgia) üzerindeki etkisini kaybetti[^13]. Bu dönemden itibaren, eski Abazgia topraklarının yanı sıra Sanigler, Misimianlar ve Apşillerin topraklarını da kapsayan Abhazya giderek güçlenmeye başladı. Yunanca "Abazg" ve Gürcüce karşılığı olan "Aphaz" terimlerinin anlamının genişlemesi bu güçlenmeyle ilişkilidir. Bizans'ın himayesinde yeni bir siyasi birlik olan [Abhazya Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Prensli%C4%9Fi) kuruldu ve 7. - 8. yüzyıllarda burada alt etnik grupların aktif konsolidasyonu gerçekleşti. 6-8. yüzyıl kaynaklarında bu küçük gruplardan (Apşiller, Sanigler, Misimianlar) bahsedilme kesilir ve yazarlar sadece topluca Abhazlar olarak anmaya başlar. Akademisyen [Simon Canaşia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simon_Cana%C5%9Fia) bu hususta şöyle der: “8. yüzyılda günümüz Abhazya topraklarında Abazglar açık bir üstünlük sağladı. Bu etnik isim kısa sürede daha geniş ve kapsayıcı bir anlam kazandı. Gürcüce formu olan "Aphazi", Abazg/Abazkh kökeninden Gürcü dilinin fonetik yasalarına göre türetilmiş olup kademeli olarak yaygınlık kazandı.” Böylece 8. yüzyılda Abazglar ve Apşillerin büyük etkisiyle Abhazların feodal bir ulus olarak temel oluşumu tamamlandı. Bu iki etnosun kaynaşmasıyla, sonraki dönemlerde Abhazya topraklarında yaşayan diğer grupların da katıldığı Erken Feodal dönem Abhaz ulusunun çekirdeği oluştu.[^14] 7. yüzyılda zayıflamış olan Lazika Krallığı Bizans tarafından tamamen ortadan kaldırıldı; bunun ardından Abhaz prenslerinin hegemonyası tüm Batı Gürcistan'a yayılmaya başladı. Abhaz prensleri Doğu Gürcistan ile ittifak kurdular; 736 yılında Abhazlar ve Gürcülerin birleşik ordusu [Anakopya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anakopya)'da [Araplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar)ı geri püskürttü ve kısa süre sonra Araplar Gürcistan topraklarını terk ettiler. ### IX-X. Yüzyıllar ![III. Bagrat (Gelati freskosu), birleşik Gürcistan Krallığı'nın ilk kralı. Baba tarafından Meshetili Bagrationiler'in temsilcisiydi, anne tarafından ise Abhaz kralları soyundan gelmektedir](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Bagrat_III_of_Georgia_%28Bedia_mural%29.jpg) *III. Bagrat (Gelati freskosu), birleşik Gürcistan Krallığı'nın ilk kralı. Baba tarafından Meshetili Bagrationiler'in temsilcisiydi, anne tarafından ise Abhaz kralları soyundan gelmektedir (public-domain)* 8. yüzyılın 80'li yıllarında Egrisi Krallığı toprakları ve Abhazya Krallığı birleşti. Gürcü yazılı kaynaklarına göre, Kartli eristavları hanedanının son erkek temsilcisi Arçil, vefat eden kardeşi Mir'in kızını [II. Leon](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Leo) ile evlendirdi ve ona Lazika/Egrisi tacını devretti.[^15] Bu şekilde Egrisi ve Abhazya'nın birleşmesi gönüllü olarak gerçekleşti.[^16] Bu dönemden itibaren "Abhazya" kelimesi tüm Batı [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ı ifade etmeye başladı, "Abhaz" ise [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) de dahil olmak üzere Batı Gürcistan'da yaşayan tüm halkların ortak üst adı haline geldi. [II. Leon](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Leo), daha önce vasal olduğu [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) imparatoruna karşı çıktı, kendisini kral ilan etti ve [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [başkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkent)ini [Kutaisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutaisi)'ye taşıdı.[^17] Tarihi kaynaklarda Abhazların kralı olarak adlandırılır.[^18] Bugün Abhaz krallarının etnik kökeni tam olarak bilinmemektedir. Bazı tarihçiler onları Abhaz bazıları ise [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) olarak kabul eder. Ayrıca, Bizans İmparatorluğu'na bağlı ve onların vasalları oldukları için [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) kökenli olduklarına dair varsayımlar da mevcuttur. Bazı tarihçiler, Abhaz prenslerinin etnik kökenini önemsemezler. Onlara göre önemli olan, [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın dili, kültürü, dini ve siyasetiyle bir Gürcü devleti olması ve krallarının da bu özelliklere göre Gürcü olmasıdır. [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) nüfusunun çoğunluğunu etnik Kartvel kökeni halklar oluşturuyordu.[^19] 10-11. yüzyılda yaşamış bazı Ermeni tarihçileri, aralarında Hovhannes Drashanakertsi de dahil olmak üzere, Abhazya Krallığı'ndan "Egrisi" (Lazika) adıyla bahseder ve Abhazlara "Egrisililer" derler.[^20] Eski tarihi Abhazya, [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın sadece kuzeydeki küçük bir kısmını oluşturduğu için nüfusundaki etnik Gürcüler Megreller ve Svanların payı, etnik Abhazlardan çok daha fazlaydı. Ülkenin kuzeydoğu kesiminde yaşayan etnik Abhazlar, devlet politikasının yürütülmesinde, özellikle birleşik Gürcü devletinin oluşmasında önemli bir rol oynamışlardır. Akademisyen [Nikoloz Berdzenişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikoloz_Berdzeni%C5%9Fvili) şöyle belirtir[^21]: “Abhazların ve Gürcülerin bu birliği... birbirini fethetmenin sonucu değil, Abhazların Gürcü kültür dünyasına kademeli ve barışçıl girişinin sonucuydu.” 9.-10. yüzyıllarda Batı Gürcistan'ın, [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın Hristiyan cemaati, Abhaz krallarının aktif katılımıyla nihayet Yunan kilisesinden ayrıldı ve kilise olarak [Mtsheta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mtsheta)'ya bağlandı. Bu konu Pavle İngorokva, İvane Cavahişvili, [Nikoloz Berdzenişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikoloz_Berdzeni%C5%9Fvili), Korneli Kekelidze ve Marika Lortkipanidze tarafından özel olarak incelenmiştir.[^22] [Pavle İngorokva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pavle_%C4%B0ngorokva)'ya göre bu kilise reformu, [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nda [Gürcü dilinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) ve [yazın hayatının](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_alfabesi) yayılmasını ve [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın ulusallaşmasını amaçlıyordu. 9. yüzyıldan itibaren Abhazlar (etnik Abhazlar) arasında [Gürcü dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) hakim bir konum kazandı. Bu dil, hem kilise hem de sivil yaşamdan [Yunan dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) tamamen çıkardı. [978](https://turkipedia.org/tr/wiki/978) yılında [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) tahtına, baba tarafından [Bagrationi hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bagrationi_Hanedan%C4%B1)'nın temsilcisi, anne tarafından ise Abhaz kralları ile soydaş olan [III. