1716–1717 Hive Seferi

1716-1717 Hive Seferi (bazı kaynaklarda 1717-1718 olarak geçer),^{[1]Soucek, Svat. A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000, s. 197.[2]Uygun, Ebru. İNGİLİZ GAZETESİ "LEVANT HERALD"A GÖRE RUSLARIN TÜRKİSTAN'I İŞGAL SİYASETİ (1859-1878), s. 44.[3]Yemelianova, Galina M.. Muslims of Central Asia: An Introduction. Edinburgh University Press, 19 Aralık 2018, s. 39.} Rus Çarı I. Petro döneminde Rusya’nın Orta Asya’ya doğru gerçekleştirdiği ilk büyük askerî girişimidir.^{[4]Shergazi-Khan Madrasah, Khiva.} Seferin amacı Hive Hanlığı üzerinde nüfuz kurmak, Amu Derya’nın eski yatağını araştırmak ve Orta Asya üzerinden Hindistan’a ulaşabilecek ticaret yollarını keşfetmekti. Bu plan, Rusya’nın Avrupa ile Asya arasındaki ticarette önemli bir rol üstlenmesini hedefleyen daha geniş bir stratejinin parçasıydı. Ancak sefer beklenen başarıyı elde edemedi. Hive Hanı Şirgazi Han ile yapılan görüşmeler sırasında Rus kuvvetleri bölündü ve ardından Hive kuvvetleri tarafından saldırıya uğradı.

Arkaplan

17. ve 18. yüzyıllarda Rusya’nın dış politikasında Hindistan ile doğrudan ticaret kurma düşüncesi önemli bir yer tutuyordu. Rus hükûmeti, Avrupa ile Hindistan arasındaki ticaret yollarına katılmayı ve bu ticaretten ekonomik kazanç elde etmeyi amaçlıyordu. Rusya, Hindistan hakkında önemli bilgileri Orta Asya ve İran üzerinden gelen ticaret ağları sayesinde elde ediyordu. Özellikle Astrahan’daki Hint tüccar topluluğu, Rus yöneticilerine Hindistan ve Orta Asya hakkında düzenli bilgiler sağlıyordu.^{[5]Wanner, Michal. Alexander Bekovich Cherkassky’s Campaign to Central Asia and India in 1714-1717. 2014, s. 10.} I. Petro döneminde Rusya’nın dış politikası yalnızca Baltık ve Karadeniz bölgelerine odaklanmakla kalmadı; aynı zamanda Hazar Denizi ve Orta Asya’ya doğru genişlemeye başladı. Bu yeni politika, Hindistan ile doğrudan ticaret kurma girişimleriyle de bağlantılıydı.^{[2]Uygun, Ebru. İNGİLİZ GAZETESİ "LEVANT HERALD"A GÖRE RUSLARIN TÜRKİSTAN'I İŞGAL SİYASETİ (1859-1878), s. 44.[6]KEMP P. M., Bharat-Rus, An Introduction to Indo-Russian contacts and travels from medieval times to the October revolution, Delhi, 1958, s.62[7]George Vernadsky. A History Of Russia, s. 104.[8]Eden, Jeff. Slavery and Empire in Central Asia. Cambridge University Press, 2018, s. 62.} Bu dönemde Rus yöneticiler, Orta Asya’daki nehirler ve ticaret yolları hakkında çeşitli bilgiler toplamaya başladı. Özellikle Amu Derya Nehri’nin eski yatağı ve bölgede altın bulunduğuna dair söylentiler Rusya’nın ilgisini çekti.^{[9]OMAROV O. Yu., Otvazhny issledovatel´, ss. 25-26} Bundan evvel 1715 yılında Yarkand çevresinde çok zengin altın madeni bulunduğunu haber alan Petro, askeri bir harekât düzenlediyse de bu harekât başarısız olmuştu.^{[10]Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi / Başlangıcından 1917'ye Kadar. Türk Tarih Kurumu, 1 Ocak 2014, s. 263.}

