# Şyung-nu > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Şyung-nu, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eyung-nu (CC-BY-SA-4.0) ![MÖ 2. yüzyıl civarında Şyung-nu hakimiyet alanı (MÖ 133 - MS 89 Han-Şyung-nu Savaşı'ndan önce): Moğolistan, Doğu Kazakistan, Doğu Kırgızistan, Güney Sibirya, Batı Mançurya, Doğu Türkistan, Moğolistan, İç Moğolistan, Kansu Kuzey Çin'in bazı kısımları gibi alanları içerir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Map_of_the_Xiongnu%2C_circa_150_BCE.png/1280px-Map_of_the_Xiongnu%2C_circa_150_BCE.png) *MÖ 2. yüzyıl civarında Şyung-nu hakimiyet alanı (MÖ 133 - MS 89 Han-Şyung-nu Savaşı'ndan önce): Moğolistan, Doğu Kazakistan, Doğu Kırgızistan, Güney Sibirya, Batı Mançurya, Doğu Türkistan, Moğolistan, İç Moğolistan, Kansu Kuzey Çin'in bazı kısımları gibi alanları içerir. (naturalearthdata.com, offered to the Public Domain per Terms of Use, CC0-1.0)* - **Kendi dilindeki adı:** 匈奴; Xiōngnú - **Yaygın adı:** Şyung-nu - **Yönetim biçimi:** Kağanlık, Konfederasyon - **Kuruluş yılı:** MÖ 220 - **Yıkılış yılı:** MÖ 58 - **Öncel:** Yassı Gömüt Kültürü; Tunguzlar; Yüeçiler; Sakalar; Ordos kültürü - **Ardıl:** Göktürk Kağanlığı; Han Hanedanlığı; Cücenler; Xianbei eyaleti; Toharlar - **Başkent:** Ötüken - **Resmî diller:** Şyung-nu dili - **Yaygın diller:** Şyung-nu dili - **Din:** Tengricilik - **Yönetici unvanı:** Şanyü - **Yönetici:** Teoman (Toman) (ilk); Mete (Mao-tun); Kiok (Laoşang); Ho-han-ye (son) - **Yönetici yılları:** MÖ 220 - MÖ 209; MÖ 209 - MÖ 174; MÖ 174 - MÖ 161; MÖ 58 – MÖ 31 **Şyung-nu**[^1][^2] ([Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): 匈奴, \[ɕjʊ́ŋ.nǔ\]; [pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin), Xiōng-nú,[^3] [Wade-Giles](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wade-Giles): Hsiung-nu), Türkçe [tarih yazımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihyaz%C4%B1m%C4%B1)nda bilinen ismi ile **Asya Hun İmparatorluğu**, eski Çin kaynaklarına göre MÖ 220 yılından MS 1. yüzyılının sonlarına doğru Doğu Avrasya bozkırlarında yaşamış konar-göçer halklardan oluşan boylar konfederasyonudur.[^4][^5] Şyung-nu halkı hakkındaki bütün bilgiler dağınık Çin kaynaklarına ve arkeolojik bulgulara dayanmaktadır. Dilleri hakkındaki değişik varsayımlar, Çin kaynaklarında bulunabilen çoğunluğu kişi ve unvan adları olan sözcüklere dayanmaktadır. Dillerindeki sözcüklerin Çin lehçelerindeki transkripsiyonlarına göre dillerinin [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri),[^6][^7][^8][^9][^10][^11][^12][^13][^14][^15][^16][^17][^18][^19] [İrani](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri),[^20] [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_dilleri), [Ural](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_dilleri),[^21] [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_dilleri)[^22][^23] kökenli veya [yalıtık dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zole_dil) olduğuna ve hatta halkın [çok uluslu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_uluslu_devlet) olduğundan dilin de karışık bir dil olabileceğine dair görüşler bulunmaktadır. Şyung-nular, bölgedeki bir diğer önemli konargöçer güç olan [Yüe-chi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler)'leri[^24] alt ettikten sonra MÖ 200'lü yıllardan itibaren "Mete Han" olarak da bilinen [Mo-du](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) [Chan-yü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanyu) Dönemi'nde [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya)'da baskın güç haline gelmiştir. Günümüzde [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya), [İç Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Mo%C4%9Folistan), [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) ve [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'ın bir parçası olan bölgelerde de kontrol sahibi olmuştur. Başta [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) olmak üzere güneydoğusundaki komşu Çin hanedanlarıyla ilişkileri; haraç, ticaret ve evlilik anlaşmaları ([he-qin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heqin)) ile dönüşümlü olarak tekrarlanan çatışma ve entrika dönemleri şeklinde gelişmiştir. Şyung-nular; MS 1. yüzyıl içerisinde yıkıldıktan sonra [On Altı Krallık Dönemi'nde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9F_Hu_On_Alt%C4%B1_Krall%C4%B1k), [Beş Barbarlar'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9F_Barbarl%C4%B1k) biri olarak Kuzey Çin'de [Önceki Zhao](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96nceki_Chao_%2816_Krall%C4%B1k%29), [Kuzey Liang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Liang_%2816_Krall%C4%B1k%29) ve [Xia](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eia_Hanedan%C4%B1) gibi birkaç küçük hanedan devleti kurdular. Şyung-nu topluluğunun inandığı esas din, muhtemelen [Tengricilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik) idi.[^25][^26][^27] Çin kaynaklarında, Şyung-nu toplulukların başta "[Tengri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)" adını karşılayan "Cheng-li (撐犁)" adlı bir büyük ruh olmak üzere çeşitli doğa ruhlarına inandıklarından bahsedilmiştir.[^28] Çinliler "Cheng-li" sözcüğünü kendi dinlerinden benzetim yaparak "gökyüzü cenneti" olarak anlamlandırmışsa da esasen bu sözcükle Gök Tanrı'nın kendisi ifade edilmekteydi. Bu tür metin tabanlı detaylar ve arkeolojik bulgular dışında Şyung-nuların inancı hakkında pek bir detay bulunmamaktadır. ## Etimoloji Şyung-nu halkını adlandırmak için Çin kaynaklarında "**匈奴"** karakterleri kullanılmıştır. Bu karakterler, Çincede "berbat/korkunç/öfkeli köle" anlamına gelmekte ve bir tür küçük görme ve genelleme amacı taşımaktadır.[^29] adına ilk olarak MÖ 822 yılında yazılmış "Şarkı Kitapları"nın birinde yer alan bir şiirde rastlanır.[^30] Şyung-nu adına daha sonra MÖ 318 yılında [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) ile yapılan [Kuzey Şansi Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C5%9Eansi_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda ve bunun sonucunda yapılan anlaşmada rastlanmaktadır.[^31] Modern Çince ve Eski Çince arasında zaman içinde çeşitli ses evrimleri yaşandığından ötürü Modern Çincede "*xiōng-nú"* şeklinde telaffuz edilen karakterlerin Eski Çincede daha farklı bir biçimde seslendirildiği düşünülmektedir. Karakterin Eski Çince seslendirimi yeniden yapılandırıldığında "*xiōngnú"* sözcüğünün ilk karakteri olan "**匈"** karakterinin /qʰoŋ/ şeklinde seslendirildiği düşünülmektedir. Bu rekonstrüksif seslendirim ile Avrupa dillerinde geçen ["Hun"](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar) sözcüğü benzerlik göstermektedir. Bu durumu destekleyecek şekilde Étienne de la Vaissière'nin incelediği Soğd yazılarında hem Şyung-nulardan hem de Hunlardan "γwn (xwn)" olarak bahsedildiğini görülmüştür ki bu da iki ismin eş anlamlı olduğunu göstermektedir.