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Bagrat) çıktı. Böylece Bagrat, birleşik Gürcistan'ın ilk kralı oldu. ### XI-XIV. Yüzyıllar ![Kurucu Davit döneminde Gürcistan Krallığı. Abhazlar birleşik Gürcistan'da Abhazya, Apşileti ve Ciketi eristavlıklarında yaşıyorlardı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Georgia_under_David_Agmashenebeli_1089-1125.svg/1280px-Georgia_under_David_Agmashenebeli_1089-1125.svg.png) *Kurucu Davit döneminde Gürcistan Krallığı. Abhazlar birleşik Gürcistan'da Abhazya, Apşileti ve Ciketi eristavlıklarında yaşıyorlardı. (DavidBuilderGeorgia.gif : User:AndersCaucasus derivative work: Dawid Deutschland, CC-BY-SA-3.0)* X. yüzyılın sonundan itibaren, [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) birleştiğinde, Abhazya bölgesi birleşik Gürcistan Krallığı içinde esas olarak yöneticileri Şarvaşidze hanedanı ([Abhazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazca) Çaçba) olan Sohum Eristavlığı şeklinde biliniyordu.[^23] Bu dönemden itibaren, zaten genişlemiş olan "Abhaz" kavramı daha da genişler. Birleşik [Gürcistan Kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) unvanında ilk sırada "Abhazların Kralı" yer almaktaydı; çünkü [III. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Bagrat) başlangıçta sadece bu unvanı almış, Kartvellerin Kralı unvanı ise kendisine ancak XI. yüzyılda verilmiştir. Birleşik [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) Kralı unvanında "Abhazların Kralı" ifadesinin ön plana çıkması, bu dönemden itibaren "Abhaz" kavramının artık hem Batı hem de Doğu [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da genel olarak Kartvelleri ifade etmesine neden olmuştur.[^24] Kraliyet unvanındaki "Abhazların Kralı" ifadesinin ilk sırada yer almasından kaynaklanan Kartvel ve Abhaz (aynı zamanda [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) ve Abhazya) özdeşleşmesi; özellikle yabancı, [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca), [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) literatürüne yansımıştır. Yabancı yazarlar "İber" ve "Abhaz" terimlerini birbirine paralel, eş anlamlı olarak kullanırlar. Örneğin, XI. yüzyılın Bizanslı tarihçisi Georgios Kedrenos, [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) kralı [I. Giorgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Giorgi)'yi ([1014](https://turkipedia.org/tr/wiki/1014)-[1027](https://turkipedia.org/tr/wiki/1027)) Abhazya arhontu, oğlu [IV. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Bagrat)'ı ise İberya arhontu olarak adlandırır.[^25] Bizans tarihçisi İoannis Zonaras da aynı [IV. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Bagrat)'ı Abasgia Arkhontu olarak anar. İmparator II. Basileios'un Gürcistan seferini anlatan metinde, Basileios'un Abhaz Giorgi'ye kaşı sefere çıktığı ve İberya'ya yöneldiği söylenir[^26]. Gürcü ve Abhazları Doğulu Arap ve Fars tarihçiler de özdeşleştirir. XIII. yüzyılın Arap coğrafyacısı ve tarihçisi Yakut, Abhazya'da Hristiyan bir halk olan Kurcların ([Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)) yaşadığını belirtir. XIII. yüzyılın Selçuklu yazarı İbni Bibi Tamar'ı Gürcülerin Kralı, krallığını ise başkenti [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis) olan Abhazların Krallığı olarak adlandırır. Abhaz ve Gürcüyü [Nizami Gencevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niz%C3%A2m%C3%AE-i_Gencev%C3%AE), [Hakani Şirvani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakan%C3%AE) ve başkaları da özdeşleştirir.[^27] [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) kaynaklarının da İberya'nın Abhazya olduğunu belirttikleri dikkat çekicidir.[^28] Bu dönem [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ında Abhaz ve [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) birliğinin sadece bu kelimelerin eş anlamlılığıyla sınırlı olmadığı belirtilmelidir. Gürcistan'ın kuzeybatı kesiminde yaşayan asıl Abhaz halkı da Gürcü olmayanlar olarak görülmüyordu. XI. yüzyıl Gürcü tarihçisi [Leonti Mroveli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leonti_Mroveli), [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) halklarının kökeninden bahsederken, Batı Gürcistan'ı etnik olarak tamamen "Egros"un payı olan ülke olarak değerlendirir.[^29] [Nikoloz Berdzenişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikoloz_Berdzeni%C5%9Fvili), bir XI. yüzyıl eserindeki bu konseptin VII-VIII. yüzyıllardan kaynaklanarak gelmesi gerektiğini düşünür[^30] ve şöyle belirtir[^31]: “"Bu anlatı, Batı Gürcistan topluluklarının hem etnik akrabalıklarının hem de onların bir kaç asırlık tarihi-kültürel birliklerinin (eski Yunan-Latin yazını ve özellikle arkeolojik veriler ışığında net bir şekilde görüldüğü üzere) dikkate değer bir kanıtıdır."” Marika Lordkipanidze de [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ında Abhazların Gürcü olmayanlar olarak değerlendirilmediği görüşündedir. Bunu kanıtlamak için, etnik olarak Gürcü olan [Bagrationi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bagrationi_Hanedan%C4%B1) krallarının kendi unvanlarındaki “Abhazların Kralı” ifadesinde değişikliğe hiçbir zaman başvurmamış olmalarını öne sürmektedir.[^32] ### XV-XVIII. Yüzyıllar ![Vahuşti Batonişvili'ye göre Abhazya Prensliği arması](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/26/Flag_of_Principality_of_Abkhazia.jpg) *Vahuşti Batonişvili'ye göre Abhazya Prensliği arması (Vakhushti, public-domain)* #### Gürcistan Krallığı'nın Dağılması ve Göç [XV. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/XV._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın sonunda birleşik [Gürcistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Kartli Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kartli_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Kaheti Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaheti_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [İmereti Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mereti_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve Samtshe Atabeyliği'ne bölündü. Tarihi Abhazya, [İmereti Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mereti_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) sınırları içinde kaldı. [İmereti Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mereti_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) bünyesinde [Guria Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guria_Prensli%C4%9Fi) ve [Odişi (Megrelya) Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya_Prensli%C4%9Fi)'nin kurulmasının ardından Abhazya, Odişi sınırlarına dahil oldu; XVII. yüzyıldan itibaren ise başında yine Şarvaşidzelerin bulunduğu ayrı bir prenslik olarak şekillendi. [Odişi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Odi%C5%9Fi_%28b%C3%B6lge%29) ile [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) arasındaki sınır [Kodori](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kodor_Nehri) üzerinden geçiyordu.[^33] Bu dönemde "Abhaz" kavramı artık geniş anlamıyla kullanılmıyordu; [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) ve başkaları için Abhazlar, artık somut olarak bu prensliğin yerli halkının ismi idi ki bu da esasen etnik Abhazları kastediyordu.