Şahbulak Kalesi

Şahbulak Kalesi (Şahbulaq Qalası),^{[1]Cangül, Caner. Şahbulak Kalesi. 8 Kasım 2020.} Karabağ Hanı Penahali Han tarafından 1751-1752 yıllarında inşa ettirilmiş kaledir. 18. Yüzyıldan kalma bu kale Ağdam'ın Şahbulak bölgesindedir. Kalenin adını yakınında bulunan pınardan almış olması muhtemeldir. Kale, Karabağ Hanlığı'nın ikinci kalesidir.

Kale, Bayat Kalesi'nden önce Karabağ Hanlığı'nın idari merkezi olması amacıyla inşa edilmiştir. Ayrıca savunma amacı da barındıran kale, daha sonradan karakol olarak kullanılmıştır. Aslında daha büyük bir kompleksin iç kalesi olan kalenin yanında Han'ın ikametgâhı bulunmaktaydı. Kompakt dikdörtgen şeklinde inşa edilmiş olan kalenin dış duvarları dairesel ve yarı silindirik kulelerle güçlendirilmiştir.

Yapı

Bayat Muharebesi'nden sonra Pehanali Han, hanlığının güvenli bir kaleye ihtiyaç duyduğuna karar verdi. Bayat Kalesi'nin stratejik konum olarak zayıf ve havası sıcak olmasından dolayı askerin kalede uzun süre durması mümkün değildi. Bu nedenle Penhanali Han, Ağdam'ın 5-6 kilometre uzağındaki Şahbulak bölgesinde kale inşaatı emri verdi. Kısa sürede burada kale içinde bir mini şehir oluştu. Mirza Adıgüzel Bey, bu hadiseyi şöyle anlatır:

"Bundan (savaştan) sonra Penahali Han şöyle düşündü "Ben yabancı bir adamım, Cevanşir ve Otuzik halkı ile Hamsa krallıkları bana düşmandır. Güçlü bir yer (yurt) bulmalı ve oraya yerleşmeliyim. Düşmanımı def etmekte tembellik ve yozlaşmadan uzak durmam gerekir." Bundan dolayı Bayat Şehri'ni yıktı ve bir dağın tepesine Şahbulak olarak bilinen bir kale inşa etti."

Mirza Adıgüzel Bey'e göre Penhanali Han'ın başlattığı bu inşaat 1751-52 tarihleri arasında tamamlandı ve o tarihten itibaren ordugah olarak kullanılmaya başlandı. Bir başka tarihçi olan Mirza Cemal de inşaatın 1751-52 tarihleri arasında tamamlandığını ve Penahali Han'ın burada 4 yıl yaşadığından bahseder. Ancak Mir Mehdi Kazani, inşaatın 1761-62 seneleri arasında gerçekleşip tamamlandığını söylemektedir.

Bir diğer tarihçi olan Rızakulu Bey (Azerice Rzaqulu Bəy) kalenin kuruluş hikayesini şöyle anlatır: Penahali Han, Haçin halkının fitne ve yozlaşmasından kurtulup onları yenip her birinin başına yönetici atadıktan sonra Şahbulag olarak da adlandırılan Tarnakut Kalesi'ni yaptırmaya karar verdi. Bu sebeple Bayat Kalesi'nden ayrılıp Şahbulag'da büyük bir pınarın yanına bir kale inşa etti. Kalenin etrafını büyük ve geniş bir surla çevirdi ve içine bir çarşı, bir meydan, bir hamam ve bir Cami inşa ettirdi. Hicri 1165 yılında (Miladi 1752) halk, aileleri, zanaatkarlar, onların aileleri ve hizmetçileri kaleye yerleşti.

19. Yüzyıl tarihçilerine göre ise kompleks bir kale, taş evler, bir Cami, bir hamam ve bir pazardan oluşmaktaydı. Mirza Cemal Cavanşir Karabağlı'nın Karabağ Tarihi (Azerbaycan Türkçesi Qarabağ Tarixi) "Merhum Panah Han tarafından Karabağ'da inşa edilen anıtlar ve binalar hakkında" adlı bölümde kaleden şöyle söz eder: "Penhanali Han'ın emriyle Şahbulag kalesi, taş evler, bir cami, bir hamam ve bir çarşı olarak yapıldı."

İnşaat sırasında kale ve camide kullanılan inşaat teknikleri sonraki inşaatları büyük ölçüde etkiledi. Şahbulak Kalesi'nden sonra inşa edilen Şuşa Kalesi'nin kale ve camisi Şahbulak'ın kale ve camisinin mimari özelliklerini neredeyse tamamen kopyalamıştı.

Kalenin özellikleri

Kale coğrafi olarak avantajlı bir noktadaydı. Ormanlık bir alanda olması ve uçurumla çevrili olması ciddi avantaj sağlıyordu. Ayrıca ağaçlık alanın çokluğu havanın Bayat Kalesi'ndeki gibi aşırı sıcak ve boğucu olmasını engelliyordu. Ayrıca hemen yakınındaki çeşme sayesinde su kuyusu ihtiyacı da duyulmuyordu. Başkentin Şahbulak'dan Şuşa'ya taşınması üzerine kale bütün avantajlarına rağmen önemini yitirdi.

Mevcut durum

Tarihçilere göre Kale'nin mimari özellikleri Karabağ Hanlığı'nın mimari tarzını derinden etkilemiştir. Başkent Şuşa başta olmak üzere Şahbulak Kalesi'nden sonra yapılan pek çok yapıda benzerlik görülebilir. Sovyetler döneminde Ağdam'ı ziyarete gelen Sovyet ve yabancı konuklar bu kaleye mutlaka uğrardı.

1. Karabağ Savaşı'na kadar muhafaza edilmiş olan kale, 1993 yılında Ağdam'ın Ermenilerin eline geçmesi ile bütünlüğünü yitirdi. Kale'nin içindeki Cami'yi ve hamamı yıktılar. Şu anda kale Ermenilerce kilise olarak kullanılmaktadır. Kale'de Ermeni Hükûmeti tarafından finanse edilen arkeolojik kazılar 2005 yılından beri devam etmektedir.

Mimarisi

Kale genel olarak Orta Çağ Avrupa'sındaki kaleleri andırmaktadır. Saray Kompleksi olarak inşa edilen kalede kireç ve dağdaki taşlar kullanıldı. Kale'de ayrıca Karabağ Han Sarayı da bulunmaktaydı.

Kale dikdörtgen şekildedir. Dairesel ve yarı silindirik 8 burçtan oluşur. Kale duvarının yüksekliği 7, burçların yüksekliği ise 8.5 metredir. Kalenin girişi doğu duvarında, Cami ise kuzeybatısındaydı.

Kalenin içinde duvara yaslı olarak inşa edilen tek katlı evlerin çatıları korunma amaçlı yükseklik ve merdiven olarak da kullanılıyordu.