[^32] Ancak Avrupa dilleri bağlamında düşünüldüğünde ikinci karakter olan "**奴"** karakterinin Hun sözcüğü ile bir benzerliği bulunmamaktaysa da Hindistan'da bu benzerlik devam etmektedir. "Şyung-nu" ve "Hun" sözcükleri arasında bir ilişki olduğu iddiası, ilk defa 18. yüzyılda Fransız tarihçi [Joseph de Guignes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Joseph_de_Guignes) tarafından ortaya atıldı. İlerleyen yıllarda Kuzey Hsiung-nuların Çin ile yaptıkları savaşı kaybetmelerinden ötürü kuzeybatıya göç etmesi ve Avrupa Hunlarının kısmen de olsa göç eden bu halkların kökensel, kültürel ve genetik açıdan bir devamı olduğu fikri yaygınlaşmaya başladı. Akademisyenler aynı zamanda [Eftalitler'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)in ve Kidaritler'inde Hunlar ile akraba bir kavim olduğunu düşünmeye başlamışlardır. Bu iddialara ilk karşı çıkan kişi ise [Otto J. Maenchen-Helfen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_J._Maenchen-Helfen) oldu. Maenchen-Helfen bu geleneksel fikrin birincil kaynak olarak arkeolojik bulgulara dayanmak yerine yazılı kaynaklara dayandığı gerekçesini öne sürdü ve güvenilmez olduğunu savundu. Akademisyenin çeşitli çalışmaları sonucunda Şyung-nu ve Hunların aynı kavim veya aynı ataya sahip olan akraba kavimler olması fikri tartışmalı bir konu olmaya başladı. Buna ek olarak daha önce Hunlar ile bağdaşlaştırılmış [Eftalitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'in (Akhunlar) ve [Kidarite Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kidarit_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın da Hunlardan farklı bir kavim olduğuna dair çalışmalar yürütüldü. Avusturyalı tarihçi Walter Pohl, hiçbir bozkır konfederasyonunun etnik olarak tek bir milletten oluşmadığını, tarihte görülen farklı gruplarca kurulmuş benzer isimli devletlerin bu isimleri ismin prestiji yüzünden seçtiklerini veya diğer devletler tarafından kan bağına bakılmaksızın sadece geldikleri yer veya yaşayış tarzları yüzünden onlara bu isimlerin verildiklerini söylemiş ve Şyung-nu'lar, Akhunlar ve Hunlar arasında bir köken ya da kan ilişkisi olmadığını savunmuştur. Şyung-nu ya da Batı blm dünyasındaki yaygın Şyung-nu transkripsiyonunun anlamı ile ilgili Türkçe temelinde yapılan araştırmalar, bu adın iki anlamının olabileceği üzerinde yoğunlaşmıştır. İlk düşünceye göre Şyung-nu adı, Çinceden alınmış olup Çince “Vahşetin Köleleri” anlamına gelmektedir. Bu düşünceye karşı çıkanlar; “Vahşetin Köleleri” sözünün olması gerektiğini, bu tür bir deyimin Çince olmadığını ifade etmiştir. İkinci düşünceye göre ise Şyung-nu adı, Türkçe “koyun” sözünün Çincedeki karşılığıdır. “Nu” sözcüğü, Çincede “Çinli olmayan” yani “köle” anlamına kullanılmaktadır. Ayrıca Türklerin dışındaki Soğdlar gibi farklı topluluklar da “nu” sözcüğüyle nitelendirilmiştir. Böyle düşünüldüğünde “vahşet” yani “şiong” köleleri düşüncesinin doğru olabileceği ortaya çıkar. Ancak şunu da dikkatten kaçırmamak gerekir ki Çince karakterler bir yandan orijinal ses değerini yansıtırken diğer yandan ses değeri olmayan radikal gösterimleri ile sözcüğe çeşitli anlamlar yükleyebilmektedir. Dolayısıyla Şyung-nu sözcüğü hem orijinal sesin Çince yansımasını hem de Çinlilerin onlara yüklediği benzetimsel anlamları karşılayabilir. ## Tarihçe ### Kökleri ![Çin seddi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Great_Wall_of_China.jpeg/1280px-Great_Wall_of_China.jpeg) *Çin seddi (public-domain)* Şyung-nu'lar ilk olarak MÖ 5. yüzyılda ilgili Çin tarihi kayıtlarında ortaya çıkmıştır ve tekrarlanan istilalarının küçük Kuzey Çin krallıklarını daha sonra Çin Seddi olacak olanı inşa etmeye teşvik etmişlerdir. Moğolistan'daki Güney Sibirya'da [Selenge Irmağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selenge_Irma%C4%9F%C4%B1) vadisinde yapılan kazılarda bazı Şyung-nu [Şanyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanyu)'larının (Şyung-nu hükümdarlarının) mezarları bulunmuştur. Ölü ile birlikte gömülmüş eşyaların arasında İran, Çin ve Yunan menşeli dokumaların bulunması Şyung-nu ile uzak ülkeler arasında ticaretin olduğunu gösterir.[^33] ![MÖ 500-221 arasında farklı Çin hükümdarları birbirleri ile iç savaşlar sürdürürken, kuzeydeki Şyung-nu toprakları genişlemeye devam ediyordu.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5a/Streitende-Reiche2.jpg) *MÖ 500-221 arasında farklı Çin hükümdarları birbirleri ile iç savaşlar sürdürürken, kuzeydeki Şyung-nu toprakları genişlemeye devam ediyordu. (public-domain)* Şyung-nu halkının, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'ya kadar gelmiş olan [Hunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar)ın asıl çekirdeği olduğu görüşü üzerine tarihçiler arasında farklı görüşler vardır. MS 370 yılında İdil Nehri civarında görülen Hunların atalarının, batıya göç eden Şyung-nu'lar olduğu hipotezi bulunmaktadır.[^34][^35] Şyung-nu halkının, etnik ve dilsel açıdan pek çok halkı kast ettiği ve Kuzey Çin'de yaşamış göçebe halkları tanımlamak için kullanılan bir terim olduğu düşünülmektedir.[^36] Ayrıca bu topluluğa yüzyıllar boyunca [Sakalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar), [Sarmatlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarmatlar), Tunguz kavimleri ve Çin'den sürülmüş olan bazı çoban halkları gibi birçok halkın karışmış olması gerektiği düşünülür. Örneğin MÖ 349 yılından kalma bazı Çin yazılarında Şyung-nu halklarının 19 boyundan biri olduğu belirtilen, Çiğ kavmi uzun burunları ve uzun sakalları ile Çinlilerin dikkatini çekmişlerdir. Tarihçi [Sima Qian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sima_Qian) MÖ 2. yüzyılda yazdığı [Shiji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shiji)'de, Şyung-nuların (Şyung-nu) atasının [Chunwei](https://turkipedia.org/tr/wiki/Chunwei) adında Çin'in [Xia Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eia_Hanedan%C4%B1) mensubu bir soylu olduğunu iddia eder.[^37] Ancak bu iddia modern tarihçiler tarafından kabul edilmemektedir; Çin tarih yazıcılığının "tipik olarak düşmanları ile akrabalık bağları kurma eğilimi" olarak yorumlanır.[^38] Ayrıca Sima Qian ve daha sonraki hanedanlık tarihçileri, efsanevi krallar [Yao](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yao_%28imparator%29) ve [Shun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shun) zamanından beri kuzey *barbar* topraklarında yaşayan *Dağlı Rong*,[^39] *Di*,[^40] *Xianyun*[^41] ve *Xunyu*[^42] gibi halklardan bahsederek, Şyung-nuların bunların ardılı olduklarını iddia etmişlerdir. Ancak bu iddiayı da destekleyen kanıtlar bulunmamaktadır.[^43] Çinliler mesela *Ti*-halkı hakkında MÖ 714 ve MÖ 541 yıllarından kalma yazılarda, onları mağlup ettiklerini ve bu halkın yaya olarak savaştığını kayıt etmişlerdir. Bu üstte sayılan halklarında Şyung-nu'larla mutlaka bağlantıları olmuş olması gerektiği düşünülür. MÖ 350 ile MÖ 290 yılları arasında Çin topraklarının kuzeyinde, [Çin Seddi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Seddi)'nin ilk başlangıcı olarak Çin'in kuzey sınırını sağlamlaştırmak ve korumak amacıyla ilk savunma yapıları inşa edilmiştir. Şyung-nu halkının saldırılarına karşı daha etkili olabilmek için, Çin'in [Zhou Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zhou_Hanedan%C4%B1)'nın MÖ 325 - MÖ 298 yılları arasında hükümdarı olan Wu-ling ordularına ata binmeyi ve ok atmayı öğretmiştir. Ve hatta onları Şyung-nu'lar gibi giyindirmiştir. Bu tedbirler sayesinde hükümdarlığının 26. yılında Orman-hiung-nu'larını yenilgiye uğratmıştır. MÖ 318 yılında Şyung-nu'ların ve Çinlilerin arasında sınırların kabul edilmesi ile ilgili antlaşması imzalanmıştır. ### Devletin kuruluşu ![Ordos vadisinde bronz adam, MÖ 300-100. yy.