1782 İstanbul yangınları

1782 yılında İstanbul'da 3 büyük yangın çıkmıştır.^{[1]Tarihte Büyük Yangınlar.}

I. yangın (10 Temmuz 1782)

Ahmet Cevdet Paşa'nın aktardığı üzere yangın Samatya'daki harabeler civarında bir kerestecide başlamıştır. Sultan I. Abdülhamid ve Sadrazam İzzet Mehmed Paşa bölgeye kısa sürede gitmiş^{[2]Târih-i Cevdet. Matbaa-i Osmaniye, 1309.} ve yangın söndürme işlemlerine gecikilmeden başlansa da yangın hızlıca etki alanını arttırmıştır. Yangın sonrasında 1.000'den fazla ev kullanılamaz duruma gelmiştir.^{[2]Târih-i Cevdet. Matbaa-i Osmaniye, 1309.}

Hollanda elçisi Reinier van Haeften ise yangının Yedikule'de bir mahallede çıktığını ve yangın sonrasında 3.000 evin kullanılamaz duruma geldiğini yazmıştır.^{[3]The Fires in Istanbul of 1782 and 1784 According to Maps and Reports by Dutch Diplomatic Representatives. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 1975, s. 53.}

II. yangın (24 Temmuz 1782)

İlk yangından 2 hafta sonra başlamıştır. Yangın Balat Fenerkapı'daki Dibek Mahallesi'nde Ermeni bir ailenin evinde başlamıştır.^{[4]1782 Yılı Yangınları. Târih-i Cevdet, s. 173.} Yangın Sultan Selim Cami çevresi, Karagümrük ve Hırka-i Şerif mahallelerini etkilemiştir. Yangında Bezirganbaşı Cami de zarar görmüştür.^{[5]Bezirganbaşı camii. TDV İslam Ansiklopedisi.} Yangında 7.000 ev yanmış ve sayısı belli olmayan kişi ölmüştür.^{[4]1782 Yılı Yangınları. Târih-i Cevdet, s. 173.[6]İstanbul Yangınları. İstanbul İtfaiye.}

Derviş Mustafa durumunu şöyle açıklar:

Bir Hollanda elçiliği çalışanı olan J. P. Panchaud ise bir mektubunda, yangının yirmi altı saat sürdüğünü, 10.000 evin yandığını, ekonominin iyi olmadığı yangının bir dönemde halkı daha da yoksul düşürdüğünü iletmektedir.^{[7]The Fires in Istanbul of 1782 and 1784. Slot, s. 54.} Sultan I. Abdülhamid, yangın çıktıktan itibaren yangının seyrine göre sürekli olarak yer değiştirmiş ve söndürme faaliyetlerini izlemiştir.^{[8]Derviş Efendi-zâde, 1782 Yılı Yangınları, s. 21-24; Cevdet Paşa, Târih-i Cevdet, s. 173.} Van Haeften ise yangının çevresinin bir saatlik yürüyüşle çizilecek daire çapında olduğunu söylemektedir.^{[9]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 54.}

Tepkiler

Yangın sonrasında yeniçeriler bazı devlet adamlarının görevden alınmalarını istemiştir.^{[10]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 53-54.} Fakat yeniçerilerin bu isteği kabul edilmemiş ve sadece bir yeniçeri ağası olan Ali Ağa görevinden alınarak yerine daha önce de bu görevde bulunmuş olan Kürt Mehmed getirilmiştir.^{[11]Cevdet Paşa, Târih-i Cevdet, s. 174.} Ayrıca van Haeften Osmanlı Alman konsolosluğunun kundaklanacağı haberini alır ve bütün elçiliklerin birbirine yakın olmasından dolayı endişe duyduklarını 9 Ağustos 1782 tarihli mektubunda aktarmaktadır.^{[9]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 54.}

III. yangın (Harîk-i Kebîr, 22 Ağustos 1782)

22 Ağustos 1782'de Perşembe gecesi saat üçten sonra Cibali Ayakapı'daki Gül Camii civarındaki Çıngıraklı Mahallesi'nde bir evden başlamıştır.^{[12]Derviş Efendi-zâde, 1782 Yılı Yangınları, s. 25-26.} Yangının tamamen söndürülmesi 65 saat sürmüştür. Mart ayından itibaren su kıtlığından dolayı yangına müdahale edilememiştir.^{[13]4 Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 50 ve 55.} Yangın sonrasında devlet kabinesinde karışıklıklar yaşanmış ve 4 ayda 2 defa sadrazam değiştirilmiştir.^{[14]Derviş Efendi-zâde, 1782 Yılı Yangınları, s. 44.} Osmanlı yangın sürecinde oruç tutulmayacağı fetvasını duyurmuştur.^{[15]Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA), nr. E-723.}

Cevdet Paşa yangında 20000 evin yandığını söylerken^{[16]Cevdet Paşa, Târih-i Cevdet, s. 174-75.} van Haeften 80.000 evden bahseder.^{[17]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 59} Aksaray, Cerrahpaşa, Avretpazarı, Molla Gürani, Davudpaşa Camii etrafı, Koca Mustafa Paşa, Topkapı, Mevlânakapı, Narlıkapı, Samatya, Silivrikapı ve Yedikule yangından zarar gören yerlerdir..

