# İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_etkisinde_geli%C5%9Fen_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0slamiyet_etkisinde_geli%C5%9Fen_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

**İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı**, [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)in [İslamiyet'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) geçişi ile başlayan edebi dönemdir. Türkler edebiyat alanında ilk olarak [sözlü edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_%C3%B6ncesi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1) ürünleri olan: [şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir), [destan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Destan), [sav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tez), [sagu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sagu), [koşuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C5%9Fuk) gibi türlerde eserler vermiştir. [Yazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaz%C4%B1)nın icadı ve Türkler tarafından öğrenilmesi ile de [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)nda yazılı dönem başlamıştır. Türklerin [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) döneminde kitleler halinde [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dinine geçmesi ile [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) alanında bir geçiş dönemi yaşanmıştır. [İslamiyet öncesindeki Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_%C3%B6ncesi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1), Türklerin İslam'a geçişleri ile birlikte [Halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1) başlığı altında devam etmiştir. İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatına geçiş dönemi edebiyatı da denmektedir. Bu dönemde [hece ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hece_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC)nün yanı sıra [aruz ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) de kullanılmıştır. Bu dönem eserleri daha çok didaktik bir özellik taşıyarak öğüt verici yapıtlar olarak bilinmektedir. Bu dönemin yapıtlarında İslam dininin etkisi ile [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) sözcüklerde görülmektedir. Dönemin diğer bir özelliği ise eski Türk şiir biçimleri ile [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29), [gazel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazel), [kaside](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaside) gibi yeni şiir biçimlerinin beraber kullanılmasıdır. İlk yapıtlar gibi [Halk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1) ve [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1) da İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı ayrımına girmektedir.

## İlk yapıtlar

[Türklerin İslamiyet'e geçmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrklerin_%C4%B0slam%27a_ge%C3%A7i%C5%9Fi) ile [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)nın başlangıcı sayılan [13. yüz yıla](https://turkipedia.org/tr/wiki/13._y%C3%BCzy%C4%B1l) kadar olan dönemde ilk yapıtlar verilmiştir. [Kutadgu Bilig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutadgu_Bilig) ve [Divânu Lügati't-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk) adlı eseler 11. yüzyıl yapıtları olarak bilinirken, dini içerikli olan [Atabetü'l-Hakayık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atebet%C3%BC%27l-Hakay%C4%B1k) ve [Divan-ı Hikmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan-%C4%B1_Hikmet) adlı yapıtlar ise 12. yüzyıl'da verilmiştir

### Kutadgu Bilig

[11. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/11._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Balasagun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balasagun)'lu [Yusuf Has Hacip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Has_Hacib) tarafından yazılmıştır. Yusuf Has Hacip memleketi Balasagun'ndan ayrılarak Kaşgar'a gitmiş ve eserini burada yazmıştır. [Yusuf Has Hacip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Has_Hacib) yapıtını tamamlayınca [Karahanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) hükümdarı [Tabgaç Buğra Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabga%C3%A7_Bu%C4%9Fra_Han)'a sunmuştur. Tabgaç Buğra Han yapıtın yazarına Hâs Hâcib unvanını vermiştir. Kutadgu Bilig: mutluluk veren bilgi, saadet veren bilgi gibi anlamlara gelmektedir. Yusuf Has Hacip bu yapıtında: devlet yöneticilerine: toplumsal sorunların düzeltilmesi ile ahlak ve dinin öğretilmesi gibi çeşitli konularda öğüt ve tavsiyelerde bulunmuş; her iki dünyada mutlu olmanın yollarını göstermiştir. Bu yapıtta olaylar 4 temsili kişi üzerinden anlatılmaktadır. Yapıt [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29) biçiminde ve [aruz ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC)yle 6645 [beyit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyit) ve 173 adet dörtlükten oluşmaktadır. İslamiyet dönemi Türk edebiyatının ilk ürünü olan bu yapıt [Hakaniye lehçesiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi) yazılmıştır. Türk edebiyatında [siyasetname](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siy%C3%A2setn%C3%A2me) özelliği taşıyan ilk yapıt olması da diğer bir özelliğidir. Yapıtta Kün Togdı karakteri [hükümdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCk%C3%BCmdar)ı, Ay Toldı karakteri [veziri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vezir_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29), Ögdülmüş karakteri: vezirin oğlunu, Odgurmuş karakteri ise vezirin kardeşini temsil etmektedir.

### Divânu Lügati't-Türk

[11. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/11._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Kaşgarlı Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud) tarafından, [Araplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar)a [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)yi öğretmek ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)nin zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır. Yapıt bir [sözlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6zl%C3%BCk)tür fakat dönemin tarihini, coğrafyasını, [folklor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Folklor)unu ve [mitoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mit)sinin aydınlatılması için önemli bir kaynaktır. Türk dilinin ilk sözlüğü olan bu eserde halk dilinden örnekler de verilmiştir. [İslamiyet öncesi Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_%C3%B6ncesi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)nın sözlü ürünleri olan [sav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tez), [sagu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sagu), [koşuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C5%9Fuk), [destan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Destan) gibi türlerden de örnekler verilmiştir. Yaptın sonunda dönemin Türk dünyasını gösteren bir harita vardır. [Hakaniye Lehçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi) ile yazılmış olan bu yapıtta 7500 adet Türkçe sözcük açıklanmıştır.

![Divânu Lügati't-Türk eserindeki harita.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bc/Kashgari_map.jpg)
*Divânu Lügati't-Türk eserindeki harita. (Mahmud al-Kashgari, public-domain)*

### Atabetü'l-Hakayık

[12. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/12._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Edip Ahmet Yükneki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edip_Ahmet_Y%C3%BCkneki) tarafından yazılmış, [ahlak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahlak) kavramları ve öğütler içeren bir yapıttır. Yapıtın adı "Hakikatler Eşiği" anlamına gelmektedir. [Edip Ahmet Yükneki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edip_Ahmet_Y%C3%BCkneki) bu yapıtını [Karahanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) beylerinden [Muhammed Dâd Sipehsalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_D%C3%A2d_Sipehsalar)'a hediye etmiştir. Yapıtta ahlak ilkeleri ile ahlaklı bir insan olmanın yolları anlatılmaktadır. Didaktik bir anlatım söz konusudur. Yapıt 40 [beyit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyit) ve 101 dörtlükten oluşmuştur. Giriş bölümü [aruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) ölçüsüyle ve [gazel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazel) biçiminde yazılırken, asıl konunun anlatıldığı sonuç bölümü ise dörtlük tarzında yazılmıştır. Dörtlükler aaxa şeklinde [kafiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafiye)lenmiştir.

### Divan-ı Hikmet

[12. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/12._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Ahmet Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE) tarafından verilen yapıttır. [Ahmet Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE) bu yapıtına "hikmet" adını vermiştir ve dini [tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf)i şiirlerini bu yapıtta toplamıştır. Yapıtta sade bir dil kullanılmıştır. Yapıttaki şiirler dörtlük biçiminde ve [hece ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hece_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC)yle yazılmıştır. Yapıtın verilme amacı dini ve tasavvufi düşünceleri yaymaktır. Yapıtta 144 hikmet ve 1 münacaat bulunmaktadır. [Karahanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi)nin Hakaniye lehçesiyle yazılmış olan bu eserde [Allah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah) inancı, [peygamber](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peygamber) sevgisi, [derviş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dervi%C5%9F)lik, [ahlak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahlak) ve [ahiret inancı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahiret) gibi konular işlenmiştir.

## Ayrıca bakınız

- [İslamiyet öncesi Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_%C3%B6ncesi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)
- [Türk halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1)
- [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)