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/BronzeManOrdos3-1stCenturyBCE.JPG/1280px-BronzeManOrdos3-1stCenturyBCE.JPG) *Ordos vadisinde bronz adam, MÖ 300-100. yy. (PHGCOM, CC-BY-SA-3.0)* Şyung-nu'lar, [Qin Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Hanedan%C4%B1)'nın [Çin Şi Huang](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_%C5%9Ei_Huang) (taht: MÖ 247 - MÖ 210) döneminde Çin seddi güçlendirilmişti ve MÖ 215'te General [Meng Tian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meng_Tian)[^44] komutasındaki 300.000 kişilik ordu tarafından yenilerek kuzeye püskürtülmüştü. MÖ 3. yüzyılda [Teoman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teoman), (Touman; taht ? - MÖ 209) ve oğlu [Mete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) (Motun; taht MÖ 209 - MÖ 174), Çinlilerin [Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) döneminde bulunan ülkelerini çok kez korku içinde bırakan bir ülke kurmuştur. Bu "Büyük Hun İmparatorluğu" ve diğer isimlerle tanımlanan ülkenin yüzölçümü 18 milyon km²'yi bulmuştur.[^45] Ülkenin yönetimi bugünkü Moğolistan'ın batısında, yani Altay bölgesinin [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da kalan Gol Mod adlı bölümünde ve Moğolistan'ın merkezinde Noyon-Uul (bugün *Noin Ula*) adlı kısmında bulunmuştur. Bu zamanlarda Şyung-nu'ların baş rakibi, kendileri gibi göçebe bir yaşam sürdüren ve bugünkü Gansu bölgesinde yaşamış olan [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) halkıdır. Bu halk çok kez Çinliler için para karşılığında savaşmışlardır. MÖ 176 yılında Motun (Mete) emiri altındaki Şyung-nu'lar, Yüeçileri ve onların etrafında yaşayan diğer halkları mağlup etmiştir ve Motun bunu Çinlilerin Han-Hükümdarına saygılı bir şekilde bildirmiştir: [*Tengri*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)*'nin taht'a oturttuğu Şyung-nu'ların büyük Şan-yü'sü, Çin Hükümdarının herhangi bir sıkıntısı var mı, bilmek ister.. \[...\] sonra Lö-lan, U-sun ve Ho-k'ut halklarını ve bunların etraflarında bulunan diğer 25 ülkeyi yenerek hepsini Şyung-nu yapmıştır. Böylece bütün yay gerip ok atan halklar birleşip büyük bir aile olmuştur.* Erken zamanlarında iyi gelişmiş devlet yapıları ile dikkat çeken Şyung-nu'ların çoğu konuda genel yasaları ve cezaları vardır. Mete'nin devamlı olarak kısa süre içinde harekete geçmeye hazır büyük bir ordusu, devletin ve ordunun sorumluluğunu farklı rütbelere sahip farklı kişiler arasında paylaştırılmış bir düzeni olmuştur. Bu düzen özellikle Mete'nin oğlu Ki-ok döneminde (Laoşang Tanhu, MÖ 174 - MÖ 161) geliştirilmiştir. Ayrıca Ki-ok halkından vergi toplamaya başlamıştır. ### Yükseliş dönemi ![Ordos vadisinde bir gümüş at, MÖ 400-100. yy.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/SilverHorseOrdos4-1BCE.JPG/1280px-SilverHorseOrdos4-1BCE.JPG) *Ordos vadisinde bir gümüş at, MÖ 400-100. yy. (PHGCOM, CC-BY-SA-3.0)* Han dönemindeki Çinliler, Şyung-nu halkını "güçlü, savaşçı ama zayıf bir kültüre sahip olan bir halk" olarak tarif etmişlerdir. Fakat çok yüksek ve gelişmiş olan savaşma sanatlarını özellikle ok atıp ata binme yeteneklerini övmüşlerdir. #### Yüeçi ile mücadele [Motun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete)[^46] (Mete; taht MÖ 209 - MÖ 174), MÖ 174 yılında ölmüş ve böylece devletin yönetimi oğlu Ki-ok[^47] (MÖ 174 - MÖ 161)'a kalmıştır. Ki-ok Chanyu döneminde Şyung-nu, MÖ 166 yılında Çinlilerin o zamanlardaki başkentleri Chang'an'a saldırmışlardır. Ayrıca MÖ 160 yılında en büyük rakibi olan [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler)'ye saldırıp onları mağlup etmişlerdir. Ancak bu savaşta Ki-ok ölmüştür. #### İmparator Wu ile mücadele Çin [Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) imparatoru [Wu Di](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wu_%28Han%29)[^48] (taht MÖ 141 - MÖ 87), Şyung-nu'ları tekrar eski topraklarının sınırlarına itmeyi başarmıştır. Şyung-nu, Mete'nin torunu Yizhixie[^49] (taht dönemi: MÖ 126 - MÖ 114) döneminde 120'li yıllarda Han Generali [Wei Qing](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wei_Qing)[^50] komutasındaki Han ordularıyla defalarca çatışmış ve MÖ 119 yılında Örgöö'de (bugün Moğolistan'in başkenti [Ulanbatur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulan_Batur)) General Wei Qing'in yeğeni [Huo Qubing](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huo_Qubing)[^51] komutasındaki Han ordusu tarafından büyük bir yenilgiye uğramıştır. Fakat bu büyük çatışmada Çinlilerin tüm at yetiştiriciliği de hasara uğrayıp tükenmiş olduğu için, bozkırlardaki hâkimiyet yine de Şyung-nu'lara kalmış ve MÖ 105 yılında tekrar büyük bir başarı elde etmişlerdir. Bu çatışmalarda Şyung-nu'lar için [İpek yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'nun kontrolü önem kazanmıştır. Bu yüzden Çinliler İpek yolunu MÖ 102 - MÖ 101 ve 73 - 94 yılları arasında ele geçirip İpek yoluna hakim olmuşlardır. ### Şyung-nu'ların bölünmesi ![Bir soylu hiung-nu savaşçı. (MÖ 200 - MS 100)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Hunn.jpg/1280px-Hunn.jpg) *Bir soylu hiung-nu savaşçı. (MÖ 200 - MS 100) (Interfase, public-domain)* *Ana maddeler: *[*Batı Şyung-nu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eyung-nu)*, *[*Kuzey Şyung-nu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C5%9Eyung-nu)*, *[*Güney Şyung-nu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_%C5%9Eyung-nu)*.* #### Doğu ve Batı Şyung-nular MÖ 46 yılında Şyung-nu'ların hükümdarlar kardeşleri arasında Çinlilerin desteklediği iç karmaşalar yaşanmış ve sonunda Şyung-nu hükümdarlığı 5'e bölünmüştür. Kardeşlerden birisi [Ho-han-ye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ho-han-ye_%C5%9Eany%C3%BC)[^52] (taht dönemi: MÖ 58 - MÖ 35) Çinlilerin kralına gidip Çinlilerin egemenliğini kabul etmiş ve kendi kardeşlerine karşı destek bulmuştur. [Çiçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i-%C3%87i_%C5%9Eany%C3%BC)[^53] adında diğer bir kardeşleri (Çiçi hunları) Çu nehrinin kıyısında [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar)a komşu olarak bir bölgeye yerleşmişlerdir. Ancak MÖ 36 yılında Çiçi, [Çinliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inliler) tarafından öldürülmüştür. Ho-han-yeh'nin oğlu Hudur-şi-dagao (taht dönemi: MS 18 - 45/46) hükümdarlığı altında Şyung-nu devleti yeniden doğmuştur. Hudur-şi-dagao Çinlilerin Han-hanedanlığını desteklemiş ve onlara düşmanları olan diğer Çin hanedanlığı Vang'a karşı yardımcı olmuştur. #### Kuzey ve Güney Şyung-nular MS 48 yılında [Pi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pi_%C5%9Eany%C3%BC)'nin öncülük altında [Yu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yu_%28Tanhu%29)'nun oğlu [Panu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Panu_%C5%9Eany%C3%BC)'ya karşı ayaklanmışlardır. Panu hükümdarlık zamanında Çin hâkimiyetini kabul etmiştir. Bu amcaoğulları arasındaki çatışmanın sonucu olarak [Doğu Şyung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C5%9Eyung-nu) Pi önderliğindeki [Güney Şyung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_%C5%9Eyung-nu) ile Panu önderliğindeki [Kuzey Şyung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C5%9Eyung-nu) olmak üzere ikiye bölünmüştür. Han Çinlileri derhâl [Güney Şyung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_%C5%9Eyung-nu)'yu, [Siyenpi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyenpiler) (Sien-pi), [Vu-huan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vu-huan), [Vu-sun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usunlar) ve [Ting-ling](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) kavimlerini [Kuzey Şyung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C5%9Eyung-nu)'ya karşı kışkırtıp onlarla birlikte Kuzey Şyung-nu'yu mağlup etmişlerdir. 87 yılında bir [proto-Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Mo%C4%9Follar) halk olan Siyenpiler, [Yu-liu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yu-liu) halkının tanhusunu öldürmüşlerdir. 89 ve 91 yıllarında da iki Çin generali Çila dağlarında ve Altay bölgesinde büyük başarılar elde etmiş ve bu yenilgiye uğramış tanhuyu I-li ovasına kadar sürmüşlerdir. Bu hükümdarı kovduktan sonra onun yerine kardeşi Yu-çu-kien'i koymuşlardır, ama kardeşi de 93 yılında Siyenpiler tarafından öldürülmüş ve böylece bozkırlar üzerindeki hâkimiyet Siyenpilere kalmıştır. Tan-şi-huai 156 - 181 yıllarında Siyenpilerin en güçlü dönemlerine varmalarını sağlarken, Kuzey Şyung-nu "Doğu Türkistan" üzerine hâkimiyet özleminden vazgeçmiş bir şekilde 158 yılında [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)'nün kuzeyine yerleşmişlerdir. #### Çin'de Şyung-nu hâkimiyeti Güney Şyung-nu uzun süre [Çin Seddi'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Seddi) bitişiğinde tutsak gibi yaşamış, Hu-çu-ç'üan döneminde (195-216) hâlâ Han Hanedanı ile birlik olarak gittikçe daha çok güneye doğru hareket etmişlerdir. 300 yıllarında [Beş Barbar On Altı Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9F_Hu_On_Alt%C4%B1_Krall%C4%B1k) döneminde Çin'in kuzey kesiminde [Han Zhao](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96nceki_Chao_%2816_Krall%C4%B1k%29) başta olmak üzere birkaç hanedanı kurmuş ve [Jin Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jin_Hanedan%C4%B1_%28265-420%29)'na ait başkentleri tekrar ele geçirmeyi başarmışlardır. Ama 352 yılında peşlerinden gelen Siyenpiler tarafından tekrar yenilgiye uğratılmışlardır. Şyung-nu'lar tarihlerinde çok kez Hint-Avrupa halklarla karışmış ve zamanla onların kültürlerinden etkilenmişlerdir. Böylece kentler inşa edip yabancı ülkelerle ticaret yapmaya başlamışlardır. Şyung-nu'lar tarafından kurulmuş olduğu bilinen bazı kentler; [Ordu Balık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ordu-Bal%C4%B1k), Kara Balagasum, Kuz Ordu'dur. İpek yolunun üzerinde bulunan bazıları Kara Hoço, [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) ve [Yarkand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi)'dır. ## Etnik ve dilsel kimlikleri üzerine teoriler Şyung-nu halkının etnik ve dilsel kimliği akademik çevrelerde tartışma konusu olmaktadır ve akademik çevrelerde geniş kabul gören kesinleşmiş bir teori bulunmamaktadır.[^54] Birçok etnik topluluğun küçük gruplar hâlinde iç içe yaşadığı bozkırlarda genetik araştırmalar da sonuç vermemekte, bu yüzden filolojik çıkarımlar yapılmaktadır. Hunların şu ana kadar bilinen herhangi bir yazılı eserine ulaşılamadığı için Çin kaynakları temel alınmaktadır. ### Çoklu etnik köken teorisi ![Moğolistan'a pastoralist yayılma: MÖ 1000 (Erken Demir Çağı) ve MÖ 3. yüzyılda Şyung-nu İmparatorluğu'nun şematik oluşumu.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/Genetic_history_of_Xiongnu.png) *Moğolistan'a pastoralist yayılma: MÖ 1000 (Erken Demir Çağı) ve MÖ 3. yüzyılda Şyung-nu İmparatorluğu'nun şematik oluşumu. (Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K Miller, Jan H Bemmann, Raphaela Stahl, Chelsea Chiovelli, Florian Knolle, Sodnom Ulziibayar, Dorjpurev Khatanbaatar, Diimaajav Erdenebaatar, Ulambayar Erdenebat, Ayudai Ochir, Ganbold Ankhsanaa, Chuluunkhuu Vanchigdash, B, CC-BY-4.0)* Batılı pek çok akademisyen Şyung-nuların etnik ve dilsel açıdan farklı grupların bir karışımından oluştuklarına inanmaktadır ve eski Çin kaynaklarınca ortaya konan olası anadilleri hakkında tatmin edici bir cevaba henüz ulaşılmadığını belirtirler.[^55] Ancak 19. yüzyılın başlarından bu yana, bazı Batılı bilim adamları çeşitli dil aileleri veya bunlarla bağlantılı alt dil aileleri ile Şyung-nu dili veya dilleri arasında bir bağlantı olduğunu öne sürmüşse de [Albert Terrien de Lacouperie](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albert_Terrien_de_Lacouperie), Şyung-nu dilini ve toplumunu tek bir etnik kökene dayandırmaktan ziyade onları, çok çeşitli grupların bir birleşimi olarak değerlendirdi. Çoklu etnik teorisinin modern temsilcilerinden biri olan Koreli tarihçi [Hyun Jin-Kim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hyun_Jin-Kim), bu geniş, çok ırklı, çok dilli [bozkır imparatorlukları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r_imparatorlu%C4%9Fu)nın tarihsel gerçekliği lehine eski ırksal teorileri ve hatta etnik bağlantıları reddedip yerine çok uluslu, çok dilli bir yapılanmanın kabulünün tarihsellik adına daha gerçekçi olduğunu belirtmiştir.[^56] Bu konuyu destekleyen çeşitli görüşler belirtilmiş olsa da yine net bir sonuç ortaya konduğu söylenemez. Çin kaynakları [Tiele](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) topluluğunu ve [Aşina](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fina) klanını öncelikle Türk halkları ile değil Şyung-nu topluluğu ile bağdaştırmıştır. Türk köken teorisinin temeli de bu türden bilgilere dayanmaktadır. Ancak diğer bu toplulukların Şyung-nuların bir parçası olduğu ifade edilerek diğer Türk topluluklarından veya bir Türk kökeni ilişkisinden bahsedilmemiştir. Bu doğrultuda Zhou Kitabı ve Kuzey Hanedanları Tarihi adlı metinlere göre de Aşina klanı, Şyung-nu Konfederasyonu'nun bir bileşeniydi.[^57][^58] Şyung-nuların içerisindeki çeşitli tüm gruplar gibi onlar da bu imparatorluğun bir parçası olmalıydı. Hatta sonraki dönemlerde yazılan Sui Kitabı ve Tongdian kaynaklarına göre, kökeni Şyung-nulara dayanan Aşina toplulukları hakkında "[Pingliang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pingliang) kökenli karışık göçebeler " ifadesi kullanılmıştır.[^59][^60] Aşina ve Tiele halkları ayrı etnik gruplara ait iken Şyung-nu halkı ile karışmış olabileceklerine de inanılmaktadır.[^61] bu türden karışmalar bozkırlar için sıradan görülmektedir. Diğer yandan Çin kaynaklarının genel anlamda bir topluluğa köken atfetmesi ise tarihsel doğruluğu tartışmalı bir konudur.