# 12 hayvanlı takvim > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/12_hayvanl%C4%B1_takvim > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: 12 hayvanlı takvim, https://tr.wikipedia.org/wiki/12_hayvanl%C4%B1_takvim (CC-BY-SA-4.0) ![12 hayvanlı takvim (2010)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Chinese_Zodiac_carvings_on_ceiling_of_Kushida_Shrine%2C_Fukuoka.jpg/1280px-Chinese_Zodiac_carvings_on_ceiling_of_Kushida_Shrine%2C_Fukuoka.jpg) *12 hayvanlı takvim (2010) (Jakub Hałun, CC-BY-SA-4.0)* **12 Hayvanlı Takvim** (veya **12 Hayvanlı Türk Takvimi**, [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a): *Müşel*; [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): 地支; pinyin: *Dìzhī*), [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'da, özellikle [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1), [Çinliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inliler), [Japonlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Japonlar), [Koreliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koreliler), [Vietnamlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vietnaml%C4%B1lar), [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) ve [Mançular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7ular) tarafından tarih boyunca yaygın olarak kullanılmış, [Jüpiter](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%BCpiter)'in yörünge hareketlerini ve [Güneş yılı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F_y%C4%B1l%C4%B1) esasını temel alan köklü bir zaman ölçme sistemidir.[^1][^2] Sistem, her biri bir hayvanla (veya simgeyle) temsil edilen 12 yıllık döngülerden oluşur. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra resmi işlerde [Hicri takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim)i kullanmaya başlasalar da; bu takvim sistemi Yörük ve Türkmen aşiretleri arasında, edebi eserlerde, şer'iyye sicillerinde ve diplomatik belgelerde varlığını yüzyıllarca sürdürmüştür. Çin kültüründe ise bu sistem sadece yılları değil; "Dünyevi Dallar" adıyla saatleri, yönleri ve elementleri de kapsayan geniş bir kozmolojiye işaret eder. ## Tarihçe ve Köken Takvimin kökeni hakkında sinologlar ve türkolglar arasında farklı görüşler bulunmaktadır. - **Türk Kökeni Tezi:** [Kaşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud), [*Dîvânu Lugâti't-Türk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk) adlı eserinde bu takvimin Türk hakanlarından biri tarafından geçmiş yıllardaki bir savaşın tarihinin karıştırılması üzerine oluşturulduğunu belirtir. [Edouard Chavannes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edouard_Chavannes) gibi bazı batılı sinologlar, 12 hayvanlı sistemin Orta Asya'daki göçebe Türk halkları tarafından geliştirilip Çin'e geçtiğini savunmaktadır. - **Çin Kökeni Tezi:** Çin kaynaklarına göre sistem, "Suìxīng" (歲星 - Jüpiter) gezegeninin yörüngesini takip etmek için göksel dairenin 12 bölüme ayrılmasıyla ortaya çıkmıştır. [Mete Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete)'ın tahta çıkış tarihi olan [MÖ 209](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%96_209)'da Türkler tarafından da kullanıldığı bilinmektedir.[^3] Bu takvim, [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) ve [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) döneminde dikilen yazıtlarda (örneğin [Kül Tigin Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1)) olayların tarihlenmesinde, savaşların ve diplomatik ilişkilerin kayıt altına alınmasında temel referans sistemi olarak kullanılmıştır. ## Sistemin Yapısı ve İşleyişi Takvim, [Ay takvimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ay_takvimi)nden farklı olarak Güneş yılını esas alır. Bir yıl 365 gün ve yaklaşık 5-6 saat olarak hesaplanır. ### Müçel (Yıllık Döngüler) Sistem 12 yıllık döngüler (devir) halinde ilerler. Bu 12 yıllık döngüye Türk lehçelerinde "Müç" veya "Müçel" adı verilir.[^4] - **Yıllar:** Her yıl bir hayvan ismiyle anılır (Sıçan, Sığır, Pars...). - **Çağ:** 5 adet 12 yıllık döngünün (12x5) birleşimiyle oluşan 60 yıllık döneme "Çağ" denir. Bu süre ortalama bir insan ömrü kabul edilir. Çin kozmolojisinde bu 60 yıllık döngü, 10 Göksel Kök (Heavenly Stems) ve 12 Dünyevi Dal'ın kombinasyonuyla (Sexagenary cycle) oluşur.[^5] ### Yılbaşı Türk takvim sisteminde yılbaşı, gece ve gündüzün eşitlendiği [21 Mart](https://turkipedia.org/tr/wiki/21_Mart) ([Nevruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevruz)) tarihidir. Bu tarih, baharın gelişi ve doğanın uyanışı olarak kabul edilir ve "Uluğ Kün" (Ulu Gün) olarak adlandırılır.