# 4. Ordu (Osmanlı İmparatorluğu)

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/4._Ordu_(Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: 4. Ordu (Osmanlı İmparatorluğu), https://tr.wikipedia.org/wiki/4._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29 (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Osmanl%C4%B1_Ordu_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_Forsu.png)
* (Earslaner2001, CC-BY-4.0)*

- **Birim adı:** 4. Ordu
- **Tarih:** Ağustos 1875 – 26 Eylül 1918; (En erken kayıtlı belgelerdeki askerî sevk ve yazışmalara dayanmaktadır.)
- **Ülke:** Osmanlı İmparatorluğu
- **Sınıfı:** Piyade
- **Tipi:** Ordu
- **Garnizon:** Bağdat (1911 - 1915), Şam (1915 - 1918)
- **Savaşları:** Hersek İsyanı; 1877-1878 Türk-Rus Savaşı; I. Dünya Savaşı; Irak Cephesi; Sina ve Filistin Cephesi; Birinci Kanal Harekâtı; İkinci Kanal Harekâtı
- **Ünlü komutanları:** Ahmed Muhtar Paşa (1877 – 1878); Zeki Paşa (Eylül – 18 Kasım 1914); Cemal Paşa (18 Kasım 1914 – Eylül 1917); Mersinli Cemal Paşa (Eylül 1917 - Ekim 1918)

![Cemal Paşa ve Fuad Bey (Nisan 1917)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/85/Bundesarchiv_Bild_146-1971-105-28%2C_Pal%C3%A4stina%2C_Oberbefehlshaber_Djemal_Pascha.jpg)
*Cemal Paşa ve Fuad Bey (Nisan 1917) (CC-BY-SA-3.0-DE)*

**4. Ordu**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son döneminde teşkil edilmiş bir saha ordusudur.[^1] 19. yüzyılın sonlarında yapılan askerî reformlar sırasında kurulan bu ordu, kuruluşundan itibaren özellikle Anadolu, Suriye ve Irak bölgelerinde faaliyet göstermiştir.[^2] [1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nda (93 Harbi) Kafkas Cephesi'nin belkemiğini oluşturmuş; 1908'de [II. Meşrutiyet'in ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) sonrasında Osmanlı ordusunun yeniden yapılandırılmasıyla [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da yeniden teşkilatlanmıştır.[^3] 1911’de [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) öncesinde [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) merkezli olarak yeniden düzenlenen 4. Ordu, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Sina-Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi) ve kısmen [Irak cephelerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Cephesi) kritik rol oynamıştır.[^4] I. Dünya Savaşı yıllarında Ordu Komutanı [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa)'nın liderliğinde [Süveyş Kanalı'na yönelik harekâtlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanal_Harek%C3%A2t%C4%B1) ve [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin_%28b%C3%B6lge%29)'in savunulması gibi stratejik girişimlerde bulunmuş; ancak savaşın sonlarına doğru [Yıldırım Orduları Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu)'na dahil edilerek [Suriye-Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'ndeki yenilgilere bağlı olarak dağıtılmıştır.[^5] Aşağıda, 4. Ordu'nun farklı dönemlerdeki teşkilatı ve faaliyetleri kronolojik olarak ele alınmaktadır.[^6]

## 1875-77 Yılı Savaş Düzeni ve 93 Harbi

### Kuruluş ve Teşkilat

4. Ordu, [Osmanlı Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu)'nun doğu ve kuzeydoğu sınırlarının savunulması maksadıyla en geç **1875 yılı ortasında** aktif olarak faaliyete geçmiştir. Bu tarihte [Hersek İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hersek_%C4%B0syan%C4%B1) dolayısıyla birlik sevkleri yapılmakta, redif taburları silah altına alınmakta ve karargâh yazışmaları yürütülmekteydi.[^7]

1877 yılında ise [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin doğu vilayetlerinde, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da konuşlanmış durumdaydı. [Ian Drury](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ian_Dury)'nin aktardığına göre bu dönemde 4. Ordu'nun teşkilatı piyade sınıfında beş nizamiye alayı ve altı tüfek taburundan, süvari sınıfında üç alaydan, topçu sınıfında 12 bataryalı bir alaydan ve ayrıca bir istihkâm birliğinden oluşmaktaydı.[^8][^9] Ordu'nun merkezi [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) olup daha sonra [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan)'a taşınmıştır.[^10] [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) öncesinde Osmanlı genel seferberlik planına göre 4. Ordu temelinde "Kafkas (Doğu) Cephesi" teşkil edilmiştir.[^11] Nitekim savaş başladığında Erzincan merkezli 4. Ordu temel alınarak oluşturulan Kafkas Cephesi'nin komutanlığı [Müşir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr) [Ahmed Muhtar Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Muhtar_Pa%C5%9Fa)’ya verilmiştir. Bu cephe, Rus İmparatorluğu'na karşı Osmanlı'nın doğu savunmasını üstlenmiştir.[^12]

