İsmail Hakkı Dümbüllü

İsmail Hakkı Dümbüllü (1899, İstanbul - 5 Kasım 1973, İstanbul), geleneksel Türk tiyatrosunun son temsilcisi, orta oyunu^{[1]TSA' da İsmail Hakkı Dümbüllü. tsa.org.tr.} ve tulûat sanatçısıdır.

Yaşadığı dönemin en ünlü güldürü sanatçılarındandır. Kel Hasan Efendi'nin yanında çalışarak tulûat sanatını öğrendi. Sözlü kültür tiyatro geleneklerini radyo, sinema gibi mecralara da aktarıp geleneksel Türk tiyatro sanatının daha çok kişi tarafından bilinir hâle gelmesi ve orta oyunu türünün devamlılığını sağlamada etkili oldu.

Gözlemeci, Kavuklu'ya Hile, Çifte Hamamlar, Ters Biyav ve Kanlı Nigâr oynadığı oyunlar arasında en çok bilinenlerdir. 1940'lı yılların sonlarında sinemada bir ‘halk komiği’ tanımlamasıyla yıldızlaşan Dümbüllü;^{[2]Ünal, Murat. Türk Halk Tiyatrosu'nun Sinemaya Etkileri. Art-Sanat Dergisi, Sayı 9, Yıl 2018.} oynadığı filmlerde en çok Nasreddin Hoca tiplemesi ile özdeşleşmiştir.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.}

Hocası Kel Hasan Efendi'nin orta oyununu temsil eden kavuğunu ve tuluat sanatının simgesi kabul edilen fesini devralmıştır.

Yaşamı

1897 yılında İstanbul'un Üsküdar semtinde doğdu. Babası padişah II. Abdülhamid'in silahşorlarından Zeynel Abidin Efendi, annesi Fatma Azize Hanım idi.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.} Ailesi ona "İsmail Hakkı" adını verdi. Üsküdar İttihat-ı Terakki Mektebinde ilköğrenimini tamamladıktan sonra askerî ortaokula devam etti. Tiyatro merakı yüzünden askerî ortaokuldan atıldı.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.}

Tiyatroya Karagöz Hüseyin'in sahnesinde amatör olarak başladı. 1917'den itibaren Kel Hasan Efendi'nin tiyatrolarında profesyonel olarak sahneye çıktı. 1926 yılına kadar Kel Hasan'ın yanında çalışarak tuluat geleneğini öğrendi. Kavuklu Hamdi, Komik Naşid Efendi, Küçük İsmail Efendi, Abdürrezzak gibi dönemin ünlü orta oyuncuları ile çalışma fırsatı buldu. Kantocu Peruz Hanım'ın söylediği "Dümbüllü" kantosuna bir gazel ekleyerek söylemesi nedeniyle "Dümbüllü İsmail" olarak tanındı. Kel Hasan'ın bir konuşmasında, kardeşi Recep Sefa'ya “oğlum sen dramatik adamsın, hiçbir zaman komik olmazsın, işte komiklik bu adama mahsustur, benden sonra bu adam bu sanatın ehli gözüküyor” dediği aktarılmaktadır.

İsmail Dümbüllü, 1928'de Tevfik İnce ile Direklerarası'nda Hilal Tiyatrosunu kurdu.^{[4]Karakuş, Damla. İsmail Dümbüllü kimdir. Ensonhaber.com sitesi.} Kendisi orta oyunundaki Kavuklu'nun yeni şekli olan Uşak rolüne çıkarken, Tevfik İnce Pişekar karakterinin yeni şekli olan Jön (evin beyi) rolüne çıkıyordu.^{[5]Durmaz, Uğur. Geleneksel Türk Tiyatrosunda “Kavuk”: Bir Simgenin İşlevi, Özellikleri, Temsilcileri ve Dünden Bugüne Yolculuğu. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi Cilt 4, Sayı 9, Yıl:2018.} 1933'ten sonra birlikte Anadolu turnelerine çıktılar. Gezginci tiyatroyu geleneksel oyunla birleştirerek halka sundular. Gözlemeci, Kavuklu'ya Hile, Çifte Hamamlar, Ters Biyav ve Kanlı Nigâr oynadığı oyunlar arasında en çok bilinenlerdi.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.}

Dümbüllü, sanatını tiyatro dışında radyoda da icra etti. Tuluat ve orta oyunu dağarcığından oyunları radyoda canlandırarak radyo yayınlarını geleneksel Türk tiyatrosunu halka anlatma aracı olarak kullandı. TRT İstanbul Radyosu’nda on beş günde bir yayımlanan ve sunuculuğunu Orhan Boran’ın yaptığı müzik eğlence programında Dümbüllü’nün Tevfik İnce ile birlikte rol aldıkları bölüm dinleyicilerden büyük ilgi gördü.^{[5]Durmaz, Uğur. Geleneksel Türk Tiyatrosunda “Kavuk”: Bir Simgenin İşlevi, Özellikleri, Temsilcileri ve Dünden Bugüne Yolculuğu. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi Cilt 4, Sayı 9, Yıl:2018.}

Dönemin ünlü komedyenlerinin âşık atışması gibi sahnede birbiriyle atıştıkları “Türkiye Komikler Müsabakası” adlı yarışmalarda sıklıkla Naşit Bey ile karşılaştı. Naşid Efendi'nin 1943 yılında ölümünden sonra orta oyunu geleneğini sürdüren en önemli isim Dümbüllü oldu.^{[5]Durmaz, Uğur. Geleneksel Türk Tiyatrosunda “Kavuk”: Bir Simgenin İşlevi, Özellikleri, Temsilcileri ve Dünden Bugüne Yolculuğu. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi Cilt 4, Sayı 9, Yıl:2018.} 1946 yılında Emine Feriha Hanım ile evlendi.