[^34] XV. yüzyıl-XVII. yüzyıllarda Gürcistan'a [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)lı topluluklar kitlesel olarak yerleşmeye başladı. Tüm bunlar ağır siyasi ve sosyal bir arka plan üzerinde gerçekleşiyordu: [Safevi İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) ve [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) topraklarında yürüttüğü bitmek bilmeyen savaşlar, nüfusu zor durumda bırakıyordu. Ülkenin kuzey dağlık bölgelerinde (Abhazya dahil) yaşayan halk kademeli olarak ovalara iniyor, yüksek dağlık bölgeler ise boşalıyordu. Dağlık bölgelerdeki bu araziler, zamanla [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)'dan göç eden halklar tarafından dolduruldu. Abhazya'nın tarihi topraklarına [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) kökenli halklar yerleşti. Bu yeni yerleşen Kuzey Kafkasyalı kabilelerin asıl isimleri bilinmemekle birlikte, [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da yaşayan eski Abhazlardan dolayı onlara da Abhaz adını verdiler.[^35] Bazı kaynaklara göre, Abhazya'nın yerli nüfusu olan Eski Abhazlar da Kuzey [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'ya göç etmişlerdir. Bu süreç XIV. yüzyıldan itibaren başlamış ve krallığın dağılmasından sonra özellikle güçlenmiştir. Bu kaynaklara göre, Gürcistan'dan göç eden Abhazlar, [Kuban Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Nehri) ve sol kollarının yukarı kısımlarına yerleşmiş ve zamanla yeni bir etnik grup olan Abazaları oluşturmuşlardır. Avrupalı yazarlar bazen [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'yı "Eski" veya "Büyük Abhazya" olarak adlandırırken, Kuzey Kafkasyalı kabilelerin (Abazaların) yerleşim yerini "Küçük Abhazya" olarak adlandırmışlardır.[^36][^37] #### İslamiyetin Yayılması Göç eden Adıge kabileleri, Abhazya'ya kendi pagan dinlerini getirdiler. Öte yandan, bölgede hakimiyet kuran [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ı yaymaya çalışıyorlardı. Bu durum, eski Abhazların inancındaki [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) konumunun sarsılmasına neden oldu. Dini değişim süreci [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) yazılı kaynaklarında açıkça yansıtılmıştır[^38]. XV. yüzyıla ait bir belgede ("Mtsneba Sasculo") şöyle denmektedir[^39]: “Abhazya Hristiyanlıktan tamamen sapmış, Mesih'in emirlerinden uzaklaşmıştı.” XVII. yüzyılın ilk yarısına ait bir belge ise şu bilgiyi verir: “O vakit Abhazlar tanrısızlığa ve yasasızlığa döndüler..., Abhazlar dini ve Katolikosluğu yozlaştırdılar., (Levan Dadiani dönemi Khobi Kilisesi’ne ait belge)[^40]” XV. yüzyılın sonundan itibaren Abhazlar, Batı [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın bazı bölgelerine, esas olarak [Megrelya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya)'ya saldırılar düzenlemeye başladılar. XVII. yüzyıl ve XVIII. yüzyılın ilk yarısındaki hemen hemen tüm saldırılar [Vahuşti Batonişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vahu%C5%9Fti) tarafından tarif edilmiştir.[^41] Bu tür saldırılar hakkında [Jean Chardin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jean_Chardin) ve [Arcangelo Lamberti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arcangelo_Lamberti)'nin verileri dahil olmak üzere yabancı kaynaklar da mevcuttur.[^42] Dikkat çekicidir ki, XV. yüzyıl yabancı yazarları [Sohum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum)'u bir Abhaz şehri olarak görmezler.[^43] Ayrıca, XVII. yüzyılda Arcangelo Lamberti'nin bildirdiğine göre Dranda, Mokvi, İlori ve Bedia, Egrislilere ([Megrelya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya)) aittir.[^44] XVII. yüzyıl Batılı yazarları [Biçvinta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pitsunda)'yı da Abhazlara atfetmezler. Eseri Jean Chardin'in seyahatnamesine dahil edilen [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) misyoner Zampi, Batı Gürcistan Katolikosu hakkında şöyle yazar[^45]: “Bu Katolikos'un yetkisi Odişi, İmereti, Guria, Abhaz ve Svan ülkelerine yayılır. Metropolitlik makamı, Abhazların yakınında bulunan Biçvinta'dadır.” Bu bilgiler muhtemelen, yaşam tarzı ve inançları bakımından [Megrelya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya) ve Batı [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın geri kalanından farklı olan nüfusun (yerleşen Adıgeler), Biçvinta ve Sohum'da henüz yerleşmediğini ve bu nedenle bu şehirlerin nüfusunun Avrupalılarca Abhaz olarak kabul edilmediğini göstermektedir.[^46] XVII. yüzyılın sonunda, görünüşe göre sayıları oldukça artan [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) Abhazlar, [Megrelya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya)'nın bir kısmını, Samurzakano'yu (bugünkü [Gali belediyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gali_belediyesi)) ele geçirirler. Bu dönemden itibaren bu bölgenin "Abhazlaşma" süreci başlar ve bu süreç hem [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) hem de yabancı kaynaklarda iyi yansıtılmıştır. Bu bölgeye Abhazların özel olarak yerleştirilmesine ilişkin bilgiler dikkat çekicidir.[^47] XVI-XVII. yüzyıl [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) belgeleriyle Nicaneli köyünün hala bir Gürcü (Megrel) köyü olduğu kanıtlanmaktadır; [1626](https://turkipedia.org/tr/wiki/1626) yılı Abhazya Katolikosluğu büyük defterine göre de Nicaneli, Odişi'dir.[^48] Durum XVIII. yüzyılın başında değişir. [1712](https://turkipedia.org/tr/wiki/1712) tarihli bir belgede Katolikos [II. Grigor Lortkipanidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Grigor_Lortkipanidze) şöyle yazar: “Nacanevi köyü Abhazlar yüzünden boşaldı. Altmış hane Nepsadze halkı Katolikos tarafından Kvapu Şarvaşidze'ye emanet edilmişti.” Aynı belgede, köyden ayrılan ve tamamı Megrelce olan nüfusun soyadları listelenmiştir.[^49] Abhazlardan korunmak için [Megrelya Prensi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya_Prensli%C4%9Fi) [II. Levan Dadiani](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Levan_Dadiani), [Kelasuri Duvarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kelasuri_Duvar%C4%B1) olarak bilinen özel bir sur inşa eder.[^50] Bu duvar hakkında [Vahuşti Batonişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vahu%C5%9Fti) şöyle yazar: "Büyük Levan Dadiani, Abhazların çıkamaması için bu suru çekti".[^51] [Arcangelo Lamberti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arcangelo_Lamberti) tarafından hazırlanan haritada bu duvarın üzerinde "Abhazlardan korunma duvarı" yazılıdır.[^52] Abhazların yaşam tarzı ve din değişimini [Nikoloz Berdzenişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikoloz_Berdzeni%C5%9Fvili) nüfusun etnik kompozisyonundaki kısmi değişime bağlarken, [Pavle İngorokva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pavle_%C4%B0ngorokva) eski Abhazların tamamen Kuzey Kafkasya'dan gelen Apsualar tarafından asimile edildiğini savunur.