### Kafkas Cephesi'ndeki Muharebeler

1877 baharında Rus orduları [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'ya taarruza geçerken, [Ahmed Muhtar Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Muhtar_Pa%C5%9Fa) komutasındaki 4. Ordu Kafkas Cephesi’nde savunma pozisyonu aldı.[^13] Rus kuvvetleri 17 Mayıs 1877'de [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan)'ı işgal edip [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) istikametinde ilerlerken, Ahmed Muhtar Paşa Erzurum'u korumak için Erzurum-[Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) hattında savunma tertipledi.[^14] Osmanlı kuvvetleri Haziran 1877’de [Süngütaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCng%C3%BCta%C5%9F%C4%B1%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F)'nda savunma hattı kurarak [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorluk_Ordusu) ilerleyişini yavaşlattı.[^15] Yaz aylarında Kafkas Cephesi’nde gerçekleşen muharebelerde Osmanlı 4. Ordu'su kısıtlı imkânlarla başarılı savunma ve karşı taarruzlar yapmıştır.[^16] Özellikle 25 Ağustos 1877’de [Gedikler Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gedikler_Muharebesi) ile 24 Ekim 1877’de [Yahniler Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahniler_Muharebesi) Osmanlı birliklerinin zaferiyle sonuçlanmış, Ahmed Muhtar Paşa bu başarıları dolayısıyla "[Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi)" ünvanını almıştır.[^17] Ancak Kasım 1877'de [Alacadağ Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alacada%C4%9F_Muharebesi)'nde Osmanlı kuvvetleri yenilgiye uğradı; takiben stratejik [Kars Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Kalesi) 18 Kasım 1877'de [Rusların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) eline geçti.[^18] Kars'ın düşmesiyle Osmanlı ordusu Erzurum yönünde çekilmek zorunda kalmış, cephede inisiyatif Ruslara geçmiştir.[^19] 1878 başlarında Erzurum da tehdit altına girmiş ancak [Berlin Anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281878%29)'nın imzalanmasıyla çatışmalar son bulmuştur.[^20] Sonuç olarak, [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nde 4. Ordu Kafkas Cephesi'nde başlangıçta kısıtlı kaynaklarına rağmen başarılı savunma muharebeleri verse de, savaşın genel gidişatı [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) aleyhine gelişmiş ve Doğu Anadolu'da önemli toprak kayıpları yaşanmıştır.[^21]

### Lojistik ve İkmal Faaliyetleri

[Kafkasya Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi)'nde mücadele eden 4. Ordu'nun ikmalini sağlamak üzere kapsamlı lojistik tedbirler alınmıştır.[^22] Ordunun ikmal üssü [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) olup, burada cephane, yiyecek ve giyecek maddelerinin depolandığı büyük ambarlar oluşturulmuştur.[^23] 4. Ordu Askerî İdare Meclisi, cephedeki ikmal işlerini organize eden merciiydi.[^24] [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) ve [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r) gibi vilayetlerden deniz ve kara yoluyla Erzurum'a ulaştırılan erzak ve mühimmat, Erzurum depo merkezinde toplandıktan sonra ileri cephe yönüne sevk edilmekteydi.[^25] Erzurum'dan cepheye yakın [Köprüköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCk%C3%B6y), [Süngütaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCng%C3%BCta%C5%9F%C4%B1%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) ve [Velibaba (Aras)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras%2C_Horasan) gibi mevkilere, ihtiyaç malzemeleri müstahfaz (koruma) taburları vasıtasıyla taşınmıştır.[^26] İkmal hattının [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)-[Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) arasını kapsayan denizyolu ve Trabzon-Erzurum arasındaki karayolu üzerinden işlemesi, nakliyede yük hayvanlarının kullanılmasını gerektiriyordu; hayvan sıkıntısı ve uzun mesafeler ikmalin hızını düşürüp zaman zaman aksamaya yol açsa da, savaşın başında yapılan stoklama sayesinde cephede iaşe yönünden ciddi bir kriz yaşanmamıştır.[^27] [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nde 4. Ordu'nun lojistik planlaması, cephe genişliğinin ve zorlu coğrafyanın getirdiği engellere rağmen Erzurum-Trabzon hattında kurulmuş ve büyük ölçüde işler halde tutulmuştur.[^28]

