# Şeybânîler

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AEler
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Şeybânîler, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AEler (CC-BY-SA-4.0)

- **Tam adı:** Şeybânîler
- **Yönetim biçimi:** Monarşi
- **Kuruluş yılı:** 1428
- **Yıkılış yılı:** 1599
- **Olay:** Timur İmparatorluğu tarafından yıkılması; Şeybânî Han tarafından tekrar kurulması; Şeybânî Han'ın Şah İsmail tarafından öldürülmesi; Başkentinin Buhara'ya taşınması
- **Olay tarihi:** 1468; 1500; 1510; 1561
- **Öncel:** Timur İmparatorluğu
- **Ardıl:** Buhara Hanlığı
- **Başkent:** Semerkand
- **Yaygın diller:** Farsça, Çağatayca
- **Din:** Sünni İslam
- **Yönetici:** Ebü'l-Hayr Han; Pir Muhammed
- **Yönetici yılları:** 1429-1468; 1598-1599
- **Yönetici unvanı:** Han
- **Dini:** Sünni İslam

**Şeybânîler** (1428-1468, 1500-1599), [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)'ın oğullarından [Cuci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cuci)'nin 5. oğlu ve [Batu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batu_Han)'nun kardeşi olan [Şeyban](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiban)'ın (Şiban) sülalesinden olup [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler)i yöneten [Ebu'l Hayr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eb%C3%BC%27l-Hayr_Han) tarafından kurulmuş [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)[^1] veya [Türk-Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk-Mo%C4%9Fol_gelene%C4%9Fi)[^2] sonradan [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)laşan hanlık.[^3]

## Tarih

### İkinci kuruluş

1468'de [Timur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından yıkılmış ve 1500'de [Şeybânî Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_Han) tarafından yeniden kurulmuştur. (Bu hanlık Özbek Hanlığı olarak da bilinir.)

Şeybânî Han 1506 yılında [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)'yı ele geçirmiş ve 1561'de yönetim merkezini Buhara'ya taşıdığı için Hanlık, [Buhara Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) olarak anılmaya başlamıştır. Şeybani ya da Şibanoğulları Hanlığı 1599'da yılında [Astrahan Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astrahan_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kökenli olan [Can Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Can_Han)'ın oğulları [Din Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din_Muhammed), [Bakî Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%AE_Muhammed) ve [Vali Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vali_Muhammed) kardeşler tarafından yıkılmış ve [Buhara Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Astrahan Hanları hanedanının (ya da [Canoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cano%C4%9Fullar%C4%B1)) eline geçmiştir.

![Şeybânî Han (Bihzâd, y. 1507)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Muhammad_Shaybani.jpg/1280px-Muhammad_Shaybani.jpg)
*Şeybânî Han (Bihzâd, y. 1507) (Bihzad, public-domain)*

### Nüfus ve diller

Devlet nüfusu hakkında güvenilir veri yoktur. Varsayımlara göre, eyalette ortalama birkaç milyon insan yaşıyordu. Yapılan araştırmalara göre, 16. yüzyılın başında Maverannahr'daki yeniden yerleştirilmiş göçebe Özbeklerin sayısı 300 ila 500 bin arasında değişiyordu.[^4] Ulusal kompozisyon oldukça karışıktı. Şehirlerde çoğunlukla [Farsça konuşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) nüfus yaşadı. Çiftçilerin çoğu (köylüler) ayrıca, Türkçe ve Farsça konuşuyordu. Bazıları kendilerini Özbeklere, " [Tacikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikler)e ", Türkmenlere, Kazaklara, Perslere, Araplara çağırdı. [Fars dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), ofis işleri, [aydınlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Entelijansiya), [kültür](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCr), [şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars_edebiyat%C4%B1) ve kısmen [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) [dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) olarak kabul edildi. [Türk Dili konuşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca) [Türklerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) büyük çoğunluğu, bazıları kendilerini “ [Özbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) ”, Kazaklar, Türkmenler, Araplar, Türkler ve devletin egemen hanedanı - Şeybanidler olarak adlandırılan devlette yaşadılar. [Türk dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca), esas olarak ofis çalışma dili, saray, şiir, askeri ilişkiler ve omurgasını Özbek Türklerinden oluşan devlet ordusunun ana diliydi. Ayrıca devlette, dinin ana dili olan [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) idi. 16. yüzyılın ikinci yarısında Özbek kabileleri, Sheibanid devletinin topraklarında genişlik, kerait, katagan, alchin, hity, ming, bakhrin, jalair, utarchi, kangli, kungrat, dop, kushchi, majar, kenagasy olarak bahsetti.[^5]

### Dil ve şiir

Abdulatif Han döneminde, resmî belgelerde yalnızca Farsça değil, [Özbek Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e) de kullanılmıştır.