[^62] Çünkü Çin kaynakları, öteden beri birbirine benzer yaşan tipine ve geleneklere sahip topluluklara genelleyici adlar vermiştir. Örneğin ilk kaynaklara göre kuzeydeki yabancı toplulukların tamamına di (狄), batıdakilerin tamamına rong (戎), doğudakilerin tamamına yi (夷), güneydekilerin tamamına ise man (蠻) adını verilmiştir. Bu kavramlara benzer şekilde zaman zaman daha da genelleyici bir ad olan "hu (胡)" veya "wu-hu (五胡)" ifadesi de kullanılmıştır. Şyung-nu adının da belli bir topluluğu tanımlıyor olacağı mümkündür ancak Çin kaynakları, öyle görülüyor ki zaman zaman Şyung-nu adını kuzeylerindeki konargöçer bir yaşam şekline sahip toplulukların tamamını niteleyen bir ad olarak da kullanmıştır. Bilindiği kadarıyla Türkler, Moğollar, Tunguzlar, Mançular gibi çeşitli topluluklar zaman zaman Şyung-nu olarak anılmıştır. Bu duruma Greko-Roman kaynaklarında da çok sık karşılaşılmaktadır. Örneğin [Bizans İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_imparatorlar%C4%B1_listesi) [VII. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VII._Konstantinos), [De Administrando Imperio](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_Administrando_Imperio) kitabında[^63][^64] Tourkia (Τουρκία) kelimesini Türkleri tanımlamak yerine [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) halklarını tanımlamak için kullanmıştır.[^65] Yunan kaynakları, [Hunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar) ve [Avarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar)ı da [İskitli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) olarak sınıflandırmıştır. Bu tarz basitleştirme ve genellemeler eski tarihi ve edebi kaynaklarda sık görülmüş ve genellikle aynı coğrafyada yaşamış fakat farklı etnik grup ve kökenlere mensup göçebeleri tanımlarken kullanılmıştır. Bu durum günümüzde dahi devam etmektedir: Balkanlarda "Türk" adı ile aslında Müslüman olan tüm topluluklar kastedilmektedir. Sonuç olarak bu tür genel tanımlar, farklı coğrafyalarda ve zaman dilimlerinde benzer bir şekilde kullanılmıştır. Ancak Şyung-nu, Hun, İskit, Türk gibi adlar bazı açılardan birbirine benzer topluluklar içinde kullanılmış olsa da çoğu zaman belli bir topluluğun özel adı da olmuştur. Martine Robbeets ile Alexander Savelyev, Hiung-nu'ların çok uluslu bir konfederasyon olduklarını belirtseler de bu birliğin çekirdek bölümünü büyük olasılıkla Türk kökenli halklardan oluştuğunu söylerler.[^66] ### Türk Eski [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) kaynaklarından [Bei-shi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Hanedanlar%C4%B1_Tarihi) (Kuzey Hanedanları Tarihi) ile Zhou-shu (Zhou Kitabı) adlı yapıtlarda Göktürklerin Şyung-nu'ların bir kolu olduğu ifade edilmektedir.[^67][^68] Ayrıca eski bir [Soğd](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdya) yazıtında da Göktürklerin soyunun Şyung-nu'lara dayandığına değinilmiştir.[^69][^70] Genel akademik görüş, Hiung-nuların [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) kökenli olduğu yönündedir.[^71] Ancak bu noktada kaynaklara tam güven duyulması imkansızdır çünkü gerek Asya'da gerek Avrupa'da komşu topluluklar benzer yaşam şekillerine sahip toplulukları genelleyici bir şekilde adlandırmıştır. Bu noktada antik kaynakları destekleyecek filolojik ve arkeolojik kanıtlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu hususta köken araştırmalarının 20. yüzyılın büyük bir kısmını kaplayan ilk aşamasını filolojik çalışmalar oluşturmuşsa da 2000'li yıllardan sonra arkeolojik araştırmalar da alana katkı sağlamaya başlamıştır. [Wei-shu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wei_Kitab%C4%B1) adlı antik Çin kaynağında geçen en çarpıcı örneklerden biri şöyledir:"Gao-che (高車) (bir Türk konfederasyonu), muhtemelen eski 'Kırımızı Di (Chi-di, 赤狄)' topluluğunun kalıntılarıdır. Başlangıçta onlara 'Di-li (狄历)' deniyordu. Kuzeyliler onları Chi-lei (敕勒) olarak kabul ediyor. Çinliler onları Gao-che Ding-ling (高車丁零) olarak kabul ediyor. Kısaca dilleri ve Şyung-nu \[dili\] aynıdır ancak bazen küçük farklılıklar vardır. Veya onların \[Gao-che\] eski zamanlarda Şyung-nunun küçük akrabaları oldukları söylenebilir." (Wei-shu, 103).Lajos Ligeti, E. H. Parker, Jean-Pierre Abel-Rémusat, [Julius Klaproth](https://turkipedia.org/tr/wiki/Julius_Klaproth), Kurakichi Shiratori, [Gustaf John Ramstedt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gustaf_John_Ramstedt), [Annemarie von Gabain](https://turkipedia.org/tr/wiki/Annemarie_von_Gabain) ve [Omeljan Pritsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Omeljan_Pritsak) gibi araştırmacılar; Şyung-nu halkının Türk kökenli bir halk olabileceğini ileri sürmüştür.[^72][^73] Bazı akademisyenler yönetici sınıfının [Ön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrkler)lerden oluştuğunu savunmuştur.[^74] [Craig Benjamin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Craig_Benjamin), Hsiung-nu dilinin [Dingling](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) dilleri ile bağlantılı olduğunu ve dilin [Ön Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrk%C3%A7e) veya Ön Mongolca olduğuna inanmaktadır.[^75] Şyung-nu dilinde kullanmış unvanlar ve önemli sözcükler ile Türk dillerinde bulunan sözcükler arasında bağlantılar olduğunu iddia ederekten, Şyung-nu halkı içinde [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)nın ağırlıkta olduğunu savunan pek çok araştırmacı da bulunmaktadır.[^76][^77] Bu nedenlerden ötürü bilim insanlarının bir kısmı Şyung-nu halklarının Türk kökenli olduğunu iddia etmektedir.[^78][^79][^80][^81] Son araştırmalar, Şyung-nu dili ile Türkçe arasındaki kayda değer ilk filolojik bağlantıları ortaya çıkarmıştır. Han Kitabı'nın (Han-shu) "Batı Bölgeleri" başlıklı 96. bölümünde Şyung-nuların, bir taht anlaşmazlığı sonucu MÖ 30 yılında öldürülen ve Şyung-nu prensesinin soyundan gelen Küçük Wu-sun Kun-mo hükümdarına "拊離 (fǔ-lí)" unvanını verdiği ortaya çıkmıştır. Tongdian'in 50. bölümünde Çin kaynakları "拊離 (fǔ-lí)" sözcüğünün anlamını açıkça "kurt" olarak tanımlamıştır. Bu sözcük, Türkçedeki "böri" sözcüğüdür ki Göktürklerden bahseden Wei-shu, Bei-shi, Tongdian, Zhou-shu, Ce-fu Yuan-gui gibi eserlerde de bu ilişkilendirme açık bir şekilde yapılmıştır. Bu sözcük, askeri-politik bir unvan olup Şyung-nular, Wu-sun'ları kendi topraklarının batı bölgesinin koruyucusu ilan etmiştir. Bu unvan; Göktürkler, Selçuklular, Harzemşahlar, Moğollar ve Anadolu Türk beylikleri gibi organizasyonlarda da devletin batı kanadının hükümdarına verilmiştir. Ayrıca "böri" kelimesi tüm Türk dillerinde, Moğol dillerinde, Korece, Japonca, Mançu-Tunguzca'da "kurt" anlamında kullanılan bir kelimedir. Bu sonuçlar Türk dilleri başta olmak üzere Altay dilleri ile bir bağlantıyı ortaya koymuş olabilir.[^82][^83] Edward Vajda, Hiung-nu'ların konuştukları baskın dilin Türkçe olduğunu söyler.[^84] ### Moğollar Çeşitli Moğol ve yabancı akademisyenler, Hsiung-nu'ların Moğol dilleri konuşmuş olabileceklerini önermiştir.