#### Ordu'nun 1877 Yılı Savaş Düzeni;27

- [Piyade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Piyade): Beş alay ve altı tüfek taburu
- [Süvari](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvari): Üç alay
- [Topçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Top%C3%A7u_s%C4%B1n%C4%B1f%C4%B1): Bir alay (12 batarya)
- [İstihkâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stihk%C3%A2m_s%C4%B1n%C4%B1f%C4%B1): Bir istihkâm birliği

## 1908 Yeniden Düzenleme Sonrası Yapısı

[II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) ve Ordu Reformu: 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda askerî teşkilatta önemli reformlar gerçekleştirilmiştir.[^29] [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetimi, ordunun modernleştirilmesi ve bölgesel savunma kapasitesinin artırılması amacıyla [Osmanlı kara kuvvetlerini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu) yeniden organize etmiştir.[^30] Bu kapsamda daha önce mevcut ordu sayısı artırılarak toplam dokuz ordu komutanlığı tesis edilmiştir.[^31] Ancak yeni kurulan orduların birçoğu kadro ve mevcud bakımından zayıf kalmıştır; nitekim her bir ordunun barış dönemindeki mevcudu, yaklaşık bir kolordu gücünü bile bulmamaktaydı.[^32] Bu dönemde çıkarılan 1909 ve 1910 tarihli nizamnâmeler ile nizamiye (aktif) ve redif (yedek) teşkilatında düzenlemeler yapıldı.[^33] Ordu komutanlıkları kaldırılarak Ordu Müfettişlikleri ihdas edilmesi planlandıysa da (1910 Teşkilât-ı Esasiye Nizamnamesi) bu değişiklikler tam olarak uygulanamadı; 1911 yılında klasik ordu düzenine geri dönüldü.[^34] II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında Osmanlı ordusunun toplam mevcudu kağıt üzerinde 500 bini aşkın görünmekle birlikte, bu rakam cephelere ve tümenlere dağıldığında ciddi eğitim ve teçhizat eksikleri olduğu anlaşılmıştır.[^35]

4. Ordu'nun 1908 Teşkilatı: Osmanlı ordusunun 1908 sonrası yeniden teşkilatlanmasında 4. Ordu, [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) bölgesinin savunmasından sorumlu olacak şekilde yapılandırıldı. 1908-1909 dönemine ait Salnâme-i Askeriye (1326) verilerine göre;

- 4.Ordu Kumandanı Müşir Mehmed Zeki Paşa[^36]
- 7. Piyade Tümeni (*Yedinci Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Ahmed Hamdi Paşa)[^37]
- 13ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Salih Paşa)[^38]
- 14ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Said Paşa)[^39]
- 8. Piyade Tümeni (*Sekizinci Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Mahmud Paşa)[^40]
- 15nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Ahmed Süreyya Paşa)[^41]
- 16nci Nizamiye Livası (Kumandan: Ferik Salih Paşa)[^42]
- 19. Piyade Tümeni (*On Dokuzuncu Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Emin Paşa)[^43]
- 17nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Mustafa Naim Paşa)[^44]
- 18nci Nizamiye Livası (Kumandan: Asaf Paşa)[^45]
- 4. Süvari Fırka-i Hümayun (Kumandan: Ferik Ahmed Sıdkı Paşa - Umum Hamidiye ve Hafif Süvari Alayları Kumandanı)[^46]
- 4. Topçu Tümeni (*Dördüncü Topçu Fırkası*)
- Erzurum Kalesi Topçu Alayı

Yedek Kuvvetler: II. Meşrutiyet reformları çerçevesinde, Osmanlı ordusunda redif (yedek) birlikler de yeniden düzenlendi. 4. Ordu bölgesinde dört adet redif tümeni kurulmuştu:

4. Ordu'da dört *Redif* (rezerv) tümeni vardı:[^47][^48]

- 13. [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan) Yedek Piyade Tümeni (*On Üçüncü Erzincan Redif Fırkası*)
- 14. [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) Yedek Piyade Tümeni (*On Dördüncü Trabzon Redif Fırkası*)
- 15. [Diyarbekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r) Yedek Piyade Tümeni (*On Beşinci Diyarbekir Redif Fırkası*)
- 16. [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas) Yedek Piyade Tümeni (*On Altıncı Sivas Redif Fırkası*)

Bu redif tümenleri, isimlerinden de anlaşılacağı üzere ilgili vilayetlerin eğitimli yedek askerlerinden oluşturulmuş ve ihtiyaç halinde 4. Ordu emrine girecek şekilde yapılandırılmıştı.[^49] 4. Ordu'nun 1908 yılı savaş düzeni, genel olarak doğu vilayetlerindeki asayişi sağlamak ve olası bir Rus tehdidine karşı İran ve Kafkas sınırını korumak maksadıyla teşkil edilmiştir.[^50] Nitekim 1908-1912 arasında Osmanlı Doğu Anadolu'sunda ciddi bir dış tehditle karşılaşılmadığı gibi, 4. Ordu birlikleri bu dönemde daha çok bölgedeki iç güvenlik, aşiret isyanlarının bastırılması ve kolordu seviyesinde tatbikatlarla meşgul olmuştur.[^51]