[^53] Apsuaların veya bir kısmının [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) topraklarına dışarıdan geldiği görüşü, belli ölçüde kendi efsaneleriyle de örtüşmektedir. Birbirinden farklı birkaç efsane mevcuttur; bazılarına göre Apsualar buraya [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'dan gelmiş, diğer bir versiyona göre ise Ermenistan üzerinden önce Kuban'a yerleşmiş, oradan da soğuktan rahatsız olup [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'ya geçmişlerdir.[^54] Apsuaların kuzeyden geldiği fikrinin sadece Gürcü tarihçilere ait olmadığını belirtmek gerekir. XIX. yüzyıl [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) araştırmacıları da bu konuda şöyle yazmıştır[^55]: “Афхазцы не всегда обитали там, где теперь живут; а предания их многие исторические данные и обычан их указывают, что они пришли с севера и потеснили картвельские племена, пака не остановились у Ингури. Abhazlar her zaman şimdi yaşadıkları yerde yaşamıyorlardı; efsaneleri, birçok tarihi veri ve gelenekleri onların kuzeyden geldiklerini ve Enguri'de durana kadar Kartvel kabilelerini sıkıştırdıklarını göstermektedir. A. N. Dyachkov-Tarasov” ### XIX-XX. Yüzyıllar ![Abhazya'nın son prensi Mihail Şervaşidze](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Mikhail_chachba.jpg) *Abhazya'nın son prensi Mihail Şervaşidze (public-domain)* 19. yüzyılın başından itibaren Gürcistan topraklarının Çarlık Rusya tarafından ilhakı başlar. [1801](https://turkipedia.org/tr/wiki/1801) yılında [Kartli-Kaheti Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kartli-Kaheti_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın ilhak edilmesinden 9 yıl sonra, [1810](https://turkipedia.org/tr/wiki/1810) yılında Rus birlikleri Abhazya'ya girdi ve [Sohum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum)'u ele geçirdi ancak Abhazya'nın diğer bölgelerini uzun süre kontrol edemediler. Başlangıçta Şervaşidze hanedanı Abhazya'da sınırlı özerklik hakkını korudu. [Abhazya Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Prensli%C4%9Fi)'nin nihai olarak ortadan kaldırılması St. Petersburg'da ancak [1864](https://turkipedia.org/tr/wiki/1864) yılında ilan edildi; bu sırada Abhazya'nın son hükümdarı [Mihail Şervaşidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_%C5%9Eerva%C5%9Fidze) tutuklanarak [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya sürgün edildi. 19. yüzyılda [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da, Abhazya dahil olmak üzere nüfus sayımı üç kez yapıldı; [1800](https://turkipedia.org/tr/wiki/1800) yılı verilerine göre Gürcistan'da 52 bin Abhaz yaşıyordu; [1832](https://turkipedia.org/tr/wiki/1832) yılında 56,6 bin, [1865](https://turkipedia.org/tr/wiki/1865) yılında ise 60 bin kişiydi. [1886](https://turkipedia.org/tr/wiki/1886) yılında (tarihsel olarak Abhazya topraklarını kapsayan) [Sohum Okruğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum_Okru%C4%9Fu)'nda ayrı bir sayım yapıldı ve buna göre Abhazya'da toplam 68.773 kişi yaşıyordu; bunların 34.806'sı [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) ve 28.320'si Abhaz'dı.[^56] #### Muhacirlik ![„Dağlılar köyü terk ediyor“, Pyotr Gruzinsky](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/Pyotr_Nikolayevich_Gruzinsky_-_The_mountaineers_leave_the_aul.jpg) *„Dağlılar köyü terk ediyor“, Pyotr Gruzinsky (Pyotr Gruzinsky, public-domain)* ![Abhaz Muhacirler, Samsun şehrindeki limanda, Türkiye, 1864 yılı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Abkhaz-deputatklk.jpg) *Abhaz Muhacirler, Samsun şehrindeki limanda, Türkiye, 1864 yılı (Apsuwara, public-domain)* Abhazya'da Rus yönetiminin kurulmasına Abhaz halkının direnişi de eşlik etti. 1821-1827, 1840-1842, 1866 ve 1877 yıllarında geniş çaplı silahlı ayaklanmalar düzenlendi. Tüm ayaklanmalar Rus yönetimi tarafından bastırıldı. Ayaklanmaların yenilgisini, Abhazların [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na zorunlu göçü izledi. [1864](https://turkipedia.org/tr/wiki/1864) yılında ([Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'nın nihai olarak boyun eğdirilmesinden) sonra [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) artık doğrudan Kafkasyalı dağlıları vatanlarından sürmeye başladı. Bu dönemde [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya 700 bine yakın [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler), Ubıh, Abhaz, Çeçen ve Dağıstanlı göç etti. Sürgün edilen Kafkasyalı dağlılara, [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)'da "göç etmiş" anlamına gelen "[Muhacirler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhacir)" deniliyordu. [1864](https://turkipedia.org/tr/wiki/1864) yılında sürgün edilen Abhaz muhacirlerin sayısı 20.000'den fazladır; yaklaşık bir o kadar Abhaz, [1866](https://turkipedia.org/tr/wiki/1866) ayaklanmasının bastırılmasından sonra [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya göç etti; [1877](https://turkipedia.org/tr/wiki/1877)'deki son ayaklanmanın yenilgisinden sonra ise 30-40 bin muhacir vatanından ayrıldı. Toplamda, Abhaz ve Abaza muhacirlerin genel sayısı 135.000 kişiye ulaşıyordu.[^57] [1877](https://turkipedia.org/tr/wiki/1877) yılındaki Abhaz ayaklanmasının bastırılmasından sonra [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) hükûmeti, vatanında kalan Abhaz nüfusu "cezalandırdı". Neredeyse tüm Abhaz halkı, küçük bir istisna dışında, resmen "suçlu nüfus" ilan edildi ve bu durum haklarını önemli ölçüde kısıtladı. Abhazların [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) topraklarının büyük bir kısmında, özellikle Karadeniz kıyı şeridinde, yüksek dağlık bölgelerde ve [Sohum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum) civarında (25 kilometre uzağına kadar) yaşamaları yasaklandı. Abhazların "suçlu halk" statüsü ancak [1907](https://turkipedia.org/tr/wiki/1907) yılında kaldırıldı. Rus İmparatorluğu hükûmetinin, daha sonra vatanına dönme arzusu gösteren muhacirlerin bir kısmına engeller çıkardığı kaydedilmelidir. Abhazların zorunlu göçü sonucunda [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da boşalan topraklara Rusya; [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler), [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve diğer etnik grupların yerleşmesini teşvik etti. Bu topraklar üzerinde yerleşme izni Gürcülere verilmiyordu. Bu dönemin Gürcü basınından görüldüğü üzere, [İlya Çavçavadze](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lya_%C3%87av%C3%A7avadze) önderliğindeki [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) aydınları, muhacirlik sürecini durdurmak için her türlü çabayı gösteriyordu. Muhacirlik tarihine ilişkin ilgili bir eser Abhaz tarihçi Giorgi Dzidzaria tarafından kaleme alınmıştır. [1920](https://turkipedia.org/tr/wiki/1920) yılında [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti) hükûmeti, muhacirlik meselesini tartışılmak üzere [Antanta](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) Konseyi oturumuna sundu.