[^85][^86] Moğol arkeologlar Slab Grava kültürü halkının Şyung-nu halkının atası olduğunu iddia etmiştir, bazıları da Şyung-nuların modern [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar)ın atası olabileceğini belirtmiştir. "[Song'un kitabı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Song_Kitab%C4%B1)" olarak da bilinen ve 5. yüzyılda yazılmış Çin kaynaklı tarihi metine göre, Cücenlerin ([Rouran](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCcenler)) alternatif ismi "[Tatar konfederasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatar_konfederasyonu)" veya "Tartar" idi ve bir Şyung-nu kabilesiydiler. [Nikita Bichurin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikita_Bi%C3%A7urin), Şyung-nu ve [Siyenpiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyenpiler)i (Xianbei) aynı etnik grubun iki alt grubu olarak sınıflandırmıştır.[^87] [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han), Daoist [Qiu Chuji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Qiu_Chuji)'ya yazdığı bir mektubunda Modu Şanyu'dan (Mete-Han) "bizim [Şanyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanyu)muzun eski zamanları" olarak bahsetmiştir.[^88] Arkeologlar tarafından bulunan, Şyung-nu halkının güneş ve ay sembolleri Moğolların [Soyombo sembolü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyombo_sembol%C3%BC)ne de benzetilmektedir.[^89][^90][^91] ### Yenisey [Edwin Pulleyblank](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edwin_G._Pulleyblank), 1960'lı yılların başında bu iddiaya güçlü kanıtlar sunmuş ilk araştırmacıdır. 2000 yılında [Alexander Vovin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alexander_Vovin), Pulleyblank'ın argümanlarını yeniden analiz etti ve en yeni Eski Çince fonetiği gelişmelerinden ve Şyung-nu Konfederasyonu'nun [Jie](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jie) kabilesinin dilinden bir cümlenin Çince transkripsiyonundan yararlanarak dilin Yenisey dilleri ile ilişkisi hakkında destekleyici yeni kanıtlar ortaya koydu. Vovin, Çince transkript şeklinde bulunan cümlenin, Yeniseyce dilbilgisi ve temel prensipleri ile yorumlandığı takdirde önceki Türk yorumlamalardan daha açık ve belirli bir cümle oluştuğunu bulduğunu savundu.[^92] Pulleybank ve D. N. Keightley, Şyung-nu isimlerinin aslen Sibirya dilleri kökenli olduğunu ve Moğol ve Türk diller tarafından bu Sibirya dillerinden ödünç alındığını ileri sürdü.[^93] Akademisyenler, *tenggeri* ve *tengri* kelimelerinin Moğolca ve Türkçeye, Şyung-nu dilinde cennet manasına gelen *chengli* (tháːŋ-wrə́j) kökünden geçtiği üzerinde durdular ve Tarkan, Tigin ve Kağan gibi önemli kültürel unvanların da Şyung-nu dilinden Türk ve Moğol halklara miras kaldığı sonucuna vardılar.[^94] ### İrani halklar [Harold Walter Bailey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harold_Walter_Bailey), MÖ 200 yılından hiung-nu isimlerinin İran adları ile benzerliğini öne sürerek, İran kökenli adlar taşıdığını öne sürmüştür.[^95] Bu teori Türkolog tarafından da desteklenmiştir. Orta Asya üzerine çalışmalar yürütmüş akademisyen [Christopher I. Beckwith](https://turkipedia.org/tr/wiki/Christopher_I._Beckwith), Şyung-nu isminin [İskit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) (Scythian) ile [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) ve [Soğdya](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca) gibi Kuzey İranlılarla ilişkili bölgeler ile aynı ada sahip olduğunu belirtir.[^96] Beckwith'e göre Şyung-nu halkı, yalnızca başlangıçta, yönetimde yer almış İranlı bir grup barındırmış veya daha büyük olasılıkla daha önceden İrani bir kavmin egemenliği altında yaşayıp onlardan göçebe hayat tarzı ögeleri edinmişlerdir. [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO)'nun yayınladığı *Orta Asya Medeniyetlerinin Tarihi* kitabının editörü Macar dilbilimci [János Harmatta](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%A1nos_Harmatta), kabile ve kral isimlerinin İran'dan alındığını, Çincede geçen her Şyung-nu kökenli kelimenin [İskitçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skit_dilleri) kökler ile açıklanabileceğini savunmuş ve bunlara dayanaraktan Şyung-nu içinde İran dili konuşan bir kesimin olduğunu belirtmiştir.[^97] Ancak İrani sözcükler, sadece süt ile ilgili sözcükler olup sadece belli bir dönemde kaydedildiği için bu konuda şüpheler bulunmaktadır. Diğer yandan Türkçe kökenli sözcüklere, Şyung-nuların her döneminde rastlanılmaktadır. ### Yalıtık dil Türkolog [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer) Şyung-nu dilinin bilinen herhangi başka bir dil ile bağlantılı olduğu fikrine karşı çıkmış ve Türk veya Moğol dilleri ile Şyung-nu dilleri arasında bağlantı kuran teorileri reddetmiştir.[^98] Başka bir açıdan tıpkı Avrupa Hunlarının dilinde olduğu gibi Şyung-nu dilinin eldeki veriler doğrultusunda "sınıflandırılamaz" durumda olduğu ve bu yüzden yalıtık dil olarak sınıflandırılması gerektiği görüşü de bu iddiayı desteklemektedir.[^99] ## Devlet yönetimi Çin kaynaklarında Hiyungun (Şyung-nu) devletinin yöneticileri Tanhu ([Şanyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanyu)) olarak anılmaktadır. Bu kelimenin [kumandan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumandan), [kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan), [han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28%C3%BCnvan%29) ya da [imparator](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparator) gibi bir anlamı olduğu tahmin edilir.[^100] ## Genetik Temmuz 2003'te Amerikan insan Genetiği Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışmada, kuzey Moğolistan'daki Egyin Gol'deki Şyung-nu nekropolünde MÖ 3. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında gömülen 62 kişinin kalıntıları incelenmiştir.[^101] İncelenen bireylerin öncelikle Doğu Asya kökenli oldukları saptanmıştır.[^102] Ekim 2006'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışmada, Egyin Gol'de incelenen bireyler ile modern Moğollar arasında önemli genetik süreklilik tespit edildi. Lihongjie (2012), Şyung-nu kralları için bir yazlık saray olduğuna inanılan Sincan'daki [Heigouliang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heigouliang)'daki MÖ 2. veya 1. yüzyıldan kalma bir mezarlıktan alınan örneklerin [Y-DNA](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_Y-DNA_haplogrubu)'sını analiz etti. Bölgeden kazılan 12 erkeğin Y-DNA'sı [haplogrup Q](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup_Q-M242_%28Y-DNA%29)'ya aitti — ya Q-MEH2 (Q1a) ya da Q-M378 (Q1b). Aralarında Q-M378 adamları mezarların ev sahibi olarak kabul edildi; Q-MEH2 adamlarının yarısı ev sahibi, diğer yarısı kurbanlar olarak göründü. Aynı şekilde L. L. Kang (2013), [Barkol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bark%C3%B6l_Kazak_%C3%96zerk_%C4%B0l%C3%A7esi), Sincan'daki bir Şyung-nu bölgesinden üç numunenin Q-M3'e (Q1a2a1a1) ait olduğunu buldu.