## 1911 Yılı Savaş Düzeni ve Trablusgarp Savaşı Dönemi

### Bağdat’ta Ordu Teşkilatı

1911 yılına gelindiğinde, Osmanlı Erkan-ı Harbiyesi [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) öncesinde ordunun bazı kısımlarını yeniden organize etme kararı aldı.[^52] Bu kapsamda Anadolu ve Arap coğrafyasındaki kuvvetlerin düzenlenmesi gözden geçirildi. Özellikle Basra Körfezi ve Irak bölgesinin savunması için daha güçlü bir komuta yapısı oluşturulması planlandı.[^53] 1911'de çıkarılan bir karar ile, daha önce bir kolordu seviyesinde idare edilen Bağdat merkezli kuvvetlerin, ordu seviyesinde teşkilatlandırılması uygun görüldü.[^54] Bu yeniden yapılanma sonucunda, Dördüncü Ordu'nun karargâhı Bağdat'ta kurulmuş ve bu orduya bağlı olarak 12. ve 13. Kolordular teşkil edilmiştir.[^55]

1911 Savaş Düzeni: [Birinci Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan hemen önce, 1911 yılı itibarıyla 4. Ordu'nun teşkilatı şu şekilde yapılandırılmıştı:

- Ordu Karargâhı: Bağdat (Ordu Kumandanı o dönemde büyük ihtimalle [Müşir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr) [Mehmed Zeki Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Zeki_Pa%C5%9Fa) veya [Ferik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk) terfi almış bir kumandandı).[^56]
- [12. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/12._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29): [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) merkezli bu kolordu, [35. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/35._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29) ([Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul)'da) ve 36. Tümen (karargâhı [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk)'te) birliklerinden oluşuyordu. 35 ve 36. Tümenler, Osmanlı'nın [Musul vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul_Vilayeti) ve civarının savunmasını üstlenen piyade tümenleriydi.[^57]
- [13. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/13._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29): Bağdat merkezli bu kolordu ise [37. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/37._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29) ([Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ta) ve [38. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/38._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) (karargâhı [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra)'da) birliklerini barındırmaktaydı. [37. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/37._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29) [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) ve havalisini, [38. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/38._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) ise [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi) çevresini kontrol etmek üzere teşkil edilmişti.[^58]

Bu düzenleme ile 4. Ordu, [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin güneydoğu topraklarında (bugünkü [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) topraklarında) iç güvenlik ve sınır savunmasından sorumlu hale geldi.[^59] [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) (1911-12) sırasında [İtalyanların Libya’ya çıkmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar%C4%B1n_Libya%27y%C4%B1_i%C5%9Fgali) Osmanlı Devleti [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika)'daki topraklarını savunmaya çalışırken, 4. Ordu doğrudan bu savaşa müdahil olamadı.[^60] Zira [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp) bölgesine düzenli birlik gönderilmesi, Osmanlı'nın deniz yoluyla bölgeye ulaşamaması nedeniyle mümkün değildi. Bununla birlikte, [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi) ve [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'daki [İngiliz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tehdidi göz önüne alındığında, 4. Ordu'nun varlığı stratejik bir caydırıcılık unsuru oluşturuyordu.[^61] 1911-1912 döneminde 4. Ordu birlikleri [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) ve [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra) havalisinde yerel aşiret isyanlarının kontrol altına alınması ve İran sınırının (İran Sınırı için bkz. [Kasr-ı Şirin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasr-%C4%B1_%C5%9Eirin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)) gözetlenmesi görevlerini yürütmüştür.[^62]

### Balkan Savaşları ve Sonrası

1912'de patlak veren Birinci Balkan Savaşı'nda Osmanlı Devleti Avrupa'daki cephelerde yenilgiye uğrarken, 4. Ordu'nun bulunduğu [Irak cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Cephesi) nispeten sakin kaldı.[^63] Yine de, Balkan bozgununun ardından ordu teşkilatında kapsamlı değişiklikler yapılmaya başlandı. 1913'de çıkarılan yeni Teşkilât-ı Umumiye-i Askeriye Nizamnamesi ile Osmanlı ordusu yeniden düzenlendi; dört Ordu Müfettişliği kurulması ve bazı orduların lağvedilmesi öngörüldü.[^64] Bu süreçte 4. Ordu'nun statüsü de değişti. Nitekim 1913 sonlarında Osmanlı ordusu, I. Dünya Savaşı arifesinde tekrar yapılandırıldığında, 4. Ordu Suriye ve Filistin bölgesine kaydırılarak faaliyete geçecektir.[^65]