Bu bilgiler, Rusya’nın Orta Asya’ya yönelik askerî ve keşif seferleri düzenleme planlarını güçlendirdi. I. Petro, bölgedeki hanlıklarla ilişki kurarak ve nehir yollarını araştırarak Rusya’nın Asya içlerine doğru genişleyebileceğini düşünüyordu. Bu gelişmeler, 1716 yılında Prens Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy komutasında düzenlenen Hive Seferi’nin hazırlık sürecini oluşturdu.^{[11]LEBEDEV D. M., YESAKOV V. A., Russkiye geograficheskiye otkrytiya i issledovaniya s drevnikh vremen do 1917 goda, Moskva, 1971, 153, 155-156.}

Sefer hazırlıkları

Rus hükûmeti sefer için önemli miktarda asker ve mali kaynak ayırdı. Çerkasskiy’e verilen ilk kuvvet yaklaşık 1.600 askerden oluşuyordu ve yanında topçular, mühendisler ve denizciler bulunuyordu.^{[12]Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, döküman numarası. III, IV, V ve VI ss. 202-209} İlk keşif seferinden elde edilen bilgiler doğrultusunda Rus hükûmeti daha büyük bir askerî harekât hazırlamaya başladı. Bu yeni seferde amaç yalnızca keşif yapmak değil, aynı zamanda Hive Hanlığı üzerinde siyasi baskı kurmak ve bölgede kaleler inşa ederek Rus varlığını kalıcı hale getirmekti.^{[13]Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, döküman numarası 21, ss. 46-47[14]Becker. Russia's Protectorates in Central Asia--Bukhara and Khiva 1865-1924. Harvard University Press, 1968, s. 12.} 1716 yılında hazırlanan ikinci sefer çok daha büyük bir kuvvetten oluşuyordu. Hazar Denizi üzerinden Orta Asya’ya gönderilen bu kuvvet yaklaşık dört bin askerden oluşuyor ve içinde piyade birlikleri, Kazak süvarileri, topçular, mühendisler ve çeşitli görevliler bulunuyordu.^{[15]July 1716, IN: Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, Doc. No XVII-XXXV, XXXIX-LVIII, LXV-LXVIII, 226-248, 258-279, 285-290.}

Mikhail Terentyev’e göre ise Bekoviç’in ordusu şu unsurlardan oluşuyordu: 3.727 piyade, 617 süvari, 2.000 Kazak, 22 topa sahip 26 topçu, 232 deniz piyadesi, 2 yardımcılı 1 mühendis, 4 sağlık görevlisi, 21 soylu, 2 tercüman, 15 kâtip ve yazman ile 8 devlet görevlisi; toplam 6.655 kişi.^{[16]НЭБ - Национальная электронная библиотека, s. 25.}

Ancak 1717'deki asıl harekât başladığında, kuvvetlerin bir kısmı Hazar kıyısında inşa edilen kalelerde garnizon olarak bırakıldığı için Hive'ye yürüyen ana ordu yaklaşık 3.500 (veya 3,650)^{[17]Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 263} kişiye düşmüştür.^{[18]Ledonne, John. Russia's Eastern Theater, 1650-1850 Springboard or Strategic Backyard?. 2008, s. 25.[19]Allworth, Edward. Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview. Duke University Press, 1994, s. 9.[20]Christie, Ella. Through Khiva to Golden Samarkand: A John Murray Journey. John Murray Press, 7 Temmuz 2022, s. 99.[19]Allworth, Edward. Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview. Duke University Press, 1994, s. 9.} Ayrıca bu süreçte çıkan salgın hastalıklar sonucu 500'den fazla asker, (ordunun 1/4'ü)^{[21]MacGahan, Januarius Aloysius. Campaigning on the Oxus: And the Fall of Khiva. Harper & Brothers, 1874, s. 239.} 1717’nin Mayıs ayında Tyub-Karagansk’ta Hive'ye ulaşamadan hayatını kaybetmiştir.^{[22]Michal Wanner, “Alexander Bekovich Cherkassky’s Campaing to Central Asia and India 1714-1717”, ss.25-26[23]Özkan, Murat. Bekoviç Gibi Kaybetmek Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy'in 1717 Hive Seferi / Lost Like Bekovich: Alexander Bekovich Cherkassky Expedition to Khiva in 1717. 1 Ocak 2018, s. 104.}