Şeybânîler döneminde, Türk dilinde şiir, edebiyat ve tarih gelişmiştir. Türk tarihçiler arasında bazı Şeybanlıların ünlü şairleri, [Abdullah Nasrullahi'yi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdullah_Nasrullahi) tanımlayabilir. Şeybani Han şiire düşkündü ve Türk dilinde şiir yazdı. Şiirlerinin bir koleksiyonu bize ulaştı. Şeybani Han'ın hem Türk hem de Farsça şiir yazdığı kaynaklara dair kanıt vardır.[^6] Şeybani Han'ın Orta Asya Türkçesi edebiyat dilinde yazılmış Divanı şu anda İstanbul'daki Topkapı El Yazması Koleksiyonunda. 192 sayfadan oluşmaktadır. Felsefi ve dini eserinin el yazması: 1508'de Orta Asya Türkçesi edebi dilinde yazılmış "Bahr ul bad" Londra'da bulunuyor.[^7] Şeybani Han, "Shibani" takma adı altında şiir yazdı. Sheibani Khan, “Risale-yi Maarif-i Sheibani” başlıklı bir yazı yazdı. 1507 yılında Çağatay'da yazılmıştır. Horasan'ı ele geçirdikten kısa bir süre sonra oğlu Muhammed Timur'a (el yazması İstanbul'da tutulur) adanmıştır. Ubaidullah Han çok eğitimli biriydi, [Kur'an'ı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) ustaca okudu ve ona Türk dilinde yorumlar sağladı, yetenekli bir şarkıcı ve müzisyendi. [16.](https://turkipedia.org/tr/wiki/16._y%C3%BCzy%C4%B1l) yüzyılın ilk yarısında [Maverannahr'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) en önemli mahkeme edebi çevrelerinin oluşumu [Ubaidulla Hanının](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) adıyla ilişkilendirilir. Ubaidullah, edebi takma ad Ubaidiy'nin altında [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri), [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) ve [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) dillerinde şiir yazdı. Şiirlerinin bir koleksiyonu günümüze geldi.[^8]

Ubaidullah Han, *Sabrnoma*, *Shavknam* ve *Gayratnam* gibi didaktik şiirlerin yazarıydı. Edebiyattaki kendine özgü yolu, eserine hikmat ve yar-yar edebi türlerini dahil etmektir. Türk dilinde Kur'an hakkında bir yorum yazdı. Buhara'da kendine özgü bir Buhara tarzı minyatür resmin oluşturulduğu duvarlar içinde Buhara'daki ilk gerçek kitabhana'nın kurucusu olarak kabul edilir. Ubaidullah Han'ın mirasçıları altında geliştirildi ve Buhara okulu adını aldı.

Ünlü Herath kaligrafı Sultan-Ali Mashhadi'nin kopyaladığı Türk el yazması "Divan-ı Ubaidi" (el yazması Londra'daki İngiliz Müzesinde saklanır) adlı şiirinin listesi bize ulaştı. Ubaidulla Peru, Orta Asya Türk dili “Kaşash-i Fazail” (“Bilgelik Tercümanı”) dilinde bir tefsire sahiptir ve Özbekistan Cumhuriyeti Oryantal Araştırmalar Enstitüsü'nün el yazması fonunda, Ubaidullah'ın Arapça, Farsça ve Türkçede bulunan “Kulliyat-ı Ubaidi” kelimelerinin bir listesi bulunmaktadır.

### Din

Şeybânîler, Maverannahr nüfusunun çoğu gibi, [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)i mezhebe bağlı kaldılar. Bu durumda birçok taraftarları vardı [Tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf), yanı sıra çeşitli [tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)lar, özellikle tarikatlar Yassaviya ve [Nakşibendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik). Sheibanidler kendilerini "gerçek İslam savunucuları" olarak nitelendirdiler ve 1501'de komşu [Safevilerin Devletinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AE_Hanedan%C4%B1) egemen olan [Şiilik'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) düşman oldular. Dini çelişkiler nedeniyle, Şeybânîlerin ve Safevilerin devletleri hemen hemen her zaman vardı ve birbirleriyle düşmanlık içindeydiler. İle 1510 için 1570 bu devletler ve hanedan arasında çatışmalar ve savaşlar ve düzinelerce meydana gelmiştir. Safeviler Sheibanids öldürüp de Şii İslam'ı onaylaması çalıştı [Maurya](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) Şiilik shift - ve Shaybanids tersine [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_%C4%B0ran).

### Dış politika

Başlıca jeopolitik ve dini rakip ve Şeybânîlerin düşmanı, [Şiiliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) hüküm sürdüğü [Safevilerin Devletiydi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AE_Hanedan%C4%B1). [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)nın her iki devlette de baskın dil olmasına ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) [konuşulan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) hanedanların devletlerin başında olmasına rağmen, iki devlet arasındaki ilişkiler sadece dini farklılıklar ve çelişkiler nedeniyle gergin kaldı.

[Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), Batıdan Safevi Devleti ile rekabet etmiş, Şeybânîler ile Osmanlı İmparatorluğu arasında güçlü diplomatik bağların ve müttefik ilişkilerin gelişmesini sağlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu, Safevi Devletinin kuzey-doğu bölümünü işgal eden ve Osmanlı İmparatorluğu'nun jeopolitik iddialarının yörüngesine girmeyen [Horasan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan) üstünlük mücadelesinde Şeybânîleri destekledi. Devletlerin arasına [karavanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervan) ve tüccarlar [döküldü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervan), büyükelçiler bahçeye iki yöneticiye de geldiler.