## I. Dünya Savaşı’nda 4. Ordu (Irak ve Sina-Filistin Cepheleri)

### Savaşın Başında 4. Ordu

[Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)’na Kasım 1914’te girdiğinde, 4. Ordu Ortadoğu’daki geniş bir coğrafyadan sorumlu kılındı.[^66] Başlangıçta 4. Ordu’nun konuşlandığı alan [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye_%28b%C3%B6lge%29) ve [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin_%28b%C3%B6lge%29) bölgeleri ile [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)’ı ([Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya)) kapsıyordu.[^67] Osmanlı seferberlik planları uyarınca Kasım 1914’te 4. Ordu’nun teşkilat yapısı şu şekildeydi: Suriye bölgesinde 4. Ordu’ya bağlı [8. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/8._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) (bünyesinde 23., 25. ve 27. Piyade Tümenleri) ve [12. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/12._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) (bünyesinde 35. ve 36. Piyade Tümenleri) bulunmaktaydı.[^68] Bu dönemde 4. Ordu’nun komutanlığına kısa bir süre için [Mehmed Zeki Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Zeki_Pa%C5%9Fa) getirilmişse de, Osmanlı Harbiye Nezareti’nin kararıyla Ordu kumandasına [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)’nin önde gelen liderlerinden [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) atanmıştır.[^69] 18 Kasım 1914’te resmen 4. Ordu Komutanı olan [Ahmed Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa), aynı zamanda bölgenin valisi ve Suriye genel valisi sıfatlarını da taşıyarak geniş sivil-idari yetkilerle donatıldı.[^70]

[Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) komutasındaki 4. Ordu’nun ilk büyük stratejik hedefi, İngiltere’nin sömürge yollarını kesmek amacıyla Mısır’daki İngiliz varlığına taarruz etmek, özellikle de [Süveyş Kanalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvey%C5%9F_Kanal%C4%B1)’nı ele geçirerek İngiliz iletişim hattını koparmaktı.[^71] Bu maksatla Osmanlı Genelkurmayı, 4. Ordu’ya bağlı birliklerin [Sina Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sina_Yar%C4%B1madas%C4%B1) üzerinden Mısır’a yürümesini planlamıştır.[^72] Ancak aynı dönemde [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi)’nden gelen bir başka tehdit ortaya çıkmıştır: Kasım 1914’te İngilizler, Osmanlı’nın ilan ettiği cihada aldırmaksızın [Irak cephesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Cephesi) [Basra’ya çıkarma yapmış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fao_%C3%87%C4%B1kartmas%C4%B1) ve kısa sürede Basra şehrini işgal etmiştir.[^73] O sırada Basra ve çevresini savunmakla görevli olan 4. Ordu’ya bağlı 38. Tümen, bölgedeki üstün İngiliz kuvvetleri karşısında tutunamayarak Kasım sonu itibarıyla Basra’yı terk etmek zorunda kalmıştır.[^74]

Bu gelişme üzerine Osmanlılar, [Irak cephesini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Cephesi) doğrudan 4. Ordu komutasından ayırarak ayrı bir komuta kademesi oluşturma yoluna gittiler.[^75] “[Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_ve_Havalisi_Genel_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)” adıyla teşkil edilen bu yapı, başlangıçta 4. Ordu'ya paralel şekilde bir kolordu düzeyinde düşünülmüştü.[^76] Kasım 1914'te [Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_ve_Havalisi_Genel_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na atanan [Suphi (Cavit) Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%A2vid_Pa%C5%9Fa) emrinde yalnızca [38. Piyade Tümeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/38._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) bulunuyordu. Bu kuvvet, eldeki sınırlı imkanlarla İngiliz ilerleyişini yavaşlatmaya çalıştı.[^77]

1915 yılının ilk aylarında Osmanlı, Basra çevresindeki kayıpları telafi etmek ve İngilizleri durdurmak amacıyla Irak cephesine takviye birlikler gönderdi (mesela 35. Tümen'in buraya kaydırılması gibi girişimler oldu).[^78] Ocak 1915'te [Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_ve_Havalisi_Genel_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na [Yarbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarbay) [Süleyman Askerî Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Asker%C3%AE) getirilerek gerilla harekâtı ve yerel aşiret güçlerinden yararlanma stratejisi benimsendi.[^79] Yıl sonunda ise Irak cephesi kuvvetleri daha da büyütülerek 6. Ordu adıyla müstakil bir ordu haline getirildi (1915 sonlarında [Halil (Kut) Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut) komutasında [6. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/6._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) kurulmuştur).[^80] Böylece 4. Ordu, 1915'ten itibaren ağırlıklı olarak [Suriye-Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi) ve [Sina cephelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi) odaklanmıştır.[^81]