1946 yılından itibaren elliye yakın sinema filminde rol aldı. Harman Sonu (1946), Keloğlan (1948), Dümbüllü Macera Peşinde (1948), İncili Çavuş (1951), Nasreddin Hoca (1965) gibi filmlerde rol aldı. Oynadığı filmlerde en çok Nasreddin Hoca tiplemesi ile özdeşleşti.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.}

Türk tiyatrosunda geleneğin simgesi olan kavuğu ve fesi “Kanlı Nigar” oyununu Altan Karındaş’la birlikte Arena Tiyatrosu’nda sahneleyen Münir Özkul’a 17 Nisan 1968 tarihinde seyirci huzurunda sürpriz olarak teslim etti.^{[3]Asilyazıcı, Hayati. İsmail Dümbüllü’den beri. Aydınlık gazetesi, 9 Ekim 2016.}

1968'den sonra zaman zaman sahneye çıkmaya, radyo oyunlarında yer almaya devam etti. 1970’te, Nurhan Damcıoğlu ve Halit Akçatepe ile birlikte Çalıkuşu Opereti’nde rol aldı.

Geçirdiği bir trafik kazasından sonra 5 Kasım 1973’te 75 yaşına öldü. Cenazesi, 30 Ekim 1973 tarihinde açılan Boğaziçi Köprüsü üzerinden geçirilen ilk kişi olan Dümbüllü Üsküdar'daki Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Kel Hasan'ın fesi ve kavuğu

Dümbüllü'nün, hocası Kel Hasan Efendi'den devraldığı kavuğu ile fesi; Türk tiyatro oyuncuları arasında geleneksel bir törenle devredilmektedir. Bu kavuk ve fes, Türk tiyatro oyunculuğu mirasını temsil eder. Kavuk güldürü geleneğini, fes tulû'at sanatını temsil etmektedir.

Dümbüllü kavuğu ve fesi 1968'de Münir Özkul'a devretmiştir. Münir Özkul, Dümbüllü'den aldığı kavuğu Ortaoyuncular Tiyatro Topluluğu’nun kurucusu Ferhan Şensoy’a 1989'da devretti; fesi ise Müjdat Gezen'e verdi.

Kavuk 2016 yılında Ferhan Şensoy tarafından Rasim Öztekin'e; fes ise Müjdat Gezen tarafından 2017de Baba Sahne'nin açılışında Şevket Çoruh’a devredildi.^{[6]Dümbüllü'nün Fesi Artık Şevket Çoruk'ta. 3 Nisan 2017.}

Rasim Öztekin 2020 Ağustos ayı itibarıyla tiyatrodan malülen^{[7]6. Kavuklu belli oldu.} emekli olmuş olması nedeniyle kavuğu "büyük özverilerle Baba Sahne'yi kuran, zorlu şartlarda tiyatro yapmaya ve tiyatroyu yaşatmaya çalışan Şevket Çoruh'a Türk tiyatrosuna bugüne kadar yaptığı ve yapacağı katkılardan dolayı" devredeceğini açıklamış,^{[7]6. Kavuklu belli oldu.} 20 Eylül 2020 tarihinde Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Tiyatrosu'nda düzenlenen özel bir devir-teslim töreniyle kavuk Çoruh'a devredilmiştir. Böylece fes ve kavuk 52 sene sonra üçüncü sefer tek bir sanatçıda buluşmuştur.

Filmografisi

• 1945: Bu Kadar

• 1946: Kızılırmak - Karakoyun

• 1947: Kılıbıklar

• 1948: Dümbüllü Macera Peşinde

• 1948: Keloğlan

• 1950: Harman Sonu Dönüşü

• 1950: Sihirli Define

• 1951: İncili Çavuş

• 1951: Ne Sihirdir Ne Keramet

• 1952: Dümbüllü Sporcu

• 1952: Vur Patlasın Çal Oynasın

• 1952: Yıldızlar Revüsü

• 1953: Kırk Gün Kırk Gece

• 1954: Bayram Gecesi

• 1954: Canlı Karagöz (Mihriban Sultan)

• 1954: Dümbüllü Tarzan

• 1954: Fındıkçı Gelin

• 1954: Nasreddin Hoca ve Timurlenk

• 1959: Şeytan Mayası

• 1962: Ekmek Parası

• 1962: Gol Kralı Cafer

• 1963: Temem Bilakis

• 1965: İstanbul Kazan Ben Kepçe

• 1965: Nasreddin Hoca

• 1965: Serseri Aşık

• 1965: Soytarı

• 1971: Nasreddin Hoca

Ayrıca bakınız

• Tulûat tiyatrosu

Dış bağlantılar

• TSA'de İsmail Hakkı Dümbüllü