[^103][^104] Temmuz 2010'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışma, MS 0 civarında Kuzeydoğu Moğolistan'ın Duurlig Nars'taki seçkin bir Şyung-nu mezarlığına gömülen üç kişiyi analiz etti. Bir erkekte [paternal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paternalizm) haplogrubu C3 ve maternal haplogrubu D4 bulunmuştur. Dişide ise maternal haplogroup D4 vardır. Üçüncü birey, bir erkek, paternal haplogrubu R1a1 ve maternal haplogrubu U2e1'i taşımaktadır. C3 ve D4'ün her ikisi de [Kuzeydoğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeydo%C4%9Fu_Asya)'da yaygındır, R1a1 [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)'da yaygındır, U2e1 ise Batı Avrasya soyudur.[^105] ## Şyung-nu Soyundaki Halklar/Devletler İç Savaş ([Batı Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eyung-nu) ve [Doğu Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C5%9Eyung-nu)) Batı ve Doğunun devamcıları ([Kuzey Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C5%9Eyung-nu) ve [Güney Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_%C5%9Eyung-nu)) [Hun İmparatorluğu (Avrupa)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), ([Batı Hunlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eyung-nu) Devamcıları) [AkHun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ([Batı Hunlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eyung-nu) Devamcıları) [İran Hunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Hunlar%C4%B1) ([AkHunların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Devamcıları) [Apar Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ([Avrupa Hunlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar) Devamcıları) [Tohâristan Yabguluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toh%C3%A2ristan_Yabgulu%C4%9Fu) ([AkHunların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Devamcıları) Kafkasya [Hunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Hunlar%C4%B1) ve [Aparları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar) [Kumuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) [Yugurlar/Sarı Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurlar) ### Çince kaynakları - [Sima Qian, ''"Büyük Vak'a-Nüvis" Kitabı'', C.110, "Şyung-nu" 50 司馬遷, 史記 (太史公書) 卷一百十 匈奴列傳第五十](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3Azh%3A%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7110) (Vikikaynak) - [Gan Gu, ''"Qian Han" Kibabı'', C.94 "Şyung-nu" 64 班固, 前漢書 卷九十四 匈奴傳第六十四](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3Azh%3A%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7094%E4%B8%8A) (Vikikaynak) - [Fan Ye, ''"Hou Han" Kitabı'', C.89, "Güney Şyung-nu" 79 范曄, 後漢書 卷八十九 南匈奴列傳第七十九](http://www.hoolulu.com/zh/25shi/03houhanshu/t-119.htm) ## Dış bağlantılar - [Hiung nu sanati](https://web.archive.org/web/20070107070706/http://www.csen.org/BAR%20Book/06%20Part%204%20(0.4)Iron.Int.pdf) - ["История народа Хунну"](http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html) [^1]: Arşivlenmiş kopya. [^2]: Şevket Koçsoy, "Türk Tarihi Kronolojisi", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 78, Wilhelm Koppers, "İlk Türklük ve İlk İndo-Germenlik", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 332, 333, 336, László Rásonyi, "Tarihte Türklük", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 358, 364, 372, Lajos Ligeti, "Bilinmeyen İç Asya", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 679, İlhami Durmuş, "İskitler", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 576, 587, 588, İlhami Durmuş, "Sarmatlar", Türkler, Cilt 1, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-34-X, s. 637, Faruk Sümer, "Oğuzlar", Türkler, Cilt 2, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-35-8, s. 289 - 290. [^3]: Xiongnu People (Hiyungunlar). 2002. [^4]: Xiongnu People. Encyclopædia Britannica. [^5]: Xiongnu People. Encyclopædia Britannica. [^6]: Gedikli, Yusuf (2009). Hun Türkçesi Üzerine Araştırma ve İncelemeler - 8: Hun Türklerindeki Hu-Chie ~ Wu-Chie, İ-Ch’ü Jung, Ta-Li Jung Kavim Adlarının Etimolojisi ve Çok Önemli Üç Sonuç; Türk Dilinin ve Türk Tarihinin MÖ 659 Yılında Başladığının Belgelenmesi . YOM Türk Dünyası Kültür Dergisi, Bahar 2009 [^7]: History of Northern Dynasties [^8]: Book of Zhou [^9]: Henning 1948 [^10]: Sims-Williams 2004 [^11]: Pritsak 1959 [^12]: Gyula Németh, Attila ve Hunlar, çev. Tarık Demirkan, Kömen Yayınları, Konya 2014, 2. bs, s. 20. [^13]: Asya Hun Devleti. [^14]: Balaban, Ayhan. İskit, Hun ve Göktürklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat. T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. 2006. URL:http://fef.kafkas.edu.tr/sosyb/tde/halk_bilimi/makaleler/kultur_med/kultur_med%20(20).pdf . Erişim tarihi: 11.12.2011. (Archived by WebCite® at) [^15]: Steinhardt, Nancy Shatzman. Chinese Architecture: A History. Princeton University Press, 14 Mayıs 2019. [^16]: Robbeets, Martine. Bayesian phylolinguistics reveals the internal structure of the Transeurasian family. 1 Temmuz 2018, s. 145-162. [^17]: Savelyev, Alexander. Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West. 2020. [^18]: Hucker, Charles O.. China's Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture. Stanford University Press, 1975, s. 136. [^19]: Halili, Bubibatima. Inferring the population history of Kyrgyz in Xinjiang, Northwest China from genome-wide array genotyping. ResearchGate, 2023, s. 611-625. [^20]: : "Their royal tribes and kings (shan-yü) bore Iranian names and all the Hsiung-nu words noted by the Chinese can be explained from an Iranian language of Saka type. It is therefore clear that the majority of Hsiung-nu tribes spoke an Eastern Iranian language." [^21]: Di Cosmo, 2004, pg 166 [^22]: Adas 2001: 88 [^23]: Beckwith 2009: 404-405, nn. 51-52. [^24]: 月氏 yuè shì [^25]: Mythologies: A Polytheistic View of the World , By Wikipedians, PediaPress, p. 406 [^26]: Yuri Pines, The Everlasting Empire: The Political Culture of Ancient China and Its Imperial Legacy , Princeton University Press, 2012, p. 37. ISBN 1400842271, 9781400842278: "The nomads had their own concept of Great Unity: they believed that the high god of the steppe, Heaven/Tengri, confers the right to rule on a single charismatic clan. This notion had already emerged vividly in the Xiongnu empire, and it surely influenced the nomadic rulers of China in their endorsement of the Chinese idea of unified rule." [^27]: John Man, Attila: the barbarian king who challenged Rome, Bantam, 2005, p. 62. University of Michigan. ISBN 0593052919, 9780593052914: "The Xiongnu also worshipped Tengri. A history of the Han dynasty (206 BC - AD 8), written towards the end of the first century by the historian Pan Ku, in a section on the Xiongnu, says, 'They refer to their ruler by the title cheng li [a transliteration of tengri] ku t'u [son] shan-yii [king]' i.e. something like 'His Majesty, the Son of Heaven'. In early Turkish inscriptions, the ruler has his power from Tengri; and Tengri was the name given to Uighur kings of the eighth and ninth centuries." [^28]: THE PEOPLES OF THE STEPPE FRONTIER IN EARLY CHINESE SOURCES, Edwin G. Pulleyblank, page 49 [^29]: Yü, Ying-shih. The Cambridge History of China, Volume 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220. Cambridge