### Süveyş Kanalı Harekâtı (1915)

[Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) komutasındaki 4. Ordu'nun en acil görevi, [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'daki İngiliz kuvvetlerine taarruz etmekti.[^82] Ocak 1915'te Sina Çölü'nü geçen Osmanlı birlikleri, Şubat 1915 başında [I. Kanal Harekâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Kanal_Harek%C3%A2t%C4%B1) olarak bilinen [Süveyş Kanalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvey%C5%9F_Kanal%C4%B1) taarruzunu gerçekleştirdiler.[^83] 4. Ordu'nun ileri unsurları 2-3 Şubat 1915 gecesi kanalı geçmek üzere baskın şeklinde taarruza başladı.[^84] Ancak bu ilk Kanal seferi çeşitli aksaklıklar nedeniyle başarısız oldu.[^85] Harekâtın planlanması ve icrasında ciddi lojistik sorunlar ve planlama hataları olduğu sonradan bizzat [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) ve kurmaylarınca da kabul edilmiştir.[^86] Nitekim Cemal Paşa'nın Süveyş Kanalı'na yaptığı ilk taarruz, lojistik planlama hataları nedeniyle başarısızlığa uğramıştır. Sina Çölü'nün zorlu koşullarında birliklerin su ikmali ve ikmal yollarının yetersizliği, saldırının süratle yapılmasını engellemiş; beklenmedik şekilde kopan bir kum fırtınası öncü birliklerin yönünü şaşırmasına ve gecikmesine yol açmıştır.[^87] Gece baskını hedefleyen Osmanlı kuvvetleri şafağın sökmesiyle gizlilik avantajını yitirip İngiliz gözlemine maruz kalmış, ayrıca karşı kıyıdaki İngiliz karakollarındaki köpeklerin havlaması baskın etkisini azaltarak düşmanın haberdar olmasına neden olmuştur.[^88] Tüm bu etkenler sonucu Osmanlı kuvvetleri kanalı tam manasıyla geçemeden İngilizlerin müdahalesiyle karşılaştı. Hazırlanan yüzer köprüler ve sandalların bir kısmı İngiliz ateşiyle imha edildi.[^89] [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa), üstün İngiliz kuvvetleri karşısında ordusunun imha olmasını önlemek amacıyla mevcut birliklerini düzenli bir şekilde geri çekmiştir.[^90] Gerçekten de İngilizlerin sayıca ve ateş gücü bakımından üstün olduğu bu cephede, Cemal Paşa daha büyük bir zayiatı engellemek için geri çekilmeyi tercih etmiştir.[^91] [I. Kanal Harekâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Kanal_Harek%C3%A2t%C4%B1) neticesinde Süveyş Kanalı geçilememiş, yaklaşık 600 Osmanlı askeri karşı kıyıya geçmeyi başarsa da bu küçük birlik İngilizler tarafından esir alınmıştır.[^92] Ayrıca [Erkan-ı Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erk%C3%A2n-%C4%B1_Harbiye-i_Um%C3%BBmiye_Riyaseti) Mısır'daki yerli halkın (Müslüman Mısır halkının) Osmanlı taarruzunu desteklemek için ayaklanacağı beklentisindeydi; ancak beklenen yerel ayaklanma gerçekleşmemiş, bu stratejik hesap da boşa çıkmıştır.[^93] Sonuç itibarıyla, ilk Kanal seferi Osmanlılar için başarısızlıkla sonuçlandı.

### Kasım 1914 Savaş Düzeni

Kasım 1914'te ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^94]

- Dördüncü Ordu (Suriye)
- [8. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/8._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)
- [23. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/23._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [25. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/25._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [27. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/27._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [12. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/12._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)
- [35. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/35._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [36. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/36._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)

### Nisan Sonu 1915 Savaş Düzeni

Nisan Sonu 1915'te [8. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/8._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29) ve [10. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/10._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29) 8. Kolordu'ya bağlandı.[^95]

### Yaz Sonu 1915, Ocak 1916 Savaş Düzeni

Yaz Sonu 1915, Ocak 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^96]

- Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
- 8. Kolordu
- 23. Tümen
- [24. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/24._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- 27. Tümen
- 12. Kolordu
- [41. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/41._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [42. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/42._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [46. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/46._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)

