İsmail bin Hammâd el-Cevherî

İsmail bin Hammâd el-Cevherî (ابو نصرإسماعيل بن حماد الجوهري; doğum adı İmam Ebu Nasr İsmail Bin Hammad'ül Cevherî El-Farabi, 940 Farab – 1002 veya 1008 Nişabur), sözlükbilimci, yazar ve mucit.

Hayatı

Tam tarihi bilinmemekle birlikte 940 civarında Farab'da (Otrar) doğdu.^{[1]Thatcher, Griffithes W., s. 281.} Farab'da öğrendiği Arapçasını önce Bağdat, ardından Hicaz'da geliştirdi.^{[2]Haywood, John A.. Arabic Lexicography: Its History.... 1965.} Sonra Horasan'a gelerek önve Damğan'a, ardından Nişabur'a yerleşerek^{[1]Thatcher, Griffithes W., s. 281.} ilk eseri, önemli bir Arapça sözlük olan al-Ṣiḥāḥ fī al-lughah (الصحاح في اللغة)'ı yazdı.^{[2]Haywood, John A.. Arabic Lexicography: Its History.... 1965.} Bu eser Vankulu Mehmed Efendi tarafından 16. yüzyılda Vankulu Lugatı^{[3]Çelik, Recep. Türkçenin İlk Matbu Eseri: Vankulu Lugatı. Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği.} adı altında Türkçeye çevrildi ve 1729 yılında bu eser İbrahim Müteferrika'nın matbaada bastığı ilk kitap unvanını aldı.^{[4]Arşivlenmiş kopya.}

Cevherî uçuş denemesi yapmak için kendi imal ettiğı tahta kanatları iki koluna bağlayarak Nişabur'da bir camiinin damına çıktı. Orada toplanan halka: "Ey ahali benim yaptığım buluşu şimdiye kadar kimse yapmamıştır. Sizin gözlerinizin önünde şimdi uçacağım. Dünyada yapılacak en mühim şey göklere uçmaktadır. Ben de onu yapacağım" diyerek camiinin damından atladı fakat bir müddet uçtuktan sonra düşerek hayatını kaybetti.^{[5]Prof. Dr. Habil Arslan, Terzioğlu. Türk-İslam Kültür çevresindeki IX.Yüzyıldan XVIII. Yüzyıl Sonuna Kadar Uçma Denemeleri ve Tekniğe Ait El Yazma Eserler. derintarih.blogcu.com, 28 Şubat 2009.} Bu deneme kaynaklarda Wright Kardeşlerden 900 yıl önce yapılmış en eski uçuş denemesi olarak gösterilir.^{[6]Boitani, Piero. Winged words: flight in poetry and history. 2007, s. 37.} 9. yüzyılda Endülüs'te yaşamış Berberi astronom Abbas ibn Firnas'ün ilk planöründen feyzaldığı iddia edilmektedir.

Etkisi

Cevherî'nin bu denemesi 17.yüzyılda Hezârfen Ahmed Çelebi ve Lagâri Hasan Çelebi gibi isimlere esin kaynağı olmuştur.