[^58] #### 1917 Yılına Kadar ![Sohum Askeri İdaresi haritası. Marika Lortkipanidze'ye göre bu isim, "Abhazya" ve "Abhaz" kelimelerinin kökünü kazımaya yönelikti.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Abkhazia_1843.jpg/1280px-Abkhazia_1843.jpg) *Sohum Askeri İdaresi haritası. Marika Lortkipanidze'ye göre bu isim, "Abhazya" ve "Abhaz" kelimelerinin kökünü kazımaya yönelikti. (Military-statistical overview of Abkhazia. Annex. 1st Department of the General Staff. (Военно-статистическое описание Абхазии составленное первым отделением Департамента Генерального Штаба. Приложение), public-domain)* [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'nın boşalan yerlerine [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) hükûmeti [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler), [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve [Rumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)ı yerleştiriyordu. Buna rağmen, 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde Abhazya'daki en kalabalık etnik grubu [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) oluşturuyordu. [Giorgi Ançabadze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giorgi_An%C3%A7abadze), bunun nedenini [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hükûmetinin direnişine rağmen Gürcülerin yine de [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) topraklarına yerleşmesi olarak görmektedir. Ona göre bu süreç, özellikle 19. yüzyılın sonundan itibaren, Abhazya'ya başta [Megreller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megrelya) olmak üzere komşu yerlerden göçlerin başlamasıyla güçlenmiştir. Giorgi Ançabadze, [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)in bir kısmının eski zamanlardan beri [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da yaşadığını inkâr etmez. Buna karşılık Marika Lortkipanidze, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) topraklarındaki Gürcü nüfusun çokluğunun doğal olduğunu ve Abhazya bölgesinin her zaman Gürcü devletinin bir parçası olduğu ya da kendisi bir Gürcü devleti temsil ettiği için bunun antik çağlardan beri böyle olduğunu savunur. Lortkipanidze ayrıca, bunun Abasg-Apsillerin Gürcü olmayan kökenlerini reddetmek anlamına gelmediğini, meselenin, Kuzey Kafkasya kökenli etnik grupların ([Abasglar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazglar), [Apsiller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apsiller) ve daha sonra [Apsualar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apsualar)) [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da her zaman azınlıkta olduğu gerçeği olduğunu belirtir.[^59] 1864-1883 yılları arasında Abhazya topraklarına [Sohum Askeri İdaresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum_Askeri_%C4%B0daresi) deniliyordu, [1883](https://turkipedia.org/tr/wiki/1883) yılından itibaren ise tarihi Abhazya, "Sohum Okruğu" adıyla [Kutaisi Valiliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutaisi_Valili%C4%9Fi) sınırlarına dahil edildi. Marika Lortkipanidze'ye göre bu isimler ("Sohum Askeri Bölgesi", "Sohum Okruğu"), "Abhazya" ve "Abhaz" kelimelerini silmeye yönelikti.[^60] Bu koşullar altında 19-20. yüzyılların geçişinde Rus ve Gürcü kamuoyunda önemli etki taşıyan Abhaz aydınları oluşmaya başlar. Bu dönemde [Abhaz diline](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazca) Dört İncil (Tetraevangelion) dahil olmak üzere birkaç dini kitap çevrildi. Abhazca ders kitapları ve ilk edebi eserler oluşturuldu. Tüm bunların öncesinde, bazen [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_alfabesi), bazen [Latin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_alfabesi), ancak daha sık olarak [Kiril](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) alfabesine dayalı olarak Abhazcaya uyarlanan [Abhaz alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhaz_alfabesi) oluşturulmuştu.[^61] ### XX-XXI. Yüzyıllar #### 1917-1921 Yılları [1917](https://turkipedia.org/tr/wiki/1917) [Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonucunda [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) çöktü. Kafkasya'da, aralarında [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'nin de ([1918](https://turkipedia.org/tr/wiki/1918)) bulunduğu birkaç bağımsız devlet kuruldu. Bu dönemde Abhaz halkı arasında birkaç siyasi akım ortaya çıktı. Bir kesim Gürcü devleti bünyesinde kalmayı gerekli görürken (bu durum bazen "Gürcistan ile birleşme" olarak adlandırılıyordu), diğer bir kesim ise [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya) cumhuriyetleriyle birleşmek istiyordu. Sonuç olarak, Gürcistan ile birlik olmak görüşü galip geldi ve Abhazya, [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'ne özerklik statüsüyle dahil oldu. 1918-1921 yıllarında, [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti) hükûmetine karşı Abhaz ayaklanmaları sıkça görülüyordu. Marika Lortkipanidze, bunun nedenini Abhazya'da Gürcistan Komünist Partisi'nin yürüttüğü aktif anti-Gürcü faaliyetlere bağlamaktadır. Ona göre komünistler, en aktif faaliyetlerini [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın uç bölgelerinde yürütüyorlardı.[^62] #### Sovyet Dönemi ![Kısa ömürlü Abhazya SSR arması](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Coat_of_arms_of_the_Abkhazian_SSR.png) *Kısa ömürlü Abhazya SSR arması (public-domain)* 25 Şubat 1921'de Gürcistan'ın sovyetleşmesinden sonra Abhazya'da gelişen süreçler, Abhaz [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler)in lideri Nestor Lakoba'nın konuşma ve yazılarında genişçe yer bulmuştur.[^63] 29 Mart 1921 tarihinde Abhazya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin kurulmasına karar verildi. Nestor Lakoba ve V. Eşba, Abhaz halkı adına Abhazya SSR'nin bağımsızlığını talep ediyorlardı ancak Abhazya'da yaşayan Gürcülerin (nüfusun çoğunluğunun) çıkarlarını tamamen göz ardı ediyorlardı. Dikkat çekicidir ki, [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler), Abhazya SSR'nin Gürcistan'dan ayrılmasına ve bağımsız bir cumhuriyet olarak tanınmasına karşı çıkmadılar. Abhazya SSR, yine Abhaz liderlerin talebiyle 1931 yılında lağvedilerek tekrar [Gürcistan SSR](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_SSR) bünyesine dahil edildi.