Kuzeybatı komşusu ile - [Horezm Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile farklı ilişkiler vardı. Farklı dönemlerde, çeşitli olaylar ve faktörler nedeniyle ilişkiler gelişti veya kötüye gitti. Ayrıca, Şeybânîler, [Ming İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ming_Hanedan%C4%B1) ile ilişkileri sürdürdü. varış güvenilir rapor mevcuttur 1536 İmparator sarayına Şeybânî büyükelçileri [Jiajing](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jiajing). [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile sıcak ilişkilerin yanı sıra [Şirvanşah Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%C5%9Fahlar_Devleti) ile de ilişkiler [sürdürüldü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%C5%9Fahlar_Devleti).

## Şeybânîler ve kişilik algısı Timur

Her ne kadar Şeybânîler başka bir hanedanlığa ait olsalar da Timur'un kişiliği, Turan'ın tarihinde büyük bir egemen olarak algılandı ve bazıları onu taklit etmeye çalıştı. Örneğin, Abdullah Han Hafız Tanysh Buhari'nin kronikleri 1582 kampanyası hakkında şunları yazdı: “Gökyüzü kadar görkemli olan Lord [Abdullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abdullah_Han), o dağın tepesine tırmandı (Timur'un 1391'de olduğu dağ) ve sınırsız genişliğe baktı. Rab'bin bildiği uzunluk ve genişlik. \[Han\] öğlen namazından önceki gün burada durdu ve düşüncelerini yönlendirdi, böylece askerler bu kadar görkemli alanda çok fazla taş toplayacak ve yüksek bir cami inşa edeceklerdi. tıpkı cennetteki yeri, barış ve inanç direği olan Emir Timur-kurekan'ın hükümdarlığı üzerine, merhamet ve nimetler, [Toktamış Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toktam%C4%B1%C5%9F_Han) aleyhindeki kampanya sırasında Ulug-Tag'e ulaştı, bir gün içinde parkın bayrağını açtı ve görkemli emretti Ordu varoşlardan taşlar bir sürü toplamak ve bir minare andıran bir yapıya dikmek için. Masonlar, majestelerinin bölgede kaldığı tarihi işaretlemiştir."[^9]

## Şeybani hanları

- [Ebü'l-Hayr Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eb%C3%BC%27l-Hayr_Han) (1429-1468)
- [Şeybânî Han (Muhammed Şeybânî)](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_Han) (1500-1510)
- [Köçkünçi (Köçküncü) Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6%C3%A7k%C3%BCn%C3%A7i_Han) (Muhammed bin Ebü'l-Hayr) (1510-1531)
- [Müzafferreddin Ebu Said](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu_Sa%C3%AFd_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1531-1534)
- [Ubeydullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ubeydullah_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1534-1539)
- [I. Abdullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Abdullah_Han) (1539-1540)
- [Abdüllatif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BCllatif_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1540-1552)
- [Nevruz Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevruz_Ahmed_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1552-\[556)
- [I. Pir Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Pir_Muhammed_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1556-1561)
- [İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1561-1583)
- [II. Abdullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abdullah_Han) (1583-1598)
- [Abdül Mumin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BCl_Mumin_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1598-1598)
- [II. Pir Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Pir_Muhammed_%28%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AE_han%C4%B1%29) (1598-1598)

[^1]: Türklerin Tarihi (Historie des Turks). 1984.
[^2]: Shibanids, R.D. McChesney, The Encyclopaedia of Islam, Vol. IX, ed. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs AND G. Lecomte, (Brill, 1986), 428;"SHIBANIDS, a Turco-Mongol dynasty of Central Asia, the agnatic descendants of Shiban, the fifth son of Djoci son of Cinggis Khan".
[^3]: Introduction: The Turko-Persian tradition, Robert L. Canfield, Turko-Persia in Historical Perspective, ed. Robert L. Canfield, (Cambridge University Press, 1999), 19.
[^4]: Holzwarth Wolfgang., The Uzbek state as reflected in eighteenth century Bukharan sources in Asiatische Studien Etudes Asiatiques LX. 2. 2006. Bern. Berlin. Bruxelles. Frankfurt am Main. New York. Oxford. Wien: Peter Lang, p.323
[^5]: Хафиз-и Таныш Бухари Шараф-нама-йи шахи (Книга шахской славы). Часть 1. Перевод с персидского, введение, примечания и указатели. М.,1983, с.142, 151
[^6]: Салих Мухаммед. Из поэмы «Шейбани-наме». <http://lib.liim.ru/creations/s-028/s-028-01.html>
[^7]: A.J.E.Bodrogligeti, «MuÌammad Shaybænî’s Bahru’l-huda : An Early Sixteenth Century Didactic Qasida in Chagatay», Ural-Altaische Jahrbücher, vol.54 (1982), p. 1 and n.4
[^8]: Б. В. Норик, Роль шибанидских правителей в литературной жизни Мавераннахра XVI в. // Рахмат-намэ. Спб, 2008, y.230.
[^9]: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата. Наука. 1969, с.280-281