Sefer

Eylül 1716’da Rus ordusu Guriyev’den hareket ederek Hive yönünde ilerledi.^{[24]История Петра I (Пушкин)/1718 — Викитека.} Sefer zorlu coğrafi şartlar altında gerçekleştirildi; birlikler uzun mesafeleri çöl ve yarı çöl bölgelerinden geçerek kat etti. Ordunun ilerleyişi sırasında su ve otlak sıkıntısı önemli bir sorun haline geldi ve askerler sık sık kuyu kazmak zorunda kaldı. Buna rağmen Rus kuvvetleri yaklaşık 1.300 kilometrelik mesafeyi yaklaşık iki ay içinde geçerek Hive Hanlığı topraklarına ulaştı.^{[18]Ledonne, John. Russia's Eastern Theater, 1650-1850 Springboard or Strategic Backyard?. 2008, s. 25.} Sefer sırasında Çerkasskiy, Tyub-Karagansk, Aleksandrbay ve Krasnovodsk adlı üç kale kurdurmuştur.^{[25]D. V. Vasilyev, “Stranitsa Aziatskoy Politiki Petra I: K İstorii Pohoda Bekoviça-Çerkasskogo v Hivu”, s. 25.[26]Özkan, Murat. Bekoviç Gibi Kaybetmek Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy'in 1717 Hive Seferi / Lost Like Bekovich: Alexander Bekovich Cherkassky Expedition to Khiva in 1717. 1 Ocak 2018, s. 102.}

9 Ekim’de Çerkasskiy’in emriyle gemiler Tyub-Karagansk Körfezi’nde demirlemiş ve burada Hoca Nefes ile küçük bir grupla buluşulmuştur. Çerkasskiy’in kararları ve kalelerin konumu nedeniyle Teğmen Kojin ile aralarında anlaşmazlık yaşanmıştır. Kojin, bölgenin yerleşim için uygun olmadığını; orman, temiz su ve kaynak bulunmadığını, mevcut suların ise tuzlu olduğunu belirterek burada kalınmasına karşı çıkmış ve hastalık ile ölümlerden endişe etmiştir. Buna rağmen Çerkasskiy, eski Hive yolunun buradan geçtiğini savunarak bölgede kalma kararında ısrar etmiştir.^{[27]Michal Wanner, “Alexander Bekovich Cherkassky’s Campaing to Central Asia and India 1714-1717”, s. 23.}

Ağustos 1717'de Rus ordusu Hive'ye yaklaşık 100-150 kilometre mesafedeki Amuderya nehrine ulaştı. Çerkasskiy, barışçıl amaçlarını bildirmek üzere Kazak birliğiyle hanlığa mektup gönderdi ancak Hive kuvvetleri Rusların yolunu Sudochie Gölü yakınlarında kesti. Rus birlikleri, gölü doğal bir bariyer olarak kullanarak savaş arabalarından bir kale kurdu ve çevresine hendekler kazdı.^{[28]Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, Doc. No LXXXVI, 332-333[29]Wanner, Michal. Alexander Bekovich Cherkassky’s Campaign to Central Asia and India in 1714-1717. 2014, s. 27.} Hive kuvvetlerinin sayıca üstünlüğüne (yaklaşık 16 ila 24 bin kişi) rağmen, Ruslar sahip oldukları yedi top ve askeri disiplinleri sayesinde saldırıları püskürtmeyi başardı; çatışmalarda Hiveliler büyük kayıplar verirken Rus ordusu sadece on askerini kaybetti. Üç gün süren kuşatma sırasında Rusların güçlü direnişi hem kuşatmaya katılan askerleri hem de hanlık halkını tedirgin etmiştir.^{[18]Ledonne, John. Russia's Eastern Theater, 1650-1850 Springboard or Strategic Backyard?. 2008, s. 25.[29]Wanner, Michal. Alexander Bekovich Cherkassky’s Campaign to Central Asia and India in 1714-1717. 2014, s. 27.[30](Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva), Belge No LXXXIII, sayfa 314–323, özellikle 316–317.[31]Baumann, Dr Robert F.. Russian-Soviet Unconventional Wars in the Caucasus, Central Asia, and Afghanistan [Illustrated Edition]. Tannenberg Publishing, 6 Kasım 2015, s. 54.[32]Prince Andrei Lobanov-Rostovsky. Russia And Asia. 1933, s. 75.[20]Christie, Ella. Through Khiva to Golden Samarkand: A John Murray Journey. John Murray Press, 7 Temmuz 2022, s. 99.[8]Eden, Jeff. Slavery and Empire in Central Asia. Cambridge University Press, 2018, s. 62.}