### Ağustos, Aralık 1916 Savaş Düzeni

Ağustos ve Aralık 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^97]

- Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
- 13. Kolordu
- [3. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- 23. Tümen
- 24. Tümen
- 27. Tümen
- 12. Kolordu
- 41. Tümen
- 42. Tümen
- [43. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/43._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- 46. Tümen

### Ağustos 1917 Savaş Düzeni

Ağustos 1917'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^98]

- Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
- 3. Süvari Tümeni
- 8. Kolordu
- [48. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/48._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- 12. Kolordu
- 23. Tümen
- [44. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/44._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [15. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/15._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)
- 43. Tümen
- [20. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/20._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)
- [16. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/16._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [54. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/54._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [22. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/22._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)
- 3. Tümen
- [7. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- [53. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/53._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)

### Ocak, Haziran 1918 Savaş Düzeni

Ocak ve Haziran 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^99]

- Dördüncü Ordu (Cemal Paşa komutasında) (Suriye-Batı Arabistan)
- 8. Kolordu (Ali Fuad Bey komutasında)[^100]
- 43. Tümen
- 48. Tümen
- 12. Kolordu
- 23. Tümen
- 41. Tümen
- 44. Tümen
- [Hicaz Kolordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz_Kolordusu)
- [58. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/58._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- Geçici Piyade Tümeni x 3

### Eylül 1918 Savaş Düzeni

Eylül 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:[^101]

- Dördüncü Ordu ([Mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva) [Mersinli Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Mersinli))
- [2. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) ([Miralay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay) [Galatalı Şevket Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_Galatal%C4%B1))
- [62. Tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/62._Piyade_T%C3%BCmeni_%28Osmanl%C4%B1%29)
- Geçici Tümen x 3
- Ürdün Grubu
- 24. Tümen
- 3. Süvari Tümeni
- 8. Kolordu (Miralay [Yasin Hilmi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yasin_el-Ha%C5%9Fimi))
- 48. Tümen
- [Umman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Umman) Geçici Tümeni

### Kitaplar

- Drury, Ian. *The Russo-Turkish War 1877*. Osprey Publishing, 1999, s. 35.
- Salname-i Askeriye 1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye, 1909. Osmanlı Ordusu yıllığı.
- Erickson, Edward J. *Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War*. Greenwood, 2001. (Osmanlı ordusunun WWI teşkilatı)
- Edward J. Erickson J. *A Military History of the Ottomans*, Praeger, 2009.
- T.C. Genelkurmay ATASE. *Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Irak-İran Cephesi 1914-1918*, Cilt III/1. Genelkurmay Basımevi, 1979. (Irak cephesi için resmi tarih)
- T.C. Genelkurmay Başkanlığı, *Balkan Harbi, 1912-1913: Harbin Sebepleri, Askerî Hazırlıklar ve Osmanlı Devletinin Harbe Girişi*, Genelkurmay Basımevi, 1970.
- T.C. Genelkurmay Başkanlığı, *Askerî Tarih Belgeleri Dergisi*, Sayı 43, Ankara, 2009.
- Avcı, Orhan. *Irak’ta Türk Ordusu (1914-1918)*. Vadi Yayınları, 2004. (Irak cephesinde Osmanlı kuvvetleri)
- Yılmaz, Sait. “Cemal Paşa, Kanal Harekâtı ve Gazze.” (Akademik makale)
- Atabey, Figen. “100. Yılında Filistin’in Kaybı Belgeler Işığında Genel Bir Değerlendirme.” *TTK Yayınları*, 2018. (Filistin cephesinin kaybı üzerine)
- Suriye-Filistin Cephesi (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)
- Cemal Paşa (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)
- Hamaset Dergisi. “93 Harbi’nde Kars’ın Düşüşü.” (Tahlil yazısı)
- Fikret Sarıcaoğlu, *II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Askerî Reformları*, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.
- William L. Cleveland, *A History of the Modern Middle East*, Westview Press, 2004.
- Justin McCarthy, *The Ottoman Peoples and the End of Empire*, Oxford University Press, 2001.