J. P. Panchaud, yangının üç gün sürdüğünü ve şehrin yarısından fazlasının yandığını zaten fakir olan halkın daha da yoksullaştığını iletmektedir.^{[18]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 54-55.} Bu yangınla ilgili olarak, 1756 Cibali ve 1758 Sultanahmet yangınlarıyla benzerlik kuran^{[19]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 55; 1758 yangını Nahılbend mahallesinde başlamış ve Çatladıkapı, Küçük Ayasofya, Sultanahmet ve Kadırga civarını etkilemiştir. Bk. Cezar, “Osmanlı Devrinde,” s. 361; Büyük yangın olarak anılan ve otuz altı saat süren 1756 Cibali yangınında Bahçekapı, Paşakapısı, Defterdar-kapısı, Çadır Mehterhanesi, Çuhacılar hanı, Mahmud Paşa Çarşısı, Mahmud Paşa Camii ve birçok yer yanmıştır. Bk. Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi, Mür’i’t-Tevârih, I, haz. Münir Aktepe (İstanbul: İÜ Edebiyat Fak. Yay., 1976), s. 182; Bu süreçteki yangınların küçük ölçekte bir değerlendirmesi için bk. Kenan Yıldız, “Üsküdar Şeriye Sicilleri Işığında Yangınların Sosyo-Ekonomik Sonuçları (1724-1756),” Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V, 1-5 Kasım 2007, II (İstanbul: Üsküdar Belediyesi: 2007), s. 667-78.} van Haeften, diğer taraftan en az 5.000 - 6.000 kişinin öldüğünü belirtir ve İstanbul'un, Türk tarihi boyunca böyle dehşetlisini yaşamadığını söyler. 80.000 ev ve dükkân dışında 30 tanesi taş yapılı 200 cami ve mescit, 60 hamam, 130 değirmen, 400 fırın ve Ermenilere ait bir ve Rumlara ait altı kilise yanmıştır.^{[20]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 59.} Başka bir belgede ise, 300'den fazla mescit, 36 tekke, 264 hamam ve sayısız evin yok olduğu zikredilir.^{[21]TSMA, nr. E-723.}

Evsiz kalanlardan 15.000 - 20.000 kadar kişi Silivri, Çorlu, Edirne, İzmit, Karamürsel, Kartal ve Şile'ye iskân edilmişlerdir.^{[22]Derviş Efendi-zâde, 1782 Yılı Yangınları, s. 44-45.}

Bu yangınlar sonrasında ortaya çıkan aç, evsiz kalan ve isyan etmelerinden korkulan yeniçerilerin yeni yangınlar çıkarabilecekleri korkusuyla Sultan I. Abdülhamid, Sadrazam İzzet Mehmed Paşa'yı 25 Ağustos 1782'de görevden alarak yerine daha önce yeniçeri ağalığı yapmış olan Yeğen Seyyid Mehmed Paşa'yı atamıştır.^{[23]Fikret Sarıcaoğlu, “İzzet Mehmed Paşa,” DİA, 23, 558; Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 50.} İsyan korkusunun hakim olduğu şehirde 26 Ağustos günü bütün dükkânlar kapalıdır ve sadrazam değişikliğini yeterli bulmayan yeniçerilerin, daha köklü bir hamle yapılarak padişahın da değişmesi gerektiği şeklindeki söylentiler etrafta yankılanmaktadır.^{[24]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 56.}

Van Haeften ise 26 Ağustos 1782 tarihli mektubunda, 25 Ağustos'ta Galata'da yabancıların evleri civarında bazı kundakçıların bulunduğu, birkaç yerde bilinçli olarak çıkarıldığı anlaşılan küçük çaplı yangınlar olduğunu ve siyahi bir kişinin tutuklandığını aktarmaktadır.^{[25]Slot, “The Fires in Istanbul of 1782 and 1784,” s. 56-57}

Dış bağlantılar

• 1782 İstanbul Yangını: Kadı Sicillerinden Tespit, Çıkarım ve Yorumlar

• İstanbul Yangınları - İstanbul İtfaiyesi