[^64] Abhazlar ve Gürcüler arasındaki önemli etnik gerginlikler tam da [Sovyet döneminde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) başlar. Bu bağlamda durum özellikle 1940'lı yıllardan itibaren gerginleşir. Abhaz gösterileri kitlesel bir hal alıyordu ([1956](https://turkipedia.org/tr/wiki/1956), [1967](https://turkipedia.org/tr/wiki/1967), [1978](https://turkipedia.org/tr/wiki/1978) yılları). Bu gösterilerde Abhazlar, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'nın [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan ayrılması dahil çeşitli talepler ileri sürüyorlardı; bu da karşılığında Gürcülerin protesto eylemlerine yol açıyordu. [Giorgi Ançabadze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giorgi_An%C3%A7abadze), bu çatışmaların hatalı komünist politikalardan kaynaklandığını düşünmektedir. Ona göre, [Sovyet yönetimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi), hem [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'yı hem de genel olarak [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ı daha güçlü bir biçimde kontrol altında tutmak için bazen etnik çatışmaları kasıtlı olarak körüklüyordu. Buna rağmen, Sovyetler Birliği'nin varlığı boyunca Abhaz-Gürcü çatışmalarının etnik bir antagonizma karakteri kazanmadığı belirtilmelidir; karma Gürcü-Abhaz ailelerinin ve evliliklerinin çokluğu buna kanıt sunmaktadır. [Sovyet döneminde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) Abhaz nüfusu 5 kez sayılmıştır: - İlk Sovyet sayımı olan [1926](https://turkipedia.org/tr/wiki/1926) verilerine göre Abhazya'da 201.016 kişi yaşıyordu; bunların arasında 67.494 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), 55.918 Abhaz, 25.677 [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler), 12.553 [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve 14.045 [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) bulunmaktaydı. - [1939](https://turkipedia.org/tr/wiki/1939) sayımında Abhaz ve Gürcü nüfusu nispeten arttı. Toplam nüfus 311.900 kişiydi (91.900 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), 56.200 Abhaz, 60.200 [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), 49.700 [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)). - [1959](https://turkipedia.org/tr/wiki/1959) yılında nüfus 404.700 kişiydi ([Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler): 158.200, Abhazlar: 61.200, [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar): 86.700, [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler): 64.400). - [1970](https://turkipedia.org/tr/wiki/1970) yılında nüfus 487.040'a ulaştı (199.600 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), 77.300 Abhaz, 92.900 [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), 74.900 [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)). - [1989](https://turkipedia.org/tr/wiki/1989) son Sovyet sayımına göre Abhazya'da 239.900 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), 93.300 Abhaz, 74.900 [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve 76.500 [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) yaşıyordu.[^65] #### 1990'lı Yıllardan Günümüze Gürcü-Abhaz siyasi gerginliği zirve noktasına 1980'li yılların sonunda ulaşmıştı. [Sovyet yönetiminin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) kriz yaşadığı bu dönemde, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da ve [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın geri kalanında ulusal hareketler şekillenmeye başladı. Abhaz milliyetçi örgütlerinin talepleri genellikle radikaldi ve ana talep olarak [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'nın [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan ayrılması fikri bulunuyordu. Bu tür siyasi çekişmeler kısa sürede etnik anlaşmazlıklara ve çatışmalara dönüştü ve nihayetinde [1992-1993 savaşını başlattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Sava%C5%9F%C4%B1_%281992-1993%29)[^66]. Abhazya Savaşı binlerce insanın hayatına mal oldu; 4.040 Abhaz (1.820 sivil dahil) ve yaklaşık 9.000 [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) hayatını kaybetti.[^67] Savaşı, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da Gürcülere yönelik etnik temizlik ve nüfusun Gürcistan'ın diğer bölgelerine zorunlu göçü izledi. Göçmenlerin çoğunluğunu [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) oluştursa da aralarında Abhaz nüfusunun büyük bir kısmı da bulunmaktadır. Tüm bunlar [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) nüfusunda hem sayısal hem de etnik açıdan önemli değişikliklere yol açtı. Operasyonel verilere göre [1992](https://turkipedia.org/tr/wiki/1992) yılı [1 Ocak](https://turkipedia.org/tr/wiki/1_Ocak) itibarıyla [Abhazya Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_%C3%96zerk_Cumhuriyeti) nüfusu 535.061 kişi iken, [1997](https://turkipedia.org/tr/wiki/1997) yılının ilgili döneminde 145.586 kişiye düşmüştür. Böylece, savaştan sonra [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) nüfusu 388.075 kişi (%72) azalmıştır. Savaştan önce Abhazya nüfusunda [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)in oranı %45,76 (244.872 kişi), Abhazların oranı ise %17,73 (94.767 kişi) idi. [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'daki etnik temizlik sonucunda Abhazların nüfus içindeki payı %36,98'e yükselmiş olsa da sayısal olarak önemli ölçüde azalmıştır (40.774).[^68] [Abhazya Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_%C3%96zerk_Cumhuriyeti) hükûmetinin belirttiğine göre, Abhazların büyük bir kısmı kardeş kavgasına dönüşen bu savaşta yer almak istemedikleri için çatışmanın başlangıcında [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'yı terk etmiştir. Bu kişilerin bugün, diğer göçmenler gibi Abhazya'ya dönme imkanları yoktur; çünkü Abhaz ayrılıkçılar tarafından hain olarak kabul edilmektedirler. Bunun yanı sıra, Abhazya'daki Abhaz nüfusunun önemli ölçüde azalmasının nedenleri arasında, mevcut ekonomik ve siyasi kaosun, dayanılmaz yaşam koşullarının ve suç oranlarının tetiklediği doğal göç süreçleri de gösterilmektedir.[^69] ## Din 2003 yılında yapılan bir araştırmaya göre, katılımcıların %60'ı kendilerini [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan), %16'sı [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman), %8'i [Pagan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paganizm) (Yerel Din), %8'i [Ateist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ateizm), %2'si diğer dinlere mensup ve %6'sı da kararsız olarak tanımladı. Hristiyanlar genel olarak [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da yaşarlar. Müslüman Abhazların çoğu ise [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de yaşamaktadırlar.[^70] Ayrıca yerel inançlara inanan kişi sayısı da fazladır.[^71] 7 Kutsal Anıkha vardır. Bölgede [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k), Bizans İmparatoru [I. Justinianus](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Justinianus) döneminde, 6. yüzyılda yayıldı. Fakat Abhazlar ilk defa 1. yüzyılda Hristiyanlığı [Yurtsever Simun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yurtsever_Simun) ve [Andreas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andreas) adında iki havarinin Abhazya'yı ziyaretiyle tanıdılar. Andreas, Simun ile Abhazya'da ayrıldı ve Simun burada kalarak halka Hristiyanlığı öğretti. 55 yılında Romalı lejyonerler tarafından [Yeni Afon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Afon) şehrinde öldürüldü. Kafkasya'nın ilk Hristiyan bölgesi [Pitsunda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pitsunda) şehridir ve Kafkasya'nın ilk Hristiyan cemaati Pitsunda'da kurulmuştur. Öte yandan [pagan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paganizm) döneminden kalma inançların güçlü biçimde korunduğu görülür. 