[^1]: Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, 2001, s. 13
[^2]: T.C. Genelkurmay ATASE, Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Sina-Filistin Cephesi, c. 1, Ankara, 1993, s. 7-8.
[^3]: Fikret Sarıcaoğlu, II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Askerî Reformları, Atatürk Araştırma Merkezi, 2005, s. 42-45.
[^4]: Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, 2003, s. 17.
[^5]: M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Cemal Paşa’nın Hatıratı, Haz. Enis Şahin, İstanbul, 2012, s. 96-97.
[^6]: Hikmet Özdemir, 93 Harbi, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 27.
[^7]: T.C. Millî Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi, Fon: 110-9-1-2, Kutu: 10, Gömlek: 0, Sıra: 6, 18.08.1875 ve müteakip belgeler.
[^8]: Ian Drury, Illustrated by Raffaele Ruggeri, The Russo-Turkish War 1877, Men-at-Arms 277, Ospray Publishing Ltd., Reprinted 1999, ISBN 1-85532-371-0, p. 35.
[^9]: Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 18-20.
[^10]: Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, Westport, 2001, s. 15.
[^11]: Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 52.
[^12]: M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 67
[^13]: Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 65.
[^14]: Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, Westport, 2003, s. 12 (93 Harbi kısmı için özet içerir).
[^15]: Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 24.
[^16]: Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. II, Cambridge University Press, 1977, s. 150.
[^17]: M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 71-73.
[^18]: Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 32.
[^19]: Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, c. 9, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1994, s. 147.
[^20]: Selim Deringil, Legitimacy Structures in the Ottoman State, SAEC, İstanbul, 2005, s. 91.
[^21]: Hikmet Özdemir, age., s. 112-113.
[^22]: Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 84.
[^23]: Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 21.
[^24]: Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, 2001, s. 14.
[^25]: Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. II, Cambridge University Press, 1977, s. 154.
[^26]: M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, 2010, s. 74.
[^27]: Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 34.
[^28]: Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, c. 9, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1994, s. 149.
[^29]: Edward J. Erickson, s. 27.
[^30]: Fikret Sarıcaoğlu, s. 43-45.
[^31]: Sina Akşin, s. 102.
[^32]: Hikmet Özdemir, s. 89.
[^33]: T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 59.
[^34]: Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 188
[^35]: Stanford J. Shaw, s. 259.
[^36]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^37]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^38]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^39]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^40]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^41]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^42]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^43]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^44]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^45]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^46]: Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.
[^47]: Erickson (2003), p.19
[^48]: T.C. Genelkurmay Başkanlığı, pp. 87-90.
[^49]: T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 61.
[^50]: Fikret Sarıcaoğlu, s. 48.
[^51]: Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 189.
[^52]: Edward J. Erickson, s. 28.
[^53]: Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 192.
[^54]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 11.
[^55]: Fikret Sarıcaoğlu, s. 49.
[^56]: Sina Akşin, s. 115.
[^57]: Stanford J. Shaw, s. 263.
[^58]: T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 65.
[^59]: Hikmet Özdemir, s. 90.
[^60]: William L. Cleveland, s. 91.
[^61]: Justin McCarthy, s. 41.
[^62]: M. Süreyya Bey, s. 102-103.
[^63]: Edward J. Erickson, Ordered to Die, s. 20.
[^64]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 198.
[^65]: Feroz Ahmad, s. 75.
[^66]: Edward J. Erickson, s. 75.
[^67]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 10.
[^68]: Ibid., s. 12-13.
[^69]: Sina Akşin, s. 156.
[^70]: M. Cemal Paşa, s. 45.
[^71]: Stanford J. Shaw, s. 306.
[^72]: T.C. Genelkurmay ATASE, Sina-Filistin Cephesi, s. 19.
[^73]: Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 211.
[^74]: Hikmet Özdemir, s. 94.
[^75]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 15.
[^76]: Ibid., s. 17.
[^77]: Justin McCarthy, s. 48.
[^78]: Edward J. Erickson, Ordered to Die, s. 78.
[^79]: Süleyman Askerî Bey, s. 29-30.
[^80]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 9.
[^81]: Erickson, s. 80.
[^82]: M. Cemal Paşa, s. 56.
[^83]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 22.
[^84]: Edward J. Erickson, s. 85.
[^85]: Hikmet Özdemir, s. 102.
[^86]: M. Cemal Paşa, s. 60
[^87]: T.C. Genelkurmay ATASE, s. 24-25.
[^88]: Edward J. Erickson, A Military History of the Ottomans, Praeger, 2009, s. 216.
[^89]: Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 51
[^90]: T.C. Genelkurmay ATASE, Sina-Filistin Cephesi, s. 27.
[^91]: Cemal Paşa, Hatıralar, s. 61-62.
[^92]: Erickson, Ordered to Die, s. 86.
[^93]: Shaw, History of the Ottoman Empire, s. 309.
[^94]: Erickson (2001), p.43
[^95]: Erickson (2001), p.86
[^96]: Erickson (2001), pp. 109, 126
[^97]: Erickson (2001), pp.134, 154
[^98]: Erickson (2001), p.170
[^99]: Erickson (2001), pp.181, 188
[^100]: Falls 1930 Volume 2 Part 2 p.657
[^101]: Erickson (2001), p.197