1139 Gence depremi

1139 Gence depremi, 30 Eylül 1139 tarihinde Gence şehri yakınlarında meydana gelen bir deprem.^{[1]Fuad Sultanov, Z. Sultanova. Zəlzələlər, Bakü, Azərnəşr, 1958, s. 21.} Depremin merkezi Gence'nin yaklaşık 50 km güneyinde yer almıştır. 9 şiddetinde gerçekleşen bu sarsıntı sonucunda Kapaz Dağı çökerek Ağsu Çayı'nın önünü kesmiş ve doğal baraj oluşumu neticesinde başta Göygöl, Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Zeligöl, Ağgöl, Karagöl ve Şamlıgöl oluşmuştur. Bazı kaynaklara göre 230.000, bazılarına göre ise 300.000 kişi hayatını kaybetmiştir. Depremin ardından Gence şehri, eski konumunun biraz doğusunda yeniden inşa edilmiştir.^{[2]fhn.gov.az. Tarihte Yaşanmış Kaza ve Felaketler. Azerbaycan Olağanüstü Haller Bakanlığı.}

Tarihçe

Gence depremi, Selçuklu hakimiyeti döneminde, 30 Eylül 1139 tarihinde meydana gelmiştir. Depremin görgü tanığı olan Genceli bölge sakini, tarihçi ve hukukçu Mhit'ar Goş, yaşananları şu şekilde tasvir etmektedir: "Areg ayının 18. günü, Cuma gününden Cumartesiye geçen gece (30 Eylül 1139, Cumartesi günü) Tanrı'nın şiddetli gazabı dünyaya boşaldı. Yerin hiddeti ve kuvvetli sarsıntı, dehşetli bir öfkeyle Alban topraklarına ulaştı. Bunun sonucunda başkent Gence de sakinlerini yutarak cehenneme atıldı."^{[3]Ziya Bünyadov. Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər). Şərq-Qərb, 2007, s. 168-169.}

Gence'de deprem sırasında ölenlerin sayısı kesin olarak bilinmemektedir. İbnü'l-Esir'e göre ölenlerin sayısı 230 bin kişi,^{[4]İbnü'l-Esir. Tarih-ül Kamil. Gürcüler üzerine Sultan Mahmud'un zaferi hakkında. P. K. Juse çevirisi. "İbnü'l-Esir'in El-Kamil fi't-Tarih (Tam Tarih Külliyatı) eserinden Azerbaycan tarihine dair materyaller" baskısından yeniden üretilmiştir. Bakü. AzFan. 1940.} El-Bundari'ye göre ise 300 bin kişidir. Doğal afetten yararlanarak Kral Demetre ve başkomutan İvane Mhargrdzeli liderliğindeki Gürcü birlikleri şehre saldırdılar.^{[5]Kirakos Gandzaketsi. Ağvank Ülkesi Tarihinin Kısa Özeti (çev. L. A. Hanlaryan). Metin şu yayından alınmıştır: Kirakos Gandzaketsi. Ermenistan Tarihi. Moskova. Nauka. 1976.} Mhit'ar Goş bu konuda şöyle yazmaktadır: "Acımasızca ve kaba bir şekilde davranıyor, hayatta kalanların üzerine saldırıyor ve onları ya kılıçtan geçiriyor ya da kendilerine köle yapıyorlardı (satıyorlardı). Onlar bu önemli şehrin aniden cehenneme dönüşmesini, yığınla altın ve insan cesedi yığınının birbirine karışmasını görseler de şehre karşı merhametli olmayı düşünmediler; altın ve gümüş hazinelerini kazıp götürdüler, saldırıları ve işkenceleriyle (halka) depremin kendisinden daha fazla acı verdiler". Kaynakların verdiği bilgilere göre Gürcüler, yanlarında Gence'nin şehir kapılarını da götürdüler.^{[3]Ziya Bünyadov. Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər). Şərq-Qərb, 2007, s. 168-169.}

Selçuklu sultanının valisi Kara Sungur, kendi birlikleriyle Gence'ye hareket etmiş ve Gence yakınlarındaki savaşta Gürcüleri mağlup ederek şehirden uzaklaştırmıştır. Ayrıca Kara Sungur'un liderliğinde şehrin yeniden inşasına başlanmıştır.^{[3]Ziya Bünyadov. Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər). Şərq-Qərb, 2007, s. 168-169.}

Nizami Gencevi, söz konusu deprem hakkında "İskendername" adlı eserinde bilgi vermiştir:^{[6]Bayram Apoyev. Nizami Gəncəvi irsindən pedaqoji prosesdə istifadə işinin sistemi (Dərs vəsaiti). "Mütərcim", 2012, s. 51.}

Deprem sonucunda Kapaz Dağı çökerek Ağsu Çayı'nın önünü kesmiş ve Göygöl, Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Zeligöl, Ağgöl Karagöl ve Şamlıgöl oluşmuştur.^{[2]fhn.gov.az. Tarihte Yaşanmış Kaza ve Felaketler. Azerbaycan Olağanüstü Haller Bakanlığı.} Bu konuda Genceli Kirakos şöyle yazıyordu: "Dağı ve düzlüğü duman ve bulutlar bürüdü, dehşetli bir deprem meydana geldi. Gence dağıldı. Sonuçta Kapaz Dağı uçtu ve tepelerden akan küçük çayların önünü keserek göller meydana getirdi".