16. yüzyılda [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) din görevlilerinin ve [Çerkeslerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) etkisiyle bölgeye [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dini de girdi. Bölge büyük ölçüde Müslümanlaştı, ancak 1860'larda Müslümanlar göç etmek zorunda kalınca Hristiyanlar çoğunluk haline geldi. Hristiyan Abhazlar, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) ve [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da yaşarlar ve Abhazların büyük çoğunluğunu oluştururlar. VI. yüzyılda [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yoluyla Abhazlar arasında yayılan [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortodoks) mezhebi, ayin dili olarak önce [Rumca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca), VIII. yüzyılda Bizans'a karşı bağımsızlığın kazanılması sonucu kurulan [Abhazya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) döneminde ve 975'te Abhazya Krallığı'nın diğer krallıklarla [Gürcistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) çatısı altında birleşmesinin ardından da [Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) kullanılmıştır. Günümüzde, [Abhazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazca), Abhaz kiliselerinde ayin dili olarak da kullanılabilmektedir. ## Diaspora Muhacirun olarak bilinen binlerce Abhaz, 19. yüzyılın ortalarında Rus Kafkasya'nın fethine direndikten sonra Abhazya'dan Osmanlı İmparatorluğu'na göç etti. Bugün Türkiye, dünyanın en büyük Abhaz diaspora topluluğuna ev sahipliği yapıyor. Büyüklük tahminleri değişiklik gösteriyor - Abhaz tahminleri 150.000 ile 500.000 arasında değişiyor. ### Muhacirlik [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya_Prensli%C4%9Fi)'da Rus yönetiminin kurulmasına Abhaz halkının direnişi eşlik etti. 1821-1827, 1840-1842, 1866 ve 1877'de geniş çaplı ayaklanmalar yapıldı. Tüm ayaklanmalar Rus yönetimi tarafından bastırıldı. Ayaklanmaların başarısız olmasına Abhazların [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na zorla sürgün edilmesi eşlik etti. [1864](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1)'ten sonra ([Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da nihai Rus İmparatorluk hegemonyası kurulması sonrası), Rusya tüm Kafkasyalıları doğrudan anavatanlarından sürmeye başladı. Bu dönemde 700 bine kadar [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler), [Ubıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar), Abhaz, [Çeçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler), [Dağıstanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan) Osmanlı İmparatorluğu'na göç etti. Sürgün edilen Kafkasyalılara [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) göçmen anlamına gelen "[Muhacir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhacir)" deniyordu. 1864'te sınır dışı edilen Abhaz Muhacirlerin sayısı 20.000'den fazladır; 1866 ayaklanmasının bastırılmasından sonra çok sayıda Abhaz, Osmanlı İmparatorluğu'na sürüldü; 1877'deki son ayaklanmanın bastırılmasından sonra 30-40 bin Muhacir Abhazya'yı terk etmek zorunda kaldı. Abhaz ve [Abaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) Muhacirlerinin sayısı toplamda 135.000'di.[^72] 1877 Abhaz ayaklanmasının bastırılmasından sonra, Rus yetkililer anavatanda kalan Abhaz nüfusunu "cezalandırdı". Hemen hemen tüm Abhaz halkı, birkaç istisna dışında, resmen "suçlu" ilan edildi ve hakları önemli ölçüde kısıtlandı. Abhazların, Abhazya'nın büyük bölümünde özellikle [sahil boyunca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz), yaylalarda ve şehirden yaklaşık 25 kilometre uzaklıktaki [Sohum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sohum) yakınlarında yaşamaları yasaklandı. Abhazlardan "suçlu halk" statüsü ancak 1907 yılında kaldırıldı. [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yetkililerinin, daha sonra anavatanlarına dönmek isteyen Muhacirlerin bir kısmı için engeller yaratması dikkat çekicidir. Rusya, Abhazların zorla sürgün edilmesi sonucunda ele geçirdiği Abhazya topraklarında [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)lerin, [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar)ların ve heterojen bir nüfusun yerleşimini kolaylaştırdı. [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)lerin bu bölgeye yerleşmelerine izin verilmedi. Bu dönemin Gürcü basınına göre, [İlia Çavçavadze](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lia_%C3%87av%C3%A7avadze) liderliğindeki Gürcü aydınları Muhacirlik sürecini durdurmaya çalıştı. Abhaz tarihçi Giorgi Dzidzaria, Muhacirlik tarihi ile ilgili bir eser yazdı. 1920'de [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti) Hükûmeti, [Üçlü İtilaf](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7l%C3%BC_%C4%B0tilaf) Konseyi'nin bir toplantısında Muhacirlik konusunu gündeme getirmiştir. ## Gelenek Abhazya'dan göç eden Abhazlar [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de [Kocaeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kocaeli), [Sakarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya), [Düzce](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCzce) ve [Bolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bolu) bölgelerinde yoğun olarak yaşamaktadırlar. [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler)lerle ortak gelenekleri ve birbirine yakın dilleri olmasına karşın iki halk birbirinden ayrıdır. ## Genetik Abhazlara [genetik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Genetik) uzaklık açısından en yakın etnik grup [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)dir,[^73] Abhazların genetik yapısı Batı Gürcü genetiğiyle hemen hemen aynıdır.[^74] ## Abhaz Mitolojisi Başlıca Abhaz tanrı ve tanrıçaları: **Afi:** Yıldırım tanrısı [**Ançva Şana**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eana)**:** Annelik tanrıçası **Ankı:** Toprak tanrıçası **Arıs:** Savaş tanrısı **Aşxua Mekepsis:** Denizciler tanrısı **Atana:** Bilgi ve akıl tanrıçası **Aynarjiy:** Madencilerin, taşçıların ve heykeltıraşların tanrısı **Aytar:** Hayvancılık tanrısı **Azveypşa:** Orman ve av tanrısı **Caca:** Tarım tanrıçası [**Ceres**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceres)**:** Tarım tanrısı **Gunda:** Bal ve arıcılık tanrıçası **Haniya:** Sağlık tanrıçası **Mışındaw:** Deniz tanrısı **Nanı/Anan:** Bal ve arıcılık tanrısı **Sawına:** Değirmencilik tanrıçası **Şefsı:** Madencilik tanrısı **Tsıwına:** Bolluk ve bereket tanrıçası **Zızlan:** Tatlı suların tanrıçası **Ziwawa:** Yağmur tanrıçası ## Dış bağlantılar - [2003 Nüfus istatistikleri (Rusça)](http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html) - [Ethnologue report for Abkhaz language](http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=abk) - [2002 Nüfus istatistikleri (Rusça)](http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls) - [Georgians and Abkhazians. The Search for a Peace Settlement (Notes and References section), by various authors, Vrije Universiteit Brussel, August 1998.](http://poli.vub.ac.be/publi/Georgians/notes.html) - http://www.portal-credo.ru/site/print.php?act=fresh&id=188Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20070927200524/http://www.portal-credo.ru/site/print.php?act=fresh&id=188 |tarih=27 Eylül 2007 [^1]: Papşu, Murat. Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı? . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Kafkas Dernekleri Federasyonu Yayın Organı, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006 [^2]: О. М. Джапаридзе, Западногрухинская культура, იხ. Очерки истории Грузии, I, тб., 1989. გვ. 119-140. [^3]: Г. М. Меликишвили, К вопросу об этиической принадлежиности населеня древней Грузии, მით. Очерки, გვ. 182-183. [^4]: Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Иидоевропейский язик и индоевропейцы, II, тб., გვ. 907-909 [^5]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^6]: პ. ინგოროყვა, გიორგი მერჩულე, თბილისი, 1954, გვ. 131 და შემდგომნი [^7]: მ. ინაძე, ანტიკური ხანის შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროს მოსახლეობის ეთნიკური შედგენილობის საკითხისათვის, 1960, №2, გვ. 145-162 [^8]: Г. А. Меликишвили, Иаселение юго-восточние Причерноморья в VIII – I вв. до и э. მით. Очерки истории Грузии, I, გვ. 283 [^9]: ფლავიუს არიანე, მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო, თბილისი, 1961, გვ. 42-45 [^10]: მ. ინაძე, 1960, №2, გვ. 162 [^11]: ქართლის ცხოვრება, I, თბილისი, 1955, გვ. 235 [^12]: Д. Л. Мусхелишвили, Историческая география Грузии IV- X вв. Очерки истории Грузии, II Тб., 1988, გვ. 383-386. [^13]: ს. ჯანაშია, ფეოდალური რევოლუცია საქართველოში. // მისივე შრომები, I. თბილისი, 1949. გვ. 68. [^14]: З. В.Анчабадзе, 1976. გვ. 51-52. [^15]: Cuanşer, Kartlis Tshovreba, I, s. 243 [^16]: P. Ingoroqva, Giorgi Merçule, Tiflis, 1954, s. 189-218. [^17]: V. Guçua, GSE, c. 6, s. 191, Tiflis, 1983 [^18]: Kartlis Tshovreba. I, s. 251 [^19]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^20]: Hovhannes Drasxanakerttsi, Ermenistan Tarihi, Ermenice metin, Gürcüce çeviri ve yorumlar E. Tsagareişvili, Tiflis, 1965, s. 38, 109, 119, 257 [^21]: N. Berdzenişvili, Abhazya Hakkında // Aynı yazar, Gürcistan Tarihi Meseleleri, c. III. Tiflis, 1966 [^22]: M. Lortkipanidze, Egrisi-Abhazeti, Gürcistan Tarihi İncelemeleri, II, Tiflis, 1973, s. 422-428 [^23]: İstoriani da Azmani Şaravandedtani, Kartlis Tskhovreba, II, s. 33-34. [^24]: Афхазия и абхазцы средневсковых грузинских повествовательных источников. Груз. тексты на русский яхык перевел, предисловнем и примечаниями снабдил Г.А. Амичба, т.б., 1988 [^25]: Georgika 5, Bizanslı Yazarların Gürcistan Hakkındaki Bilgileri, Tiflis, 1968, s. 46 [^26]: Georgika 5, Bizanslı Yazarların Gürcistan Hakkındaki Bilgileri, Tiflis, 1968, s. 235 [^27]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^28]: Повесть времениых лет, II, М., 1950, s. 213 [^29]: Kartlis Tskhovreba, I, Tiflis, 1955, s. 5 [^30]: N. Berdzenişvili, Büyük Mesele Üzerine Küçük Bir Not, Gürcistan Tarihi Meseleleri, III, s. 278 [^31]: N. Berdzenişvili, Büyük Mesele Üzerine Küçük Bir Not, Gürcistan Tarihi Meseleleri, III, s. 278-279 [^32]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^33]: {{ru icon) И. Г. Антелава, Социально-экономические отношеня в Абхазии в VXI – XVII вв., в книге: Очерки истории Абхзской АССР, I, Сухуми, 1960. გვ 100 [^34]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^35]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^36]: გიულდენშტედტის მოგზაურობა საქართველოში. ტ. 2. გერმანული ტექსტი ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და გამოკვლევა დაურთო გ. გელაშვილმა. თბილისი, 1964. გვ. 48 [^37]: Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, собранные и пополненные Семеном Броневским. Часть первая. Москва, 1823. გვ. 330 [^38]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^39]: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოცემა, III, თბილისი, 1970 გვ. 222 [^40]: ქსძ, II, თბილისი, 1965, გვ. 209 [^41]: ვახუშტი ბაგრატიონი, ქართლის ცხოვრება, IV, თბ., 1973, გვ. 842, 863 [^42]: И. Г. Антелава, Очерки истории Абхазии XVII – XVIII вв., Сухуми, 1951, გვ. 30–34 [^43]: ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, შეკრებილი თ. ჟორდანიას მიერ, II თბილისი, 1897, გვ. 261 [^44]: არქანჯელო ლამბერტი, სამეგრელოს აღწერა, ლ. ასათიანის რედაქც., თბილისი, 1938, გვ. 120, 158 [^45]: ჟან შარდენის მოგზაურობა სპარსეთსა და აღმოსავლეთის სხა ქვეყნებში (ცნობები საქართველოს შესახებ), ფრანგულიდან თარგმნა, გამოკვლევa და კომენტარები დაურთო მზია მგალობლიშვილმა, თბილისი, 1975, გვ. 137 [^46]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^47]: И. Г. Антелава. Очерки истории Абхазии XVII – XVIII вв., Сухуми, 1951, გვ. 42 [^48]: ქსძ, III, გვ. 397, 436 [^49]: ქართული სამართლის ძეგლები, III, გვ. 670-671 [^50]: თ. ბერაძე, ქსე, ტ. 5, გვ. 462, თბილისი, 1980 [^51]: ვახუშტი ბაგრატიონი, ქართლის ცხოვრება, IV, თბ., 1973, გვ. 82 [^52]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^53]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^54]: Ш. Инал-Ипа. абхазы, Сухуmi, 1960, с. 36-38 [^55]: А. Н. Дьячков-Тарасов. Бзыбская Абхазия, Известня Кавказского отдела Императоского Руского географического общества, XVIII, Тифлис, 1905, გვ. 65 [^56]: ქართული გენეალოგია, აფხაზები. [^57]: Г. А. Дзидзария, Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия, Сухуми, 1982, გვ. 373 [^58]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^59]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^60]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^61]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^62]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^63]: Н. Лакоба. Статьи и речи, Сухуми, 1987 [^64]: მ. ლორთქიფანიძე, აფხაზები და აფხაზეთი, თბილისი, 1990 [^65]: ქართული გენეალოგია, აფხაზები. [^66]: აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა, ოფიციალური საიტი, ისტორია [^67]: GEORGIA/ABKHAZIA: VIOLATIONS OF THE LAWS OF WAR AND RUSSIA'S ROLE IN THE CONFLICT [^68]: აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა, ოფიციალური საიტი, მოსახლეობა [^69]: აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა, ოფიციალური საიტი, მოსახლეობა [^70]: Hoiberg, Dale H., ed. (2010). "Abkhaz". Encyclopedia Britannica. I: A-ak Bayes (15th ed.). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. p. 33. [^71]: Johansons, Andrejs. (Feb. 1972) The Shamaness of the Abkhazians. History of Religions. Vol. 11, No. 3. pp. 251-256. [^72]: Г. А. Дзидзария, Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия, Сухуми, 1982, გვ. 373 [^73]: Bitadze, L. "Anthropological History of Abkhazians" (PDF). Iv.Javakhishvili INSTITUTE OF HISTORY. AND ETHNO. Retrieved 27 March 2022. [^74]: Peltzer, Alexander. "Inferring genetic origins and phenotypic traits of George Bähr, the architect of the Dresden Frauenkirche" Research Gate. Retrieved 8 April 2022.