Şîr Gazi Han ise Petro’nun Hîve’yi işgal amacıyla gönderdiği 5,000 kişilik (bazı kaynaklara göre 4,000 ile 3,000 arası) bir kuvveti imha etti.^{[14]Becker. Russia's Protectorates in Central Asia--Bukhara and Khiva 1865-1924. Harvard University Press, 1968, s. 12.[31]Baumann, Dr Robert F.. Russian-Soviet Unconventional Wars in the Caucasus, Central Asia, and Afghanistan [Illustrated Edition]. Tannenberg Publishing, 6 Kasım 2015, s. 54.[33]Hatunoğlu, Nurettin. Yaş Hiveliler Hareketi ve Hive Hanlığı’ndaki Siyasi Gelişmeler. 2015, s. 718.[34]HÎVE HANLIĞI.[35]Kamılcan Hudaybergenov, Hive Hanlerı Tarihiden, Ozbekıstan Respublıkesı Medeniyet ve Sanat İşleri Vezırlıgı Hive Devlet İçenkale Muzeyı Korıkhanesı Neşriyatı Urgenç, 2008, s. 122[36]Türk Dünyası Ansiklopedisi.[37]Princeton University Press. 14 Temmuz 2014, s. 22.[38]Routes in Asia: Routes in Khiva, Bokhara, Khokand, Yarkand, and Russian Turkestan. Office of the Superintendent of Government Printing, 1878, s. 10.[39]Soucek, Svat. A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000, s. 186.[40]Chahryar, Adle. History of civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century. UNESCO Publishing, 31 Aralık 2003, s. 68.[41]Rusya'nın Hive Hanlığı'nı işgali SEYİT ALİ BUDULGAN 2019 s.131[10]Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi / Başlangıcından 1917'ye Kadar. Türk Tarih Kurumu, 1 Ocak 2014, s. 263.[7]George Vernadsky. A History Of Russia, s. 104.[2]Uygun, Ebru. İNGİLİZ GAZETESİ "LEVANT HERALD"A GÖRE RUSLARIN TÜRKİSTAN'I İŞGAL SİYASETİ (1859-1878), s. 44.[42]Allworth, Edward. Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview. Duke University Press, 1994, s. 9.[43]Thubron, Colin. The lost heart of Asia. London : Vintage, 2004, s. 113.} Hîve tarihçilerinden Muhammed Mûnis Mîrâb ile Babacan b. Hudayberdi Mangıt bu hadiseyi ülke tarihinde görülmeyen bir kahramanlık olarak kaydetmişlerdir.^{[34]HÎVE HANLIĞI.} Haziran 1717'de Hazar Denizi'ndeki bir fırtınada Çerkasskiy’in eşi ve iki kızı hayatını kaybetmiş, bu olay komutanı büyük bir ümitsizliğe sevk etmiştir.^{[44]Özkan, Murat. Bekoviç Gibi Kaybetmek: Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy’in 1717 Hive Seferi. 1 Haziran 2018, s. 104.}

Müzakereler

Ağustos muharebesinin ardından Şir Gazi Han, saldırının bilgisi dışında gerçekleştiğini iddia ederek müzakereleri başlattı. 22 Ağustos'ta Çerkasskiy, hanın daveti üzerine yanına 500 kişilik bir birlik ve çeşitli hediyeler alarak bizzat görüşmeye gitti. Görüşmeler sırasında han, Rus ordusunun tamamını tek bir şehirde besleyemeyeceğini öne sürerek, kuvvetlerin beş farklı kasabaya bölünmesini teklif etti. Çerkasskiy'nin bu stratejik hatayı kabul etmesi ve Frankenberg gibi komutanların itirazlarına rağmen ordunun bölünmesi emrini vermesi, seferin trajik sonunu hazırladı.^{[45]Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, Doc. No LXXXVI, s. 363.[46]Özkan, Murat. Bekoviç Gibi Kaybetmek Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy'in 1717 Hive Seferi / Lost Like Bekovich: Alexander Bekovich Cherkassky Expedition to Khiva in 1717. 1 Ocak 2018, s. 106.[32]Prince Andrei Lobanov-Rostovsky. Russia And Asia. 1933, s. 75.[8]Eden, Jeff. Slavery and Empire in Central Asia. Cambridge University Press, 2018, s. 62.}

Sonuç ve sonrası

Rus birlikleri birbirinden ayrıldıktan sonra Hive kuvvetlerinin baskınına uğradı; askerlerin çoğu öldürüldü, geri kalanlar ise esir alındı. Prens Bekoviç Çerkasskiy, Mihail Zamanov ve diğer üst düzey komutanlar hanın gözleri önünde kafaları kesilerek idam edildi.^{[47]Materialy Voyenno-uchenogo arkhiva, Doc. No LXXXIII, s. 319–320; Doc. No LXXXVI, s. 340–341.[48]History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, s. 68.[41]Rusya'nın Hive Hanlığı'nı işgali SEYİT ALİ BUDULGAN 2019 s.131} Bazı kaynaklar Bekoviç'in derisinin yüzüldüğünü ve kafasının Buhara Hanı'na gönderildiğini belirtmektedir.^{[49]OMAROV O. Yu., Otvazhny issledovatel´, 56.[2]Uygun, Ebru. İNGİLİZ GAZETESİ "LEVANT HERALD"A GÖRE RUSLARIN TÜRKİSTAN'I İŞGAL SİYASETİ (1859-1878), s. 44.[32]Prince Andrei Lobanov-Rostovsky. Russia And Asia. 1933, s. 75.} I. Petro, Çerkaskiy kuvvetlerinin imha edilmesine büyük üzüntü duymuş ve ölümünden önce Hive Hanlığı’ndan intikam alınmasını vasiyet etmiştir.^{[50]Ziyayev, H. (2007). Türkistan’da Rus Hâkimiyetine Karşı Mücadele (XVIII.-XX. Asır Başları) ss.57-58[32]Prince Andrei Lobanov-Rostovsky. Russia And Asia. 1933, s. 75.}

Bu felaketin ardından Rusya'da "Bekoviç gibi yok olmak" deyimi bir başarısızlık simgesi haline gelmiştir. Hazar kıyısında inşa edilen kaleler de saldırılar ve hastalıklar nedeniyle 1718 yılında terk edilerek Rus birlikleri Astrahan'a geri çekildi.^{[51]BENEVENI F., Poslannik Petra I na Vostoke: posolʹstvo Florio Beneveni v Persiyu i Bukharu v 1718-1725 godakh, Moskva, 1986, 156 p.} Coğrafi bilgi eksikliği, lojistik sorunlar ve bölgenin siyasi yapısının yeterince anlaşılmaması nedeniyle bu plan felaketle sonuçlandı.^{[52]Ledonne, John. Russia's Eastern Theater, 1650-1850 Springboard or Strategic Backyard?. 2008, s. 24.}