[^6] Çin sisteminde ise yeni yıl, kış gün dönümünden sonraki ikinci yeni ayda başlar (genellikle Ocak sonu veya Şubat başı). ## Türk Kültüründe Takvim Türk topluluklarında her hayvanın, o yıla hükmeden karakteristik özellikleri olduğuna inanılır. İnsanların doğdukları yılın hayvanına göre bir kadere ve karaktere sahip oldukları düşünülür. ### Hayvanlar ve Özellikleri Türk boylarında (Göktürk, Uygur, Kazak, Kırgız vb.) kullanılan genel sıralama ve atfedilen özellikler şöyledir:[^7] ### Yakut (Saha) Türklerinde Varyasyon Yakutlar (Sahalar), 12'li düzeni kullanmakla birlikte, hayvan isimleri yerine kendi mitolojilerindeki Tanrıların adlarını kullanmışlardır:[^8] 1. Cöhögöy 2. [Ayzıt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayz%C4%B1t) (Ayısıt) 3. [İnehsit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nehsit) (İyehsit) 4. [Ürüng Ayığ Toyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cr%C3%BCng_Ay%C4%B1%C4%9F_Toyon) (Ayığ) 5. Buğor 6. [Cahın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cah%C4%B1n) 7. [Suğorun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Su%C4%9Forun) 8. Hotoy 9. [Bayanay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayanay) 10. [Sehen Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sehen_Han) (Sehen) 11. Tanha 12. Otun ### Mevsimler ve Aylar Eski Türklerde aylar sadece sayılarla değil, mevsimsel özelliklere göre de adlandırılmıştır. - **Oşlak Ay:** Şaman takviminde birinci aydır, Nevruz ile başlar. - **Son Ay (Sonay):** Yılın ilk yarısının sonudur. Azerbaycan folklorunda Ay ve Güneş'in birbirine kavuşamamasını simgeleyen hüzünlü "sonay geceleri" efsaneleriyle bilinir.[^9] Mevsim adlandırmaları şöyledir: ## Çin Sistemi: Dünyevi Dallar (Earthly Branches) Çincede **Dìzhī** (地支) olarak bilinen bu sistem, Türk sisteminden daha karmaşık kozmolojik bağlantılara sahiptir. Çinli gök bilimciler, Jüpiter'in (Suìxīng) yörüngesini 12 yıla yuvarlayarak (gerçekte 11.86 yıl) göksel daireyi 12 bölüme ayırmışlardır.[^10] ### Yönler ve Denizcilik Avrupa kültüründe yönler 4 ana eksende toplanırken (Kuzey, Güney, Doğu, Batı), Çinli denizciler ve gök bilimciler 12 hayvanlı sistemi pusula yönleri olarak kullanmışlardır. - **Kuzey:** Zi (Fare) - **Doğu:** Mao (Tavşan) - **Güney:** Wu (At) - **Batı:** You (Horoz) Ünlü denizci [Zheng He](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zheng_He), seyahatlerinde 48 bölümlü pusulalar kullanırken bu 12'li temel sistemi referans almıştır.[^11] ### Etimoloji ve Karakter Analizi Çin'de kullanılan 12 karakterin kökeni üzerine yapılan paleografik çalışmalar, bu karakterlerin başlangıçta hayvanlarla ilgili olmadığını, bitkilerin büyüme evrelerini veya astronomik olayları simgelediğini düşündürmektedir.[^12] ## Kültürel Yansımalar ve Sanat 12 Hayvanlı Takvim, sadece bir zaman ölçüm aracı değil, aynı zamanda mimari ve sanatta da yer bulmuş bir metafordur. - **Sivas Gökmedrese:** Taç kapısındaki süslemelerde, 12 hayvanlı takvimi temsil ettiği düşünülen ancak stilize edilmiş hayvan başı figürleri bulunmaktadır. Sanat tarihçileri bunların Orta Asya şamanist inançlarının Anadolu Selçuklu sanatındaki yansıması olduğunu belirtir.[^13] - **Dîvânu Lugâti't-Türk:** Kaşgarlı Mahmud, eserinde Türklerin 12 hayvanlı takvimi nasıl kullandığını, her hayvanın neleri simgelediğini detaylıca anlatır. ## Yılların Hesaplanması ve Güncel Tablo Miladi takvimdeki bir yılın 12 hayvanlı takvimdeki karşılığını bulmak için, yıl sayısının 12'ye bölümünden kalan sayı esas alınır (Referans yılına göre). Pratik olarak yakın dönem yılları şu şekildedir: ## Ayrıca Bakınız - [Celali takvimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celali_takvimi) - [Rumi takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim) - [Hicri takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim) - [Zodyak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zodyak) ## Dış bağlantılar - [12 Hayvanlı Takvim çevirici](https://turktakvimi.appspot.com) - [12 Hayvanlı Takvim Türk icadı mı?](http://turkish.cri.cn/281/2009/02/04/1s109011.htm) - [Çin Burçlarındaki 12 Hayvanın Efsanesi](https://epochtimestr.com/index.php/cin-burclarindaki-12-hayvanin-efsanesi) [^1]: Nergis Biray (2009), 12 Hayvanlı Türk Takvimi [^2]: Mehmet Kara, On iki Hayvanlı Takvim [^3]: Eski Türk Dünyasında Kronoloji Yöntemleri, Louis Bazin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ocak 2011 [^4]: Prof.Dr. Zeyneş İsmail, “Kazak Türklerinde 12 Hayvanlı Takvim”, Tüksoy Dergisi, Mayıs 2003, Sayfa: 15 [^5]: Yuval Blum, "Introduction to the "STEMS AND BRANCHES" theory", Mahaya Forest Hill Integrative Health Clinic, Toronto. [^6]: Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006. [^7]: Kültürel Etkileşim Açısından 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Ufuk Tavkul [^8]: Töre Bilgileri (Saha Türklerin kültür örneği), Doç.Dr. Ludmila Egorova [^9]: Dil ve Ayın Düşünce, Dilmaç Jurnalı 34. Özel Sayı, 2007 (Tahran) [^10]: Jonathan Smith (2011), The 'Di Zhi' 地支 as Lunar Phases... [^11]: Le système du temps dans la tradition chinoise, David Elbaz [^12]: Smith, Adam (2015). Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online [^13]: Anadolu Selçuklu Dönemi Sivas Medreselerinde Giriş Cephesi Bezemeleri, İlknur AKKAYA.