University Press, 1986, s. 384. [^30]: Pritsak 1959 [^31]: Arşivlenmiş kopya. [^32]: Vaissière, 2006 [^33]: Encyclopedia Britannica, Xiong-nu people [^34]: The Wolrds Of The Huns - Otto J. Maenchen Helfen (İngilizce) [^35]: Iranica ansiklopedisi Hunlar maddesi (İngilizce) [^36]: Di Cosmo 2004: 165 [^37]: Shiji 110. rulo: Xiongnu, atası Xia'nın soyundan gelir, adına Chunwei denir. (匈奴，其先祖夏後氏之苗裔也，曰淳維。) [^38]: Paul F. Rouzer, Articulated ladies: gender and the male community in early Chinese texts, Harvard Univ Asia Center, 2001, sf. 161 [^39]: 山戎 [^40]: 狄 [^41]: 獫狁 [^42]: 荤粥 [^43]: Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History, Cambridge University Press, 2004, sf. 165 [^44]: 蒙恬 měng tián [^45]: tarihin.com sitesindeki 'Mete Han' maddesi. [^46]: Çince: 冒頓單于, mào dùn chányú [^47]: 老上單于, lǎoshàng chányú [^48]: Çince: 漢武帝, pinyin: hàn wǔdì [^49]: 伊稚斜單于 [^50]: 衛青, wèi qīng [^51]: 霍去病, huò qùbìng [^52]: 呼韓邪單于, hūhánxié chányú [^53]: 郅支單于, zhìzhī chányú [^54]: Michael Adas, Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History, American Historical Association. Temple University Press, 2001. Alıntı: s. 88: "Ancak Şyung-nuların etnik bağlantısı belirsiz kalmıştır (İranlı, Moğol, Türk ve hatta Paleo-Sibirya Kettic oldukları öne sürülür )" (İngilizce) [^55]: Di Cosmo 2004: 165 [^56]: Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe. . Cambridge University Press. 2013. page 31. [^57]: Linghu Defen et al., Book of Zhou [^58]: Li Yanshou (李延寿), History of the Northern Dynasties [^59]: Wei Zheng et al., Book of Sui [^60]: Du, You. Zhonghua Book Company, 1988, s. 5401. [^61]: Об эт нической принадлежности Хунну. rudocs.exdat.com. [^62]: Christian, p. 249 [^63]: Jenkins, Romilly James Heald. De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, 1967, s. 65. [^64]: Byzanz und Ostmitteleuropa 950-1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag, 1999, s. 46. [^65]: Henry Hoyle Howorth. History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc., 2008, s. 3. [^66]: Robbeets, Martine. Language Dispersal Beyond Farming. John Benjamins Publishing, 2017, s. 128. [^67]: History of Northern Dynasties [^68]: Book of Zhou [^69]: Henning 1948 [^70]: Sims-Williams 2004 [^71]: Savelyev, Alexander. Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West. Cambridge University Press, 2020. [^72]: Pritsak 1959 [^73]: Gyula Németh, Attila ve Hunlar, çev. Tarık Demirkan, Kömen Yayınları, Konya 2014, 2. bs, s. 20. [^74]: Wink 2002: 60-61 [^75]: Craig Benjamin (2007, 49), In: Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe . Cambridge University Press. 2013. page 176. [^76]: Michael Adas, Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History, American Historical Association. Temple University Press, 2001. Alıntı: s. 88: "Ancak Şyung-nuların etnik bağlantısı belirsiz kalmıştır (İranlı, Moğol, Türk ve hatta Paleo-Sibirya Kettic oldukları öne sürülür )" (İngilizce) [^77]: Lászlo Marácz, Borbála Obrusánszky: Heritage of the Huns. In: Journal of Eurasian Studies, Volume 1, Issue 4. 2009. sayfa 158. [^78]: Carter Vaughn Findley: The Turks in World History , Oxford University Press, 2004, p. 29 ISBN 0195177266, 9780195177268 "It has been widely held that the Xiongnu, or at least their ruling clans, had or were acquiring a Turkic identity, or at least an Altaic one. [...]. By the end of the Xiongnu period, however, the Altaic peoples would be the ones most identified with the equestrian culture earlier developed among the Indo-European peoples of Inner Asia. Furthermore, the earliest clearly Turkic peoples appeared on the peripheries of the late Xiongnu Empire. [...] If not their ethnic progenitors, then, the Xiongnu had manifold ties to the later Turks." [^79]: Prof. Dr. Nicola Di Cosmo in: The Turks: Early ages , Part 4. Huns (Xiongnu): The Origin and Rise of the Xiongnu Empire, Y. T., 2002, pp. 217-227, University of Michigan, ISBN 9756782552, 9789756782552 "There is not much doubt among historians about the Turkish nature of the Great Hun Empire, which ruled between 318 B.C. and 216 A.D., as well as that of its predecessor proto-Huns, whose presence was confirmed by Chinese sources. The Great Hun Empire, the Western Hun Empire and especially the European Huns were examined comprehensively by Western historians." [^80]: Zhonghan, Wang (2004). "Outlines of Ethnic Groups in China". p. 133. [^81]: Carter Vaughn Findley: The Turks in World History , Oxford University Press, 2004, p. 21 ISBN 0195177266, 9780195177268: "The Xiongnu have been widely, although not universally, regarded as precursors of the Turkic and Mongol peoples." [^82]: Çoban, 2023: 63-109 [^83]: Çoban, 2023b [^84]: Vajda, Edward. The Languages and Linguistics of Northern Asia: Language Families. De Gruyter Bill, 2024, s. 84-85. [^85]: Ts. Baasansuren "The scholar who showed the true Mongolia to the world", Summer 2010 vol.6 (14) Mongolica, pp. 40 [^86]: Denis, Sinor. Aspects of Altaic Civilization III. [^87]: N.Bichurin "Collection of information on the peoples who inhabited Central Asia in ancient times", 1950, p. 227 [^88]: Howorth, Henry H. (Henry Hoyle). History of the Mongols from the 9th to the 19th century. London : Longmans, Green. [^89]: Sun and Moon. depts.washington.edu. [^90]: Xiongnu Archaeology. depts.washington.edu. [^91]: Elite Xiongnu Burials at the Periphery (Miller et al. 2009) [^92]: Vovin 2000 [^93]: Nicola Di Cosmo (2004). Cambridge. page 164 [^94]: THE PEOPLES OF THE STEPPE FRONTIER IN EARLY CHINESE SOURCES, Edwin G. Pulleyblank, page 49 [^95]: Etymology of Xiongnu names by the late H.W. Bailey. 15 Şub 1985. [^96]: : "Accordingly, the transcription now read as Hsiung- nu may have been pronounced *Soγdâ, *Soγlâ, *Sak(a)dâ, or even *Skla(C)da, etc." [^97]: : "Their royal tribes and kings (shan-yü) bore Iranian names and all the Hsiung-nu words noted by the Chinese can be explained from an Iranian language of Saka type. It is therefore clear that the majority of Hsiung-nu tribes spoke an Eastern Iranian language." [^98]: Di Cosmo 2004: 164 [^99]: Doerfer, 1973: 50; Golden, 1992: 88–89; Sinor, 1997: 336; Róna-Tas, 1999: 208 [^100]: Türklerin Tarihi (Historie des Turks). 1984. [^101]: Keyser-Tracqui, Christine. Nuclear and Mitochondrial DNA Analysis of a 2,000-Year-Old Necropolis in the Egyin Gol Valley of Mongolia. Aralık 2003, s. 247-260. [^102]: Keyser-Tracqui, Christine. Nuclear and Mitochondrial DNA Analysis of a 2,000-Year-Old Necropolis in the Egyin Gol Valley of Mongolia. Aralık 2003, s. 247-260. [^103]: Knowing the Xiongnu Culture in Eastern Tianshan Mountain from Tomb Heigouliang and Dongheigou Site at the Beginning of Xihan Dynasty, RenMeng, WangJianXin, 2008. [^104]: L. L. Kang et al., Y chromosomes of ancient Hunnu people and its implication on the phylogeny of East Asian linguistic families (2013). [^105]: Kim, Kijeong; et al. (July 2010). "A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia". American Journal of Physical Anthropology. American Association of Physical Anthropologists. 142 (3): 429–440. doi:10.1